Parva.Adhyaya 14.39

ब्रह्मोवाचनैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनेह सर्वशःअविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्त्वं तमस्तथा

brahmovācanaiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktveneha sarvaśaḥavicchinnāni dṛśyante rajaḥ sattvaṃ tamastathā

अन्योन्यमनुषज्जन्ते अन्योन्यं चानुजीविनःअन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथान्योन्यानुवर्तिनः

anyonyamanuṣajjante anyonyaṃ cānujīvinaḥanyonyāpāśrayāḥ sarve tathānyonyānuvartinaḥ

यावत्सत्त्वं तमस्तावद्वर्तते नात्र संशयःयावत्तमश्च सत्त्वं च रजस्तावदिहोच्यते

yāvatsattvaṃ tamastāvadvartate nātra saṃśayaḥyāvattamaśca sattvaṃ ca rajastāvadihocyate

संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः संघचारिणःसंघातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः

saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṃghacāriṇaḥsaṃghātavṛttayo hyete vartante hetvahetubhiḥ

उद्रेकव्यतिरेकाणां तेषामन्योन्यवर्तिनाम्वर्तते तद्यथान्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः

udrekavyatirekāṇāṃ teṣāmanyonyavartināmvartate tadyathānyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ

व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत्अल्पं तत्र रजो ज्ञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः

vyatiriktaṃ tamo yatra tiryagbhāvagataṃ bhavetalpaṃ tatra rajo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ

उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत्अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः

udriktaṃ ca rajo yatra madhyasrotogataṃ bhavetalpaṃ tatra tamo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ

उद्रिक्तं च यदा सत्त्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत्अल्पं तत्र रजो ज्ञेयं तमश्चाल्पतरं ततः

udriktaṃ ca yadā sattvamūrdhvasrotogataṃ bhavetalpaṃ tatra rajo jñeyaṃ tamaścālpataraṃ tataḥ

सत्त्वं वैकारिकं योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिकान हि सत्त्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते

sattvaṃ vaikārikaṃ yonirindriyāṇāṃ prakāśikāna hi sattvātparo bhāvaḥ kaścidanyo vidhīyate

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाःजघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः

ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥjaghanyaguṇasaṃyuktā yāntyadhastāmasā janāḥ

तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्त्वमुत्तमम्इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः

tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvamuttamamityevaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇāstrayaḥ

दूरादपि हि दृश्यन्ते सहिताः संघचारिणःतमः सत्त्वं रजश्चैव पृथक्त्वं नानुशुश्रुम

dūrādapi hi dṛśyante sahitāḥ saṃghacāriṇaḥtamaḥ sattvaṃ rajaścaiva pṛthaktvaṃ nānuśuśruma

दृष्ट्वा चादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत्अध्वगाः परितप्येरंस्तृष्णार्ता दुःखभागिनः

dṛṣṭvā cādityamudyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavetadhvagāḥ paritapyeraṃstṛṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ

आदित्यः सत्त्वमुद्दिष्टं कुचोरास्तु यथा तमःपरितापोऽध्वगानां च राजसो गुण उच्यते

ādityaḥ sattvamuddiṣṭaṃ kucorāstu yathā tamaḥparitāpo'dhvagānāṃ ca rājaso guṇa ucyate

प्राकाश्यं सत्त्वमादित्ये संतापो राजसो गुणःउपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु

prākāśyaṃ sattvamāditye saṃtāpo rājaso guṇaḥupaplavastu vijñeyastāmasastasya parvasu

एवं ज्योतिःषु सर्वेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयःपर्यायेण च वर्तन्ते तत्र तत्र तथा तथा

evaṃ jyotiḥṣu sarveṣu vivartante guṇāstrayaḥparyāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā

स्थावरेषु च भूतेषु तिर्यग्भावगतं तमःराजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्त्विकः

sthāvareṣu ca bhūteṣu tiryagbhāvagataṃ tamaḥrājasāstu vivartante snehabhāvastu sāttvikaḥ

अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयतेमासार्धमासवर्षाणि ऋतवः संधयस्तथा

ahastridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrirvidhīyatemāsārdhamāsavarṣāṇi ṛtavaḥ saṃdhayastathā

त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्ततेत्रिधा लोकास्त्रिधा वेदास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः

tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartatetridhā lokāstridhā vedāstridhā vidyāstridhā gatiḥ

भूतं भव्यं भविष्यच्च धर्मोऽर्थः काम इत्यपिप्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca dharmo'rthaḥ kāma ityapiprāṇāpānāvudānaścāpyeta eva trayo guṇāḥ

यत्किंचिदिह वै लोके सर्वमेष्वेव तत्त्रिषुत्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते अव्यक्ता नित्यमेव तुसत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः

yatkiṃcidiha vai loke sarvameṣveva tattriṣutrayo guṇāḥ pravartante avyaktā nityameva tusattvaṃ rajastamaścaiva guṇasargaḥ sanātanaḥ

तमोऽव्यक्तं शिवं नित्यमजं योनिः सनातनःप्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ

tamo'vyaktaṃ śivaṃ nityamajaṃ yoniḥ sanātanaḥprakṛtirvikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau

अनुद्रिक्तमनूनं च ह्यकम्पमचलं ध्रुवम्सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम्ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरध्यात्मचिन्तकैः

anudriktamanūnaṃ ca hyakampamacalaṃ dhruvamsadasaccaiva tatsarvamavyaktaṃ triguṇaṃ smṛtamjñeyāni nāmadheyāni narairadhyātmacintakaiḥ

अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो; यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाःविमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि;त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः

avyaktanāmāni guṇāṃśca tattvato; yo veda sarvāṇi gatīśca kevalāḥvimuktadehaḥ pravibhāgatattvavi;tsa mucyate sarvaguṇairnirāmayaḥ