Parva.Adhyaya 15.33

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

युधिष्ठिर महाबाहो कच्चित्तात कुशल्यसिसहितो भ्रातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस्तथा

yudhiṣṭhira mahābāho kaccittāta kuśalyasisahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadaistathā

ये च त्वामुपजीवन्ति कच्चित्तेऽपि निरामयाःसचिवा भृत्यवर्गाश्च गुरवश्चैव ते विभो

ye ca tvāmupajīvanti kaccitte'pi nirāmayāḥsacivā bhṛtyavargāśca guravaścaiva te vibho

कच्चिद्वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम्कच्चिद्दायाननुच्छिद्य कोशस्तेऽभिप्रपूर्यते

kaccidvartasi paurāṇīṃ vṛttiṃ rājarṣisevitāmkacciddāyānanucchidya kośaste'bhiprapūryate

अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतःब्राह्मणानग्रहारैर्वा यथावदनुपश्यसि

arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥbrāhmaṇānagrahārairvā yathāvadanupaśyasi

कच्चित्ते परितुष्यन्ति शीलेन भरतर्षभशत्रवो गुरवः पौरा भृत्या वा स्वजनोऽपि वा

kaccitte parituṣyanti śīlena bharatarṣabhaśatravo guravaḥ paurā bhṛtyā vā svajano'pi vā

कच्चिद्यजसि राजेन्द्र श्रद्धावान्पितृदेवताःअतिथींश्चान्नपानेन कच्चिदर्चसि भारत

kaccidyajasi rājendra śraddhāvānpitṛdevatāḥatithīṃścānnapānena kaccidarcasi bhārata

कच्चिच्च विषये विप्राः स्वकर्मनिरतास्तवक्षत्रिया वैश्यवर्गा वा शूद्रा वापि कुटुम्बिनः

kaccicca viṣaye viprāḥ svakarmaniratāstavakṣatriyā vaiśyavargā vā śūdrā vāpi kuṭumbinaḥ

कच्चित्स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचतेजामयः पूजिताः कच्चित्तव गेहे नरर्षभ

kaccitstrībālavṛddhaṃ te na śocati na yācatejāmayaḥ pūjitāḥ kaccittava gehe nararṣabha

कच्चिद्राजर्षिवंशोऽयं त्वामासाद्य महीपतिम्यथोचितं महाराज यशसा नावसीदति

kaccidrājarṣivaṃśo'yaṃ tvāmāsādya mahīpatimyathocitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

इत्येवंवादिनं तं स न्यायवित्प्रत्यभाषतकुशलप्रश्नसंयुक्तं कुशलो वाक्यकर्मणि

ityevaṃvādinaṃ taṃ sa nyāyavitpratyabhāṣatakuśalapraśnasaṃyuktaṃ kuśalo vākyakarmaṇi

कच्चित्ते वर्धते राजंस्तपो मन्दश्रमस्य तेअपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर्विगतक्लमाअप्यस्याः सफलो राजन्वनवासो भविष्यति

kaccitte vardhate rājaṃstapo mandaśramasya teapi me jananī ceyaṃ śuśrūṣurvigataklamāapyasyāḥ saphalo rājanvanavāso bhaviṣyati

इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिताघोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति

iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me śītavātādhvakarśitāghoreṇa tapasā yuktā devī kaccinna śocati

हतान्पुत्रान्महावीर्यान्क्षत्रधर्मपरायणान्नापध्यायति वा कच्चिदस्मान्पापकृतः सदा

hatānputrānmahāvīryānkṣatradharmaparāyaṇānnāpadhyāyati vā kaccidasmānpāpakṛtaḥ sadā

क्व चासौ विदुरो राजन्नैनं पश्यामहे वयम्संजयः कुशली चायं कच्चिन्नु तपसि स्थितः

kva cāsau viduro rājannainaṃ paśyāmahe vayamsaṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kaccinnu tapasi sthitaḥ

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं धृतराष्ट्रो जनाधिपम्कुशली विदुरः पुत्र तपो घोरं समास्थितः

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ dhṛtarāṣṭro janādhipamkuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṃ samāsthitaḥ

वायुभक्षो निराहारः कृशो धमनिसंततःकदाचिद्दृश्यते विप्रैः शून्येऽस्मिन्कानने क्वचित्

vāyubhakṣo nirāhāraḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥkadāciddṛśyate vipraiḥ śūnye'sminkānane kvacit

इत्येवं वदतस्तस्य जटी वीटामुखः कृशःदिग्वासा मलदिग्धाङ्गो वनरेणुसमुक्षितः

ityevaṃ vadatastasya jaṭī vīṭāmukhaḥ kṛśaḥdigvāsā maladigdhāṅgo vanareṇusamukṣitaḥ

दूरादालक्षितः क्षत्ता तत्राख्यातो महीपतेःनिवर्तमानः सहसा जनं दृष्ट्वाश्रमं प्रति

dūrādālakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥnivartamānaḥ sahasā janaṃ dṛṣṭvāśramaṃ prati

तमन्वधावन्नृपतिरेक एव युधिष्ठिरःप्रविशन्तं वनं घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित्क्वचित्

tamanvadhāvannṛpatireka eva yudhiṣṭhiraḥpraviśantaṃ vanaṃ ghoraṃ lakṣyālakṣyaṃ kvacitkvacit

भो भो विदुर राजाहं दयितस्ते युधिष्ठिरःइति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नादभ्यधावत

bho bho vidura rājāhaṃ dayitaste yudhiṣṭhiraḥiti bruvannarapatistaṃ yatnādabhyadhāvata

ततो विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरःविदुरो वृक्षमाश्रित्य कंचित्तत्र वनान्तरे

tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥviduro vṛkṣamāśritya kaṃcittatra vanāntare

तं राजा क्षीणभूयिष्ठमाकृतीमात्रसूचितम्अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः

taṃ rājā kṣīṇabhūyiṣṭhamākṛtīmātrasūcitamabhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhiryudhiṣṭhiraḥ

युधिष्ठिरोऽहमस्मीति वाक्यमुक्त्वाग्रतः स्थितःविदुरस्याश्रवे राजा स च प्रत्याह संज्ञया

yudhiṣṭhiro'hamasmīti vākyamuktvāgrataḥ sthitaḥvidurasyāśrave rājā sa ca pratyāha saṃjñayā

ततः सोऽनिमिषो भूत्वा राजानं समुदैक्षतसंयोज्य विदुरस्तस्मिन्दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः

tataḥ so'nimiṣo bhūtvā rājānaṃ samudaikṣatasaṃyojya vidurastasmindṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ

विवेश विदुरो धीमान्गात्रैर्गात्राणि चैव हप्राणान्प्राणेषु च दधदिन्द्रियाणीन्द्रियेषु च

viveśa viduro dhīmāngātrairgātrāṇi caiva haprāṇānprāṇeṣu ca dadhadindriyāṇīndriyeṣu ca

स योगबलमास्थाय विवेश नृपतेस्तनुम्विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्निव

sa yogabalamāsthāya viveśa nṛpatestanumviduro dharmarājasya tejasā prajvalanniva

विदुरस्य शरीरं तत्तथैव स्तब्धलोचनम्वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम्

vidurasya śarīraṃ tattathaiva stabdhalocanamvṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanam

बलवन्तं तथात्मानं मेने बहुगुणं तदाधर्मराजो महातेजास्तच्च सस्मार पाण्डवः

balavantaṃ tathātmānaṃ mene bahuguṇaṃ tadādharmarājo mahātejāstacca sasmāra pāṇḍavaḥ

पौराणमात्मनः सर्वं विद्यावान्स विशां पतेयोगधर्मं महातेजा व्यासेन कथितं यथा

paurāṇamātmanaḥ sarvaṃ vidyāvānsa viśāṃ pateyogadharmaṃ mahātejā vyāsena kathitaṃ yathā

धर्मराजस्तु तत्रैनं संचस्कारयिषुस्तदादग्धुकामोऽभवद्विद्वानथ वै वागभाषत

dharmarājastu tatrainaṃ saṃcaskārayiṣustadādagdhukāmo'bhavadvidvānatha vai vāgabhāṣata

भो भो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम्कलेवरमिहैतत्ते धर्म एष सनातनः

bho bho rājanna dagdhavyametadvidurasaṃjñakamkalevaramihaitatte dharma eṣa sanātanaḥ

लोकाः संतानका नाम भविष्यन्त्यस्य पार्थिवयतिधर्ममवाप्तोऽसौ नैव शोच्यः परंतप

lokāḥ saṃtānakā nāma bhaviṣyantyasya pārthivayatidharmamavāpto'sau naiva śocyaḥ paraṃtapa

इत्युक्तो धर्मराजः स विनिवृत्य ततः पुनःराज्ञो वैचित्रवीर्यस्य तत्सर्वं प्रत्यवेदयत्

ityukto dharmarājaḥ sa vinivṛtya tataḥ punaḥrājño vaicitravīryasya tatsarvaṃ pratyavedayat

ततः स राजा द्युतिमान्स च सर्वो जनस्तदाभीमसेनादयश्चैव परं विस्मयमागताः

tataḥ sa rājā dyutimānsa ca sarvo janastadābhīmasenādayaścaiva paraṃ vismayamāgatāḥ

तच्छ्रुत्वा प्रीतिमान्राजा भूत्वा धर्मजमब्रवीत्आपो मूलं फलं चैव ममेदं प्रतिगृह्यताम्

tacchrutvā prītimānrājā bhūtvā dharmajamabravītāpo mūlaṃ phalaṃ caiva mamedaṃ pratigṛhyatām

यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नोऽस्यातिथिः स्मृतःइत्युक्तः स तथेत्येव प्राह धर्मात्मजो नृपम्फलं मूलं च बुभुजे राज्ञा दत्तं सहानुजः

yadanno hi naro rājaṃstadanno'syātithiḥ smṛtaḥityuktaḥ sa tathetyeva prāha dharmātmajo nṛpamphalaṃ mūlaṃ ca bubhuje rājñā dattaṃ sahānujaḥ

ततस्ते वृक्षमूलेषु कृतवासपरिग्रहाःतां रात्रिं न्यवसन्सर्वे फलमूलजलाशनाः

tataste vṛkṣamūleṣu kṛtavāsaparigrahāḥtāṃ rātriṃ nyavasansarve phalamūlajalāśanāḥ