Parva.Adhyaya 15.44

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

दृष्ट्वा पुत्रांस्तथा पौत्रान्सानुबन्धाञ्जनाधिपःधृतराष्ट्रः किमकरोद्राजा चैव युधिष्ठिरः

dṛṣṭvā putrāṃstathā pautrānsānubandhāñjanādhipaḥdhṛtarāṣṭraḥ kimakarodrājā caiva yudhiṣṭhiraḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनःवीतशोकः स राजर्षिः पुनराश्रममागमत्

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ putrāṇāṃ darśanaṃ punaḥvītaśokaḥ sa rājarṣiḥ punarāśramamāgamat

इतरस्तु जनः सर्वस्ते चैव परमर्षयःप्रतिजग्मुर्यथाकामं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया

itarastu janaḥ sarvaste caiva paramarṣayaḥpratijagmuryathākāmaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā

पाण्डवास्तु महात्मानो लघुभूयिष्ठसैनिकाःअनुजग्मुर्महात्मानं सदारं तं महीपतिम्

pāṇḍavāstu mahātmāno laghubhūyiṣṭhasainikāḥanujagmurmahātmānaṃ sadāraṃ taṃ mahīpatim

तमाश्रमगतं धीमान्ब्रह्मर्षिर्लोकपूजितःमुनिः सत्यवतीपुत्रो धृतराष्ट्रमभाषत

tamāśramagataṃ dhīmānbrahmarṣirlokapūjitaḥmuniḥ satyavatīputro dhṛtarāṣṭramabhāṣata

धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु कौरवनन्दनश्रुतं ते ज्ञानवृद्धानामृषीणां पुण्यकर्मणाम्

dhṛtarāṣṭra mahābāho śṛṇu kauravanandanaśrutaṃ te jñānavṛddhānāmṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām

ऋद्धाभिजनवृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम्धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः

ṛddhābhijanavṛddhānāṃ vedavedāṅgavedināmdharmajñānāṃ purāṇānāṃ vadatāṃ vividhāḥ kathāḥ

मा स्म शोके मनः कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधःश्रुतं देवरहस्यं ते नारदाद्देवदर्शनात्

mā sma śoke manaḥ kārṣīrdiṣṭe na vyathate budhaḥśrutaṃ devarahasyaṃ te nāradāddevadarśanāt

गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम्यथा दृष्टास्त्वया पुत्रा यथाकामविहारिणः

gatāste kṣatradharmeṇa śastrapūtāṃ gatiṃ śubhāmyathā dṛṣṭāstvayā putrā yathākāmavihāriṇaḥ

युधिष्ठिरस्त्वयं धीमान्भवन्तमनुरुध्यतेसहितो भ्रातृभिः सर्वैः सदारः ससुहृज्जनः

yudhiṣṭhirastvayaṃ dhīmānbhavantamanurudhyatesahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ sadāraḥ sasuhṛjjanaḥ

विसर्जयैनं यात्वेष स्वराज्यमनुशासताम्मासः समधिको ह्येषामतीतो वसतां वने

visarjayainaṃ yātveṣa svarājyamanuśāsatāmmāsaḥ samadhiko hyeṣāmatīto vasatāṃ vane

एतद्धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं परंतपबहुप्रत्यर्थिकं ह्येतद्राज्यं नाम नराधिप

etaddhi nityaṃ yatnena padaṃ rakṣyaṃ paraṃtapabahupratyarthikaṃ hyetadrājyaṃ nāma narādhipa

इत्युक्तः कौरवो राजा व्यासेनामितबुद्धिनायुधिष्ठिरमथाहूय वाग्मी वचनमब्रवीत्

ityuktaḥ kauravo rājā vyāsenāmitabuddhināyudhiṣṭhiramathāhūya vāgmī vacanamabravīt

अजातशत्रो भद्रं ते शृणु मे भ्रातृभिः सहत्वत्प्रसादान्महीपाल शोको नास्मान्प्रबाधते

ajātaśatro bhadraṃ te śṛṇu me bhrātṛbhiḥ sahatvatprasādānmahīpāla śoko nāsmānprabādhate

रमे चाहं त्वया पुत्र पुरेव गजसाह्वयेनाथेनानुगतो विद्वन्प्रियेषु परिवर्तिना

rame cāhaṃ tvayā putra pureva gajasāhvayenāthenānugato vidvanpriyeṣu parivartinā

प्राप्तं पुत्रफलं त्वत्तः प्रीतिर्मे विपुला त्वयिन मे मन्युर्महाबाहो गम्यतां पुत्र मा चिरम्

prāptaṃ putraphalaṃ tvattaḥ prītirme vipulā tvayina me manyurmahābāho gamyatāṃ putra mā ciram

भवन्तं चेह संप्रेक्ष्य तपो मे परिहीयतेतपोयुक्तं शरीरं च त्वां दृष्ट्वा धारितं पुनः

bhavantaṃ ceha saṃprekṣya tapo me parihīyatetapoyuktaṃ śarīraṃ ca tvāṃ dṛṣṭvā dhāritaṃ punaḥ

मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशनेमम तुल्यव्रते पुत्र नचिरं वर्तयिष्यतः

mātarau te tathaiveme śīrṇaparṇakṛtāśanemama tulyavrate putra naciraṃ vartayiṣyataḥ

दुर्योधनप्रभृतयो दृष्टा लोकान्तरं गताःव्यासस्य तपसो वीर्याद्भवतश्च समागमात्

duryodhanaprabhṛtayo dṛṣṭā lokāntaraṃ gatāḥvyāsasya tapaso vīryādbhavataśca samāgamāt

प्रयोजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य च मेऽनघउग्रं तपः समास्थास्ये त्वमनुज्ञातुमर्हसि

prayojanaṃ ciraṃ vṛttaṃ jīvitasya ca me'naghaugraṃ tapaḥ samāsthāsye tvamanujñātumarhasi

त्वय्यद्य पिण्डः कीर्तिश्च कुलं चेदं प्रतिष्ठितम्श्वो वाद्य वा महाबाहो गम्यतां पुत्र मा चिरम्

tvayyadya piṇḍaḥ kīrtiśca kulaṃ cedaṃ pratiṣṭhitamśvo vādya vā mahābāho gamyatāṃ putra mā ciram

राजनीतिः सुबहुशः श्रुता ते भरतर्षभसंदेष्टव्यं न पश्यामि कृतमेतावता विभो

rājanītiḥ subahuśaḥ śrutā te bharatarṣabhasaṃdeṣṭavyaṃ na paśyāmi kṛtametāvatā vibho

इत्युक्तवचनं तात नृपो राजानमब्रवीत्न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम्

ityuktavacanaṃ tāta nṛpo rājānamabravītna māmarhasi dharmajña parityaktumanāgasam

कामं गच्छन्तु मे सर्वे भ्रातरोऽनुचरास्तथाभवन्तमहमन्विष्ये मातरौ च यतव्रते

kāmaṃ gacchantu me sarve bhrātaro'nucarāstathābhavantamahamanviṣye mātarau ca yatavrate

तमुवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व मेत्वय्यधीनं कुरुकुलं पिण्डश्च श्वशुरस्य मे

tamuvācātha gāndhārī maivaṃ putra śṛṇuṣva metvayyadhīnaṃ kurukulaṃ piṇḍaśca śvaśurasya me

गम्यतां पुत्र पर्याप्तमेतावत्पूजिता वयम्राजा यदाह तत्कार्यं त्वया पुत्र पितुर्वचः

gamyatāṃ putra paryāptametāvatpūjitā vayamrājā yadāha tatkāryaṃ tvayā putra piturvacaḥ

इत्युक्तः स तु गान्धार्या कुन्तीमिदमुवाच हस्नेहबाष्पाकुले नेत्रे प्रमृज्य रुदतीं वचः

ityuktaḥ sa tu gāndhāryā kuntīmidamuvāca hasnehabāṣpākule netre pramṛjya rudatīṃ vacaḥ

विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनीभवत्यां बद्धचित्तस्तु कथं यास्यामि दुःखितः

visarjayati māṃ rājā gāndhārī ca yaśasvinībhavatyāṃ baddhacittastu kathaṃ yāsyāmi duḥkhitaḥ

न चोत्सहे तपोविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणितपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्

na cotsahe tapovighnaṃ kartuṃ te dharmacāriṇitapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat

ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर्यथा पुरातपस्येवानुरक्तं मे मनः सर्वात्मना तथा

mamāpi na tathā rājñi rājye buddhiryathā purātapasyevānuraktaṃ me manaḥ sarvātmanā tathā

शून्येयं च मही सर्वा न मे प्रीतिकरी शुभेबान्धवा नः परिक्षीणा बलं नो न यथा पुरा

śūnyeyaṃ ca mahī sarvā na me prītikarī śubhebāndhavā naḥ parikṣīṇā balaṃ no na yathā purā

पाञ्चालाः सुभृशं क्षीणाः कन्यामात्रावशेषिताःन तेषां कुलकर्तारं कंचित्पश्याम्यहं शुभे

pāñcālāḥ subhṛśaṃ kṣīṇāḥ kanyāmātrāvaśeṣitāḥna teṣāṃ kulakartāraṃ kaṃcitpaśyāmyahaṃ śubhe

सर्वे हि भस्मसान्नीता द्रोणेनैकेन संयुगेअवशेषास्तु निहता द्रोणपुत्रेण वै निशि

sarve hi bhasmasānnītā droṇenaikena saṃyugeavaśeṣāstu nihatā droṇaputreṇa vai niśi

चेदयश्चैव मत्स्याश्च दृष्टपूर्वास्तथैव नःकेवलं वृष्णिचक्रं तु वासुदेवपरिग्रहात्यं दृष्ट्वा स्थातुमिच्छामि धर्मार्थं नान्यहेतुकम्

cedayaścaiva matsyāśca dṛṣṭapūrvāstathaiva naḥkevalaṃ vṛṣṇicakraṃ tu vāsudevaparigrahātyaṃ dṛṣṭvā sthātumicchāmi dharmārthaṃ nānyahetukam

शिवेन पश्य नः सर्वान्दुर्लभं दर्शनं तवभविष्यत्यम्ब राजा हि तीव्रमारप्स्यते तपः

śivena paśya naḥ sarvāndurlabhaṃ darśanaṃ tavabhaviṣyatyamba rājā hi tīvramārapsyate tapaḥ

एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः सहदेवो युधां पतिःयुधिष्ठिरमुवाचेदं बाष्पव्याकुललोचनः

etacchrutvā mahābāhuḥ sahadevo yudhāṃ patiḥyudhiṣṭhiramuvācedaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ

नोत्सहेऽहं परित्यक्तुं मातरं पार्थिवर्षभप्रतियातु भवान्क्षिप्रं तपस्तप्स्याम्यहं वने

notsahe'haṃ parityaktuṃ mātaraṃ pārthivarṣabhapratiyātu bhavānkṣipraṃ tapastapsyāmyahaṃ vane

इहैव शोषयिष्यामि तपसाहं कलेवरम्पादशुश्रूषणे युक्तो राज्ञो मात्रोस्तथानयोः

ihaiva śoṣayiṣyāmi tapasāhaṃ kalevarampādaśuśrūṣaṇe yukto rājño mātrostathānayoḥ

तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम्गम्यतां पुत्र मैवं त्वं वोचः कुरु वचो मम

tamuvāca tataḥ kuntī pariṣvajya mahābhujamgamyatāṃ putra maivaṃ tvaṃ vocaḥ kuru vaco mama

आगमा वः शिवाः सन्तु स्वस्था भवत पुत्रकाःउपरोधो भवेदेवमस्माकं तपसः कृते

āgamā vaḥ śivāḥ santu svasthā bhavata putrakāḥuparodho bhavedevamasmākaṃ tapasaḥ kṛte

त्वत्स्नेहपाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात्तस्मात्पुत्रक गच्छ त्वं शिष्टमल्पं हि नः प्रभो

tvatsnehapāśabaddhā ca hīyeyaṃ tapasaḥ parāttasmātputraka gaccha tvaṃ śiṣṭamalpaṃ hi naḥ prabho

एवं संस्तम्भितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर्मनःसहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश्चैव विशेषतः

evaṃ saṃstambhitaṃ vākyaiḥ kuntyā bahuvidhairmanaḥsahadevasya rājendra rājñaścaiva viśeṣataḥ

ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरुपुंगवाःअभिवाद्य कुरुश्रेष्ठमामन्त्रयितुमारभन्

te mātrā samanujñātā rājñā ca kurupuṃgavāḥabhivādya kuruśreṣṭhamāmantrayitumārabhan

राजन्प्रतिगमिष्यामः शिवेन प्रतिनन्दिताःअनुज्ञातास्त्वया राजन्गमिष्यामो विकल्मषाः

rājanpratigamiṣyāmaḥ śivena pratinanditāḥanujñātāstvayā rājangamiṣyāmo vikalmaṣāḥ

एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराज्ञा महात्मनाअनुजज्ञे जयाशीर्भिरभिनन्द्य युधिष्ठिरम्

evamuktaḥ sa rājarṣirdharmarājñā mahātmanāanujajñe jayāśīrbhirabhinandya yudhiṣṭhiram

भीमं च बलिनां श्रेष्ठं सान्त्वयामास पार्थिवःस चास्य सम्यङ्मेधावी प्रत्यपद्यत वीर्यवान्

bhīmaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sāntvayāmāsa pārthivaḥsa cāsya samyaṅmedhāvī pratyapadyata vīryavān

अर्जुनं च समाश्लिष्य यमौ च पुरुषर्षभौअनुजज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च

arjunaṃ ca samāśliṣya yamau ca puruṣarṣabhauanujajñe sa kauravyaḥ pariṣvajyābhinandya ca

गान्धार्या चाभ्यनुज्ञाताः कृतपादाभिवन्दनाःजनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्ताश्च ते नृपम्चक्रुः प्रदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे

gāndhāryā cābhyanujñātāḥ kṛtapādābhivandanāḥjananyā samupāghrātāḥ pariṣvaktāśca te nṛpamcakruḥ pradakṣiṇaṃ sarve vatsā iva nivāraṇe

पुनः पुनर्निरीक्षन्तः प्रजग्मुस्ते प्रदक्षिणम्तथैव द्रौपदी साध्वी सर्वाः कौरवयोषितः

punaḥ punarnirīkṣantaḥ prajagmuste pradakṣiṇamtathaiva draupadī sādhvī sarvāḥ kauravayoṣitaḥ

न्यायतः श्वशुरे वृत्तिं प्रयुज्य प्रययुस्ततःश्वश्रूभ्यां समनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताःसंदिष्टाश्चेतिकर्तव्यं प्रययुर्भर्तृभिः सह

nyāyataḥ śvaśure vṛttiṃ prayujya prayayustataḥśvaśrūbhyāṃ samanujñātāḥ pariṣvajyābhinanditāḥsaṃdiṣṭāścetikartavyaṃ prayayurbhartṛbhiḥ saha

ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यतामितिउष्ट्राणां क्रोशतां चैव हयानां हेषतामपि

tataḥ prajajñe ninadaḥ sūtānāṃ yujyatāmitiuṣṭrāṇāṃ krośatāṃ caiva hayānāṃ heṣatāmapi

ततो युधिष्ठिरो राजा सदारः सहसैनिकःनगरं हास्तिनपुरं पुनरायात्सबान्धवः

tato yudhiṣṭhiro rājā sadāraḥ sahasainikaḥnagaraṃ hāstinapuraṃ punarāyātsabāndhavaḥ