Parva.Adhyaya 2.11

नारद उवाच · nārada uvāca

पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवःआगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः

purā devayuge rājannādityo bhagavāndivaḥāgacchanmānuṣaṃ lokaṃ didṛkṣurvigataklamaḥ

चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवःसभामकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव

caranmānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā svayaṃbhuvaḥsabhāmakathayanmahyaṃ brāhmīṃ tattvena pāṇḍava

अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभअनिर्देश्यां प्रभावेन सर्वभूतमनोरमाम्

aprameyaprabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabhaanirdeśyāṃ prabhāvena sarvabhūtamanoramām

श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दनदर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमहमब्रुवम्

śrutvā guṇānahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍunandanadarśanepsustathā rājannādityamahamabruvam

भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभामहम्येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते

bhagavandraṣṭumicchāmi pitāmahasabhāmahamyena sā tapasā śakyā karmaṇā vāpi gopate

औषधैर्वा तथा युक्तैरुत वा मायया ययातन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां कथम्

auṣadhairvā tathā yuktairuta vā māyayā yayātanmamācakṣva bhagavanpaśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ katham

ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान्अगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपापां विगतक्लमाम्

tataḥ sa bhagavānsūryo māmupādāya vīryavānagacchattāṃ sabhāṃ brāhmīṃ vipāpāṃ vigataklamām

एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिपक्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा

evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ janādhipakṣaṇena hi bibhartyanyadanirdeśyaṃ vapustathā

न वेद परिमाणं वा संस्थानं वापि भारतन च रूपं मया तादृग्दृष्टपूर्वं कदाचन

na veda parimāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vāpi bhāratana ca rūpaṃ mayā tādṛgdṛṣṭapūrvaṃ kadācana

सुसुखा सा सभा राजन्न शीता न च घर्मदान क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत

susukhā sā sabhā rājanna śītā na ca gharmadāna kṣutpipāse na glāniṃ prāpya tāṃ prāpnuvantyuta

नानारूपैरिव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैःस्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा

nānārūpairiva kṛtā suvicitraiḥ subhāsvaraiḥstambhairna ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभादीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम्

ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhādīpyate nākapṛṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskaram

तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमाययास्वयमेकोऽनिशं राजँल्लोकाँल्लोकपितामहः

tasyāṃ sa bhagavānāste vidadhaddevamāyayāsvayameko'niśaṃ rājam̐llokām̐llokapitāmahaḥ

उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम्दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपस्तथा

upatiṣṭhanti cāpyenaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhumdakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapastathā

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमश्च तथाङ्गिराःमनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही

bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamaśca tathāṅgirāḥmano'ntarikṣaṃ vidyāśca vāyustejo jalaṃ mahī

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भारतप्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca bhārataprakṛtiśca vikāraśca yaccānyatkāraṇaṃ bhuvaḥ

चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान्वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च

candramāḥ saha nakṣatrairādityaśca gabhastimānvāyavaḥ kratavaścaiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca

एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवमुपस्थिताःअर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः

ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvamupasthitāḥartho dharmaśca kāmaśca harṣo dveṣastapo damaḥ

आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस्तथाविंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः

āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasastathāviṃśatiḥ sapta caivānye lokapālāśca sarvaśaḥ

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्गारक एव चशनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च

śukro bṛhaspatiścaiva budho'ṅgāraka eva caśanaiścaraśca rāhuśca grahāḥ sarve tathaiva ca

मन्त्रो रथंतरश्चैव हरिमान्वसुमानपिआदित्याः साधिराजानो नानाद्वंद्वैरुदाहृताः

mantro rathaṃtaraścaiva harimānvasumānapiādityāḥ sādhirājāno nānādvaṃdvairudāhṛtāḥ

मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारततथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ

maruto viśvakarmā ca vasavaścaiva bhāratatathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣyatha

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डवअथर्ववेदश्च तथा पर्वाणि च विशां पते

ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedaśca pāṇḍavaatharvavedaśca tathā parvāṇi ca viśāṃ pate

इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशःग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च दैवतानि च सर्वशः

itihāsopavedāśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥgrahā yajñāśca somaśca daivatāni ca sarvaśaḥ

सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथामेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा

sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathāmedhā dhṛtiḥ śrutiścaiva prajñā buddhiryaśaḥ kṣamā

सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथाभाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशां पते

sāmāni stutiśastrāṇi gāthāśca vividhāstathābhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāṃ pate

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव चअर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट्च भारत

kṣaṇā lavā muhūrtāśca divā rātristathaiva caardhamāsāśca māsāśca ṛtavaḥ ṣaṭca bhārata

संवत्सराः पञ्चयुगमहोरात्राश्चतुर्विधाःकालचक्रं च यद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम्

saṃvatsarāḥ pañcayugamahorātrāścaturvidhāḥkālacakraṃ ca yaddivyaṃ nityamakṣayamavyayam

अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इराकालका सुरभिर्देवी सरमा चाथ गौतमी

aditirditirdanuścaiva surasā vinatā irākālakā surabhirdevī saramā cātha gautamī

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपिविश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः

ādityā vasavo rudrā marutaścāśvināvapiviśvedevāśca sādhyāśca pitaraśca manojavāḥ

राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथासुपर्णनागपशवः पितामहमुपासते

rākṣasāśca piśācāśca dānavā guhyakāstathāsuparṇanāgapaśavaḥ pitāmahamupāsate

देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च येऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा

devo nārāyaṇastasyāṃ tathā devarṣayaśca yeṛṣayo vālakhilyāśca yonijāyonijāstathā

यच्च किंचित्त्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणुजङ्गमम्सर्वं तस्यां मया दृष्टं तद्विद्धि मनुजाधिप

yacca kiṃcittriloke'smindṛśyate sthāṇujaṅgamamsarvaṃ tasyāṃ mayā dṛṣṭaṃ tadviddhi manujādhipa

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव

aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnāmūrdhvaretasāmprajāvatāṃ ca pañcāśadṛṣīṇāmapi pāṇḍava

ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसःप्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतियान्ति यथागतम्

te sma tatra yathākāmaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥpraṇamya śirasā tasmai pratiyānti yathāgatam

अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागान्मुनींस्तथायक्षान्सुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा

atithīnāgatāndevāndaityānnāgānmunīṃstathāyakṣānsuparṇānkāleyāngandharvāpsarasastathā

महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहःदयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते

mahābhāgānamitadhīrbrahmā lokapitāmahaḥdayāvānsarvabhūteṣu yathārhaṃ pratipadyate

प्रतिगृह्य च विश्वात्मा स्वयंभूरमितप्रभःसान्त्वमानार्थसंभोगैर्युनक्ति मनुजाधिप

pratigṛhya ca viśvātmā svayaṃbhūramitaprabhaḥsāntvamānārthasaṃbhogairyunakti manujādhipa

तथा तैरुपयातैश्च प्रतियातैश्च भारतआकुला सा सभा तात भवति स्म सुखप्रदा

tathā tairupayātaiśca pratiyātaiśca bhārataākulā sā sabhā tāta bhavati sma sukhapradā

सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविताब्राह्म्या श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा

sarvatejomayī divyā brahmarṣigaṇasevitābrāhmyā śriyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā

सा सभा तादृशी दृष्टा सर्वलोकेषु दुर्लभासभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव

sā sabhā tādṛśī dṛṣṭā sarvalokeṣu durlabhāsabheyaṃ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava

एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु पाण्डवतवेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा सभा

etā mayā dṛṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu pāṇḍavataveyaṃ mānuṣe loke sarvaśreṣṭhatamā sabhā

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वरवैवस्वतसभायां तु यथा वदसि वै प्रभो

prāyaśo rājalokaste kathito vadatāṃ varavaivasvatasabhāyāṃ tu yathā vadasi vai prabho

वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभोदैत्येन्द्राश्चैव भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा

varuṇasya sabhāyāṃ tu nāgāste kathitā vibhodaityendrāścaiva bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarāstathā

तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथागन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः

tathā dhanapateryakṣā guhyakā rākṣasāstathāgandharvāpsarasaścaiva bhagavāṃśca vṛṣadhvajaḥ

पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षयःसर्वदेवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि चैव हि

pitāmahasabhāyāṃ tu kathitāste maharṣayaḥsarvadevanikāyāśca sarvaśāstrāṇi caiva hi

शतक्रतुसभायां तु देवाः संकीर्तिता मुनेउद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः

śatakratusabhāyāṃ tu devāḥ saṃkīrtitā muneuddeśataśca gandharvā vividhāśca maharṣayaḥ

एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुनेकथितस्ते सभानित्यो देवेन्द्रस्य महात्मनः

eka eva tu rājarṣirhariścandro mahāmunekathitaste sabhānityo devendrasya mahātmanaḥ

किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रतम्येनासौ सह शक्रेण स्पर्धते स्म महायशाः

kiṃ karma tenācaritaṃ tapo vā niyatavratamyenāsau saha śakreṇa spardhate sma mahāyaśāḥ

पितृलोकगतश्चापि त्वया विप्र पिता ममदृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं चासि समागतः

pitṛlokagataścāpi tvayā vipra pitā mamadṛṣṭaḥ pāṇḍurmahābhāgaḥ kathaṃ cāsi samāgataḥ

किमुक्तवांश्च भगवन्नेतदिच्छामि वेदितुम्त्वत्तः श्रोतुमहं सर्वं परं कौतूहलं हि मे

kimuktavāṃśca bhagavannetadicchāmi veditumtvattaḥ śrotumahaṃ sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

नारद उवाच · nārada uvāca

यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभोतत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः

yanmāṃ pṛcchasi rājendra hariścandraṃ prati prabhotatte'haṃ saṃpravakṣyāmi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ

स राजा बलवानासीत्सम्राट्सर्वमहीक्षिताम्तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः

sa rājā balavānāsītsamrāṭsarvamahīkṣitāmtasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sthitāḥ

तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम्शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त नरेश्वर

tenaikaṃ rathamāsthāya jaitraṃ hemavibhūṣitamśastrapratāpena jitā dvīpāḥ sapta nareśvara

स विजित्य महीं सर्वां सशैलवनकाननाम्आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम्

sa vijitya mahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanāmājahāra mahārāja rājasūyaṃ mahākratum

तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञयाद्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन्

tasya sarve mahīpālā dhanānyājahrurājñayādvijānāṃ pariveṣṭārastasminyajñe ca te'bhavan

प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याजकानां नरेश्वरःयथोक्तं तत्र तैस्तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम्

prādācca draviṇaṃ prītyā yājakānāṃ nareśvaraḥyathoktaṃ tatra taistasmiṃstataḥ pañcaguṇādhikam

अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तथाप्रासर्पकाले संप्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान्

atarpayacca vividhairvasubhirbrāhmaṇāṃstathāprāsarpakāle saṃprāpte nānādigbhyaḥ samāgatān

भक्ष्यैर्भोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैःरत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम्तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत्

bhakṣyairbhojyaiśca vividhairyathākāmapuraskṛtaiḥratnaughatarpitaistuṣṭairdvijaiśca samudāhṛtamtejasvī ca yaśasvī ca nṛpebhyo'bhyadhiko'bhavat

एतस्मात्कारणात्पार्थ हरिश्चन्द्रो विराजतेतेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्धि भरतर्षभ

etasmātkāraṇātpārtha hariścandro virājatetebhyo rājasahasrebhyastadviddhi bharatarṣabha

समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान्अभिषिक्तः स शुशुभे साम्राज्येन नराधिप

samāpya ca hariścandro mahāyajñaṃ pratāpavānabhiṣiktaḥ sa śuśubhe sāmrājyena narādhipa

ये चान्येऽपि महीपाला राजसूयं महाक्रतुम्यजन्ते ते महेन्द्रेण मोदन्ते सह भारत

ye cānye'pi mahīpālā rājasūyaṃ mahākratumyajante te mahendreṇa modante saha bhārata

ये चापि निधनं प्राप्ताः संग्रामेष्वपलायिनःते तत्सदः समासाद्य मोदन्ते भरतर्षभ

ye cāpi nidhanaṃ prāptāḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥte tatsadaḥ samāsādya modante bharatarṣabha

तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम्तेऽपि तत्स्थानमासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः

tapasā ye ca tīvreṇa tyajantīha kalevaramte'pi tatsthānamāsādya śrīmanto bhānti nityaśaḥ

पिता च त्वाह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दनःहरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः

pitā ca tvāha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandanaḥhariścandre śriyaṃ dṛṣṭvā nṛpatau jātavismayaḥ

समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते वशे स्थिताःराजसूयं क्रतुश्रेष्ठमाहरस्वेति भारत

samartho'si mahīṃ jetuṃ bhrātaraste vaśe sthitāḥrājasūyaṃ kratuśreṣṭhamāharasveti bhārata

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र संकल्पं कुरु पाण्डवगन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम्

tasya tvaṃ puruṣavyāghra saṃkalpaṃ kuru pāṇḍavagantāraste mahendrasya pūrvaiḥ saha salokatām

बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान्छिद्राण्यत्र हि वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः

bahuvighnaśca nṛpate kratureṣa smṛto mahānchidrāṇyatra hi vāñchanti yajñaghnā brahmarākṣasāḥ

युद्धं च पृष्ठगमनं पृथिवीक्षयकारकम्किंचिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम्

yuddhaṃ ca pṛṣṭhagamanaṃ pṛthivīkṣayakārakamkiṃcideva nimittaṃ ca bhavatyatra kṣayāvaham

एतत्संचिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचरअप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणेभव एधस्व मोदस्व दानैस्तर्पय च द्विजान्

etatsaṃcintya rājendra yatkṣamaṃ tatsamācaraapramattotthito nityaṃ cāturvarṇyasya rakṣaṇebhava edhasva modasva dānaistarpaya ca dvijān

एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसिआपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति

etatte vistareṇoktaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasiāpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dāśārhanagarīṃ prati

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजयजगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः

evamākhyāya pārthebhyo nārado janamejayajagāma tairvṛto rājannṛṣibhiryaiḥ samāgataḥ

गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरवराजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास भारत

gate tu nārade pārtho bhrātṛbhiḥ saha kauravarājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayāmāsa bhārata