Parva.Adhyaya 2.12

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ऋषेस्तद्वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरःचिन्तयन्राजसूयाप्तिं न लेभे शर्म भारत

ṛṣestadvacanaṃ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥcintayanrājasūyāptiṃ na lebhe śarma bhārata

राजर्षीणां हि तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम्यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर्लोकप्राप्तिं समीक्ष्य च

rājarṣīṇāṃ hi taṃ śrutvā mahimānaṃ mahātmanāmyajvanāṃ karmabhiḥ puṇyairlokaprāptiṃ samīkṣya ca

हरिश्चन्द्रं च राजर्षिं रोचमानं विशेषतःयज्वानं यज्ञमाहर्तुं राजसूयमियेष सः

hariścandraṃ ca rājarṣiṃ rocamānaṃ viśeṣataḥyajvānaṃ yajñamāhartuṃ rājasūyamiyeṣa saḥ

युधिष्ठिरस्ततः सर्वानर्चयित्वा सभासदःप्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर्यज्ञायैव मनो दधे

yudhiṣṭhirastataḥ sarvānarcayitvā sabhāsadaḥpratyarcitaśca taiḥ sarvairyajñāyaiva mano dadhe

स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणामृषभः क्रतुम्आहर्तुं प्रवणं चक्रे मनः संचिन्त्य सोऽसकृत्

sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇāmṛṣabhaḥ kratumāhartuṃ pravaṇaṃ cakre manaḥ saṃcintya so'sakṛt

भूयश्चाद्भुतवीर्यौजा धर्ममेवानुपालयन्किं हितं सर्वलोकानां भवेदिति मनो दधे

bhūyaścādbhutavīryaujā dharmamevānupālayankiṃ hitaṃ sarvalokānāṃ bhavediti mano dadhe

अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मविदां वरःअविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः

anugṛhṇanprajāḥ sarvāḥ sarvadharmavidāṃ varaḥaviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ

एवं गते ततस्तस्मिन्पितरीवाश्वसञ्जनाःन तस्य विद्यते द्वेष्टा ततोऽस्याजातशत्रुता

evaṃ gate tatastasminpitarīvāśvasañjanāḥna tasya vidyate dveṣṭā tato'syājātaśatrutā

स मन्त्रिणः समानाय्य भ्रातॄंश्च वदतां वरःराजसूयं प्रति तदा पुनः पुनरपृच्छत

sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātṝṃśca vadatāṃ varaḥrājasūyaṃ prati tadā punaḥ punarapṛcchata

ते पृच्छ्यमानाः सहिता वचोऽर्थ्यं मन्त्रिणस्तदायुधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुमिदमब्रुवन्

te pṛcchyamānāḥ sahitā vaco'rthyaṃ mantriṇastadāyudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣumidamabruvan

येनाभिषिक्तो नृपतिर्वारुणं गुणमृच्छतितेन राजापि सन्कृत्स्नं सम्राड्गुणमभीप्सति

yenābhiṣikto nṛpatirvāruṇaṃ guṇamṛcchatitena rājāpi sankṛtsnaṃ samrāḍguṇamabhīpsati

तस्य सम्राड्गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दनराजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव

tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandanarājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdastava

तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसंपदासाम्ना षडग्नयो यस्मिंश्चीयन्ते संशितव्रतैः

tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasaṃpadāsāmnā ṣaḍagnayo yasmiṃścīyante saṃśitavrataiḥ

दर्वीहोमानुपादाय सर्वान्यः प्राप्नुते क्रतून्अभिषेकं च यज्ञान्ते सर्वजित्तेन चोच्यते

darvīhomānupādāya sarvānyaḥ prāpnute kratūnabhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajittena cocyate

समर्थोऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम्अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु

samartho'si mahābāho sarve te vaśagā vayamavicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru

इत्येवं सुहृदः सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन्स धर्म्यं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशां पतेधृष्टमिष्टं वरिष्ठं च जग्राह मनसारिहा

ityevaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthakca saha cābruvansa dharmyaṃ pāṇḍavasteṣāṃ vacaḥ śrutvā viśāṃ patedhṛṣṭamiṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca jagrāha manasārihā

श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच्च जानंश्चाप्यात्मनः क्षमम्पुनः पुनर्मनो दध्रे राजसूयाय भारत

śrutvā suhṛdvacastacca jānaṃścāpyātmanaḥ kṣamampunaḥ punarmano dadhre rājasūyāya bhārata

स भ्रातृभिः पुनर्धीमानृत्विग्भिश्च महात्मभिःधौम्यद्वैपायनाद्यैश्च मन्त्रयामास मन्त्रिभिः

sa bhrātṛbhiḥ punardhīmānṛtvigbhiśca mahātmabhiḥdhaumyadvaipāyanādyaiśca mantrayāmāsa mantribhiḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

इयं या राजसूयस्य सम्राडर्हस्य सुक्रतोःश्रद्दधानस्य वदतः स्पृहा मे सा कथं भवेत्

iyaṃ yā rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥśraddadhānasya vadataḥ spṛhā me sā kathaṃ bhavet

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तास्तु ते तेन राज्ञा राजीवलोचनइदमूचुर्वचः काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्अर्हस्त्वमसि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम्

evamuktāstu te tena rājñā rājīvalocanaidamūcurvacaḥ kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiramarhastvamasi dharmajña rājasūyaṃ mahākratum

अथैवमुक्ते नृपतावृत्विग्भिरृषिभिस्तथामन्त्रिणो भ्रातरश्चास्य तद्वचः प्रत्यपूजयन्

athaivamukte nṛpatāvṛtvigbhirṛṣibhistathāmantriṇo bhrātaraścāsya tadvacaḥ pratyapūjayan

स तु राजा महाप्राज्ञः पुनरेवात्मनात्मवान्भूयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया

sa tu rājā mahāprājñaḥ punarevātmanātmavānbhūyo vimamṛśe pārtho lokānāṃ hitakāmyayā

सामर्थ्ययोगं संप्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौविमृश्य सम्यक्च धिया कुर्वन्प्राज्ञो न सीदति

sāmarthyayogaṃ saṃprekṣya deśakālau vyayāgamauvimṛśya samyakca dhiyā kurvanprājño na sīdati

न हि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविपत्तयेभवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यमुद्वहन्

na hi yajñasamārambhaḥ kevalātmavipattayebhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryamudvahan

स निश्चयार्थं कार्यस्य कृष्णमेव जनार्दनम्सर्वलोकात्परं मत्वा जगाम मनसा हरिम्

sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇameva janārdanamsarvalokātparaṃ matvā jagāma manasā harim

अप्रमेयं महाबाहुं कामाज्जातमजं नृषुपाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर्देवसंमितैः

aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmājjātamajaṃ nṛṣupāṇḍavastarkayāmāsa karmabhirdevasaṃmitaiḥ

नास्य किंचिदविज्ञातं नास्य किंचिदकर्मजम्न स किंचिन्न विषहेदिति कृष्णममन्यत

nāsya kiṃcidavijñātaṃ nāsya kiṃcidakarmajamna sa kiṃcinna viṣahediti kṛṣṇamamanyata

स तु तां नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरःगुरुवद्भूतगुरवे प्राहिणोद्दूतमञ्जसा

sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārtho yudhiṣṭhiraḥguruvadbhūtagurave prāhiṇoddūtamañjasā

शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान्द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत्

śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavāndvārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ dvāravatyāṃ samāsadat

दर्शनाकाङ्क्षिणं पार्थं दर्शनाकाङ्क्षयाच्युतःइन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थं ययौ तदा

darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṅkṣayācyutaḥindrasenena sahita indraprasthaṃ yayau tadā

व्यतीत्य विविधान्देशांस्त्वरावान्क्षिप्रवाहनःइन्द्रप्रस्थगतं पार्थमभ्यगच्छज्जनार्दनः

vyatītya vividhāndeśāṃstvarāvānkṣipravāhanaḥindraprasthagataṃ pārthamabhyagacchajjanārdanaḥ

स गृहे भ्रातृवद्भ्रात्रा धर्मराजेन पूजितःभीमेन च ततोऽपश्यत्स्वसारं प्रीतिमान्पितुः

sa gṛhe bhrātṛvadbhrātrā dharmarājena pūjitaḥbhīmena ca tato'paśyatsvasāraṃ prītimānpituḥ

प्रीतः प्रियेण सुहृदा रेमे स सहितस्तदाअर्जुनेन यमाभ्यां च गुरुवत्पर्युपस्थितः

prītaḥ priyeṇa suhṛdā reme sa sahitastadāarjunena yamābhyāṃ ca guruvatparyupasthitaḥ

तं विश्रान्तं शुभे देशे क्षणिनं कल्यमच्युतम्धर्मराजः समागम्य ज्ञापयत्स्वं प्रयोजनम्

taṃ viśrāntaṃ śubhe deśe kṣaṇinaṃ kalyamacyutamdharmarājaḥ samāgamya jñāpayatsvaṃ prayojanam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

प्रार्थितो राजसूयो मे न चासौ केवलेप्सयाप्राप्यते येन तत्ते ह विदितं कृष्ण सर्वशः

prārthito rājasūyo me na cāsau kevalepsayāprāpyate yena tatte ha viditaṃ kṛṣṇa sarvaśaḥ

यस्मिन्सर्वं संभवति यश्च सर्वत्र पूज्यतेयश्च सर्वेश्वरो राजा राजसूयं स विन्दति

yasminsarvaṃ saṃbhavati yaśca sarvatra pūjyateyaśca sarveśvaro rājā rājasūyaṃ sa vindati

तं राजसूयं सुहृदः कार्यमाहुः समेत्य मेतत्र मे निश्चिततमं तव कृष्ण गिरा भवेत्

taṃ rājasūyaṃ suhṛdaḥ kāryamāhuḥ sametya metatra me niścitatamaṃ tava kṛṣṇa girā bhavet

केचिद्धि सौहृदादेव दोषं न परिचक्षतेअर्थहेतोस्तथैवान्ये प्रियमेव वदन्त्युत

keciddhi sauhṛdādeva doṣaṃ na paricakṣatearthahetostathaivānye priyameva vadantyuta

प्रियमेव परीप्सन्ते केचिदात्मनि यद्धितम्एवंप्रायाश्च दृश्यन्ते जनवादाः प्रयोजने

priyameva parīpsante kecidātmani yaddhitamevaṃprāyāśca dṛśyante janavādāḥ prayojane

त्वं तु हेतूनतीत्यैतान्कामक्रोधौ व्यतीत्य चपरमं नः क्षमं लोके यथावद्वक्तुमर्हसि

tvaṃ tu hetūnatītyaitānkāmakrodhau vyatītya caparamaṃ naḥ kṣamaṃ loke yathāvadvaktumarhasi