Parva.Adhyaya 13.70

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां प्रब्रूहि मेऽनघविस्तरेण महाबाहो न हि तृप्यामि कथ्यताम्

dattānāṃ phalasaṃprāptiṃ gavāṃ prabrūhi me'naghavistareṇa mahābāho na hi tṛpyāmi kathyatām

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्ऋषेरुद्दालकेर्वाक्यं नाचिकेतस्य चोभयोः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamṛṣeruddālakervākyaṃ nāciketasya cobhayoḥ

ऋषिरुद्दालकिर्दीक्षामुपगम्य ततः सुतम्त्वं मामुपचरस्वेति नाचिकेतमभाषतसमाप्ते नियमे तस्मिन्महर्षिः पुत्रमब्रवीत्

ṛṣiruddālakirdīkṣāmupagamya tataḥ sutamtvaṃ māmupacarasveti nāciketamabhāṣatasamāpte niyame tasminmaharṣiḥ putramabravīt

उपस्पर्शनसक्तस्य स्वाध्यायनिरतस्य चइध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश्चाभितो जलम्विस्मृतं मे तदादाय नदीतीरादिहाव्रज

upasparśanasaktasya svādhyāyaniratasya caidhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaścābhito jalamvismṛtaṃ me tadādāya nadītīrādihāvraja

गत्वानवाप्य तत्सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम्न पश्यामि तदित्येवं पितरं सोऽब्रवीन्मुनिः

gatvānavāpya tatsarvaṃ nadīvegasamāplutamna paśyāmi tadityevaṃ pitaraṃ so'bravīnmuniḥ

क्षुत्पिपासाश्रमाविष्टो मुनिरुद्दालकिस्तदायमं पश्येति तं पुत्रमशपत्स महातपाः

kṣutpipāsāśramāviṣṭo muniruddālakistadāyamaṃ paśyeti taṃ putramaśapatsa mahātapāḥ

तथा स पित्राभिहतो वाग्वज्रेण कृताञ्जलिःप्रसीदेति ब्रुवन्नेव गतसत्त्वोऽपतद्भुवि

tathā sa pitrābhihato vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥprasīdeti bruvanneva gatasattvo'patadbhuvi

नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितःकिं मया कृतमित्युक्त्वा निपपात महीतले

nāciketaṃ pitā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrchitaḥkiṃ mayā kṛtamityuktvā nipapāta mahītale

तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्रमुपगूहतःव्यतीतं तदहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्वरी

tasya duḥkhaparītasya svaṃ putramupagūhataḥvyatītaṃ tadahaḥśeṣaṃ sā cogrā tatra śarvarī

पित्र्येणाश्रुप्रपातेन नाचिकेतः कुरूद्वहप्रास्पन्दच्छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यमिवाप्लुतम्

pitryeṇāśruprapātena nāciketaḥ kurūdvahaprāspandacchayane kauśye vṛṣṭyā sasyamivāplutam

स पर्यपृच्छत्तं पुत्रं श्लाघ्यं प्रत्यागतं पुनःदिव्यैर्गन्धैः समादिग्धं क्षीणस्वप्नमिवोत्थितम्

sa paryapṛcchattaṃ putraṃ ślāghyaṃ pratyāgataṃ punaḥdivyairgandhaiḥ samādigdhaṃ kṣīṇasvapnamivotthitam

अपि पुत्र जिता लोकाः शुभास्ते स्वेन कर्मणादिष्ट्या चासि पुनः प्राप्तो न हि ते मानुषं वपुः

api putra jitā lokāḥ śubhāste svena karmaṇādiṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṃ vapuḥ

प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टो महात्मनाअन्वर्थं तं पितुर्मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत्

pratyakṣadarśī sarvasya pitrā pṛṣṭo mahātmanāanvarthaṃ taṃ piturmadhye maharṣīṇāṃ nyavedayat

कुर्वन्भवच्छासनमाशु यातो; ह्यहं विशालां रुचिरप्रभावाम्वैवस्वतीं प्राप्य सभामपश्यं; सहस्रशो योजनहैमभौमाम्

kurvanbhavacchāsanamāśu yāto; hyahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāvāmvaivasvatīṃ prāpya sabhāmapaśyaṃ; sahasraśo yojanahaimabhaumām

दृष्ट्वैव मामभिमुखमापतन्तं; गृहं निवेद्यासनमादिदेशवैवस्वतोऽर्घ्यादिभिरर्हणैश्च; भवत्कृते पूजयामास मां सः

dṛṣṭvaiva māmabhimukhamāpatantaṃ; gṛhaṃ nivedyāsanamādideśavaivasvato'rghyādibhirarhaṇaiśca; bhavatkṛte pūjayāmāsa māṃ saḥ

ततस्त्वहं तं शनकैरवोचं; वृतं सदस्यैरभिपूज्यमानम्प्राप्तोऽस्मि ते विषयं धर्मराज; लोकानर्हे यान्स्म तान्मे विधत्स्व

tatastvahaṃ taṃ śanakairavocaṃ; vṛtaṃ sadasyairabhipūjyamānamprāpto'smi te viṣayaṃ dharmarāja; lokānarhe yānsma tānme vidhatsva

यमोऽब्रवीन्मां न मृतोऽसि सौम्य; यमं पश्येत्याह तु त्वां तपस्वीपिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा; न तच्छक्यमनृतं विप्र कर्तुम्

yamo'bravīnmāṃ na mṛto'si saumya; yamaṃ paśyetyāha tu tvāṃ tapasvīpitā pradīptāgnisamānatejā; na tacchakyamanṛtaṃ vipra kartum

दृष्टस्तेऽहं प्रतिगच्छस्व तात; शोचत्यसौ तव देहस्य कर्ताददामि किं चापि मनःप्रणीतं; प्रियातिथे तव कामान्वृणीष्व

dṛṣṭaste'haṃ pratigacchasva tāta; śocatyasau tava dehasya kartādadāmi kiṃ cāpi manaḥpraṇītaṃ; priyātithe tava kāmānvṛṇīṣva

तेनैवमुक्तस्तमहं प्रत्यवोचं; प्राप्तोऽस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्यम्इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धाँ;ल्लोकान्द्रष्टुं यदि तेऽहं वरार्हः

tenaivamuktastamahaṃ pratyavocaṃ; prāpto'smi te viṣayaṃ durnivartyamicchāmyahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhām̐;llokāndraṣṭuṃ yadi te'haṃ varārhaḥ

यानं समारोप्य तु मां स देवो; वाहैर्युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम्संदर्शयामास तदा स्म लोका;न्सर्वांस्तदा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र

yānaṃ samāropya tu māṃ sa devo; vāhairyuktaṃ suprabhaṃ bhānumantamsaṃdarśayāmāsa tadā sma lokā;nsarvāṃstadā puṇyakṛtāṃ dvijendra

अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम्नानासंस्थानरूपाणि सर्वरत्नमयानि च

apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni kṛtātmanāmnānāsaṃsthānarūpāṇi sarvaratnamayāni ca

चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति चअनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च

candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti caanekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca

वैडूर्यार्कप्रकाशानि रूप्यरुक्ममयानि चतरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च

vaiḍūryārkaprakāśāni rūpyarukmamayāni cataruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca

भक्ष्यभोज्यमयाञ्शैलान्वासांसि शयनानि चसर्वकामफलांश्चैव वृक्षान्भवनसंस्थितान्

bhakṣyabhojyamayāñśailānvāsāṃsi śayanāni casarvakāmaphalāṃścaiva vṛkṣānbhavanasaṃsthitān

नद्यो वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश्चैव सर्वशःघोषवन्ति च यानानि युक्तान्येव सहस्रशः

nadyo vīthyaḥ sabhā vāpī dīrghikāścaiva sarvaśaḥghoṣavanti ca yānāni yuktānyeva sahasraśaḥ

क्षीरस्रवा वै सरितो गिरींश्च; सर्पिस्तथा विमलं चापि तोयम्वैवस्वतस्यानुमतांश्च देशा;नदृष्टपूर्वान्सुबहूनपश्यम्

kṣīrasravā vai sarito girīṃśca; sarpistathā vimalaṃ cāpi toyamvaivasvatasyānumatāṃśca deśā;nadṛṣṭapūrvānsubahūnapaśyam

सर्वं दृष्ट्वा तदहं धर्मराज;मवोचं वै प्रभविष्णुं पुराणम्क्षीरस्यैताः सर्पिषश्चैव नद्यः; शश्वत्स्रोताः कस्य भोज्याः प्रदिष्टाः

sarvaṃ dṛṣṭvā tadahaṃ dharmarāja;mavocaṃ vai prabhaviṣṇuṃ purāṇamkṣīrasyaitāḥ sarpiṣaścaiva nadyaḥ; śaśvatsrotāḥ kasya bhojyāḥ pradiṣṭāḥ

यमोऽब्रवीद्विद्धि भोज्यास्त्वमेता; ये दातारः साधवो गोरसानाम्अन्ये लोकाः शाश्वता वीतशोकाः; समाकीर्णा गोप्रदाने रतानाम्

yamo'bravīdviddhi bhojyāstvametā; ye dātāraḥ sādhavo gorasānāmanye lokāḥ śāśvatā vītaśokāḥ; samākīrṇā gopradāne ratānām

न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं; पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्चज्ञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि; दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्

na tvevāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ; pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiścajñātvā deyā vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam

स्वाध्यायाढ्यो योऽतिमात्रं तपस्वी; वैतानस्थो ब्राह्मणः पात्रमासाम्कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च; द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः

svādhyāyāḍhyo yo'timātraṃ tapasvī; vaitānastho brāhmaṇaḥ pātramāsāmkṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāśca; dvārairetairgoviśeṣāḥ praśastāḥ

तिस्रो रात्रीरद्भिरुपोष्य भूमौ; तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाःवत्सैः प्रीताः सुप्रजाः सोपचारा;स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम्

tisro rātrīradbhirupoṣya bhūmau; tṛptā gāvastarpitebhyaḥ pradeyāḥvatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārā;stryahaṃ dattvā gorasairvartitavyam

दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदोहां; कल्याणवत्सामपलायिनीं चयावन्ति लोमानि भवन्ति तस्या;स्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम्

dattvā dhenuṃ suvratāṃ kāṃsyadohāṃ; kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ cayāvanti lomāni bhavanti tasyā;stāvadvarṣāṇyaśnute svargalokam

तथानड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदाय; दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम्कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं; भुङ्क्ते लोकान्संमितान्धेनुदस्य

tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāya pradāya; dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānamkulānujīvaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ; bhuṅkte lokānsaṃmitāndhenudasya

गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञं; वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुःवृत्तिग्लाने संभ्रमे वा महार्थे; कृष्यर्थे वा होमहेतोः प्रसूत्याम्

goṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃ; vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātramāhuḥvṛttiglāne saṃbhrame vā mahārthe; kṛṣyarthe vā homahetoḥ prasūtyām

गुर्वर्थे वा बालपुष्ट्याभिषङ्गा;द्गावो दातुं देशकालोऽविशिष्टःअन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः; प्राणक्रीता निर्जिताश्चौदकाश्च

gurvarthe vā bālapuṣṭyābhiṣaṅgā;dgāvo dātuṃ deśakālo'viśiṣṭaḥantarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāścaudakāśca

नाचिकेत उवाच · nāciketa uvāca

श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तमहं पुनरब्रुवम्अगोमी गोप्रदातॄणां कथं लोकान्निगच्छति

śrutvā vaivasvatavacastamahaṃ punarabruvamagomī gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokānnigacchati

ततो यमोऽब्रवीद्धीमान्गोप्रदाने परां गतिम्गोप्रदानानुकल्पं तु गामृते सन्ति गोप्रदाः

tato yamo'bravīddhīmāngopradāne parāṃ gatimgopradānānukalpaṃ tu gāmṛte santi gopradāḥ

अलाभे यो गवां दद्याद्घृतधेनुं यतव्रतःतस्यैता घृतवाहिन्यः क्षरन्ते वत्सला इव

alābhe yo gavāṃ dadyādghṛtadhenuṃ yatavrataḥtasyaitā ghṛtavāhinyaḥ kṣarante vatsalā iva

घृतालाभे च यो दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतःस दुर्गात्तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते

ghṛtālābhe ca yo dadyāttiladhenuṃ yatavrataḥsa durgāttārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate

तिलालाभे च यो दद्याज्जलधेनुं यतव्रतःस कामप्रवहां शीतां नदीमेतामुपाश्नुते

tilālābhe ca yo dadyājjaladhenuṃ yatavrataḥsa kāmapravahāṃ śītāṃ nadīmetāmupāśnute

एवमादीनि मे तत्र धर्मराजो न्यदर्शयत्दृष्ट्वा च परमं हर्षमवापमहमच्युत

evamādīni me tatra dharmarājo nyadarśayatdṛṣṭvā ca paramaṃ harṣamavāpamahamacyuta

निवेदये चापि प्रियं भवत्सु; क्रतुर्महानल्पधनप्रचारःप्राप्तो मया तात स मत्प्रसूतः; प्रपत्स्यते वेदविधिप्रवृत्तः

nivedaye cāpi priyaṃ bhavatsu; kraturmahānalpadhanapracāraḥprāpto mayā tāta sa matprasūtaḥ; prapatsyate vedavidhipravṛttaḥ

शापो ह्ययं भवतोऽनुग्रहाय; प्राप्तो मया यत्र दृष्टो यमो मेदानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महार्थां; निःसंदिग्धं दानधर्मांश्चरिष्ये

śāpo hyayaṃ bhavato'nugrahāya; prāpto mayā yatra dṛṣṭo yamo medānavyuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahārthāṃ; niḥsaṃdigdhaṃ dānadharmāṃścariṣye

इदं च मामब्रवीद्धर्मराजः; पुनः पुनः संप्रहृष्टो द्विजर्षेदानेन तात प्रयतोऽभूः सदैव; विशेषतो गोप्रदानं च कुर्याः

idaṃ ca māmabravīddharmarājaḥ; punaḥ punaḥ saṃprahṛṣṭo dvijarṣedānena tāta prayato'bhūḥ sadaiva; viśeṣato gopradānaṃ ca kuryāḥ

शुद्धो ह्यर्थो नावमन्यः स्वधर्मा;त्पात्रे देयं देशकालोपपन्नेतस्माद्गावस्ते नित्यमेव प्रदेया; मा भूच्च ते संशयः कश्चिदत्र

śuddho hyartho nāvamanyaḥ svadharmā;tpātre deyaṃ deśakālopapannetasmādgāvaste nityameva pradeyā; mā bhūcca te saṃśayaḥ kaścidatra

एताः पुरा अददन्नित्यमेव; शान्तात्मानो दानपथे निविष्टाःतपांस्युग्राण्यप्रतिशङ्कमाना;स्ते वै दानं प्रददुश्चापि शक्त्या

etāḥ purā adadannityameva; śāntātmāno dānapathe niviṣṭāḥtapāṃsyugrāṇyapratiśaṅkamānā;ste vai dānaṃ pradaduścāpi śaktyā

काले शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा; शुद्धात्मानः श्रद्धिनः पुण्यशीलाःदत्त्वा तप्त्वा लोकममुं प्रपन्ना; देदीप्यन्ते पुण्यशीलाश्च नाके

kāle śaktyā matsaraṃ varjayitvā; śuddhātmānaḥ śraddhinaḥ puṇyaśīlāḥdattvā taptvā lokamamuṃ prapannā; dedīpyante puṇyaśīlāśca nāke

एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः; पात्रे दत्तं प्रापणीयं परीक्ष्यकाम्याष्टम्यां वर्तितव्यं दशाहं; रसैर्गवां शकृता प्रस्नवैर्वा

etaddānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattaṃ prāpaṇīyaṃ parīkṣyakāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ daśāhaṃ; rasairgavāṃ śakṛtā prasnavairvā

वेदव्रती स्याद्वृषभप्रदाता; वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदानेतीर्थावाप्तिर्गोप्रयुक्तप्रदाने; पापोत्सर्गः कपिलायाः प्रदाने

vedavratī syādvṛṣabhapradātā; vedāvāptirgoyugasya pradānetīrthāvāptirgoprayuktapradāne; pāpotsargaḥ kapilāyāḥ pradāne

गामप्येकां कपिलां संप्रदाय; न्यायोपेतां कल्मषाद्विप्रमुच्येत्गवां रसात्परमं नास्ति किंचि;द्गवां दानं सुमहत्तद्वदन्ति

gāmapyekāṃ kapilāṃ saṃpradāya; nyāyopetāṃ kalmaṣādvipramucyetgavāṃ rasātparamaṃ nāsti kiṃci;dgavāṃ dānaṃ sumahattadvadanti

गावो लोकान्धारयन्ति क्षरन्त्यो; गावश्चान्नं संजनयन्ति लोकेयस्तज्जानन्न गवां हार्दमेति; स वै गन्ता निरयं पापचेताः

gāvo lokāndhārayanti kṣarantyo; gāvaścānnaṃ saṃjanayanti lokeyastajjānanna gavāṃ hārdameti; sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ

यत्ते दातुं गोसहस्रं शतं वा; शतार्धं वा दश वा साधुवत्साःअप्येकां वा साधवे ब्राह्मणाय; सास्यामुष्मिन्पुण्यतीर्था नदी वै

yatte dātuṃ gosahasraṃ śataṃ vā; śatārdhaṃ vā daśa vā sādhuvatsāḥapyekāṃ vā sādhave brāhmaṇāya; sāsyāmuṣminpuṇyatīrthā nadī vai

प्राप्त्या पुष्ट्या लोकसंरक्षणेन; गावस्तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम्शब्दश्चैकः संततिश्चोपभोग;स्तस्माद्गोदः सूर्य इवाभिभाति

prāptyā puṣṭyā lokasaṃrakṣaṇena; gāvastulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyāmśabdaścaikaḥ saṃtatiścopabhoga;stasmādgodaḥ sūrya ivābhibhāti

गुरुं शिष्यो वरयेद्गोप्रदाने; स वै वक्ता नियतं स्वर्गदाताविधिज्ञानां सुमहानेष धर्मो; विधिं ह्याद्यं विधयः संश्रयन्ति

guruṃ śiṣyo varayedgopradāne; sa vai vaktā niyataṃ svargadātāvidhijñānāṃ sumahāneṣa dharmo; vidhiṃ hyādyaṃ vidhayaḥ saṃśrayanti

एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः; पात्रे दत्त्वा प्रापयेथाः परीक्ष्यत्वय्याशंसन्त्यमरा मानवाश्च; वयं चापि प्रसृते पुण्यशीलाः

etaddānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣyatvayyāśaṃsantyamarā mānavāśca; vayaṃ cāpi prasṛte puṇyaśīlāḥ

इत्युक्तोऽहं धर्मराज्ञा महर्षे; धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्यअनुज्ञातस्तेन वैवस्वतेन; प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम्

ityukto'haṃ dharmarājñā maharṣe; dharmātmānaṃ śirasābhipraṇamyaanujñātastena vaivasvatena; pratyāgamaṃ bhagavatpādamūlam