Parva.Adhyaya 2.22

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

भीमसेनस्ततः कृष्णमुवाच यदुनन्दनम्बुद्धिमास्थाय विपुलां जरासंधजिघांसया

bhīmasenastataḥ kṛṣṇamuvāca yadunandanambuddhimāsthāya vipulāṃ jarāsaṃdhajighāṃsayā

नायं पापो मया कृष्ण युक्तः स्यादनुरोधितुम्प्राणेन यदुशार्दूल बद्धवङ्क्षणवाससा

nāyaṃ pāpo mayā kṛṣṇa yuktaḥ syādanurodhitumprāṇena yaduśārdūla baddhavaṅkṣaṇavāsasā

एवमुक्तस्ततः कृष्णः प्रत्युवाच वृकोदरम्त्वरयन्पुरुषव्याघ्रो जरासंधवधेप्सया

evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca vṛkodaramtvarayanpuruṣavyāghro jarāsaṃdhavadhepsayā

यत्ते दैवं परं सत्त्वं यच्च ते मातरिश्वनःबलं भीम जरासंधे दर्शयाशु तदद्य नः

yatte daivaṃ paraṃ sattvaṃ yacca te mātariśvanaḥbalaṃ bhīma jarāsaṃdhe darśayāśu tadadya naḥ

एवमुक्तस्तदा भीमो जरासंधमरिंदमःउत्क्षिप्य भ्रामयद्राजन्बलवन्तं महाबलः

evamuktastadā bhīmo jarāsaṃdhamariṃdamaḥutkṣipya bhrāmayadrājanbalavantaṃ mahābalaḥ

भ्रामयित्वा शतगुणं भुजाभ्यां भरतर्षभबभञ्ज पृष्ठे संक्षिप्य निष्पिष्य विननाद च

bhrāmayitvā śataguṇaṃ bhujābhyāṃ bharatarṣabhababhañja pṛṣṭhe saṃkṣipya niṣpiṣya vinanāda ca

तस्य निष्पिष्यमाणस्य पाण्डवस्य च गर्जतःअभवत्तुमुलो नादः सर्वप्राणिभयंकरः

tasya niṣpiṣyamāṇasya pāṇḍavasya ca garjataḥabhavattumulo nādaḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ

वित्रेसुर्मागधाः सर्वे स्त्रीणां गर्भाश्च सुस्रुवुःभीमसेनस्य नादेन जरासंधस्य चैव ह

vitresurmāgadhāḥ sarve strīṇāṃ garbhāśca susruvuḥbhīmasenasya nādena jarāsaṃdhasya caiva ha

किं नु स्विद्धिमवान्भिन्नः किं नु स्विद्दीर्यते महीइति स्म मागधा जज्ञुर्भीमसेनस्य निस्वनात्

kiṃ nu sviddhimavānbhinnaḥ kiṃ nu sviddīryate mahīiti sma māgadhā jajñurbhīmasenasya nisvanāt

ततो राजकुलद्वारि प्रसुप्तमिव तं नृपम्रात्रौ परासुमुत्सृज्य निश्चक्रमुररिंदमाः

tato rājakuladvāri prasuptamiva taṃ nṛpamrātrau parāsumutsṛjya niścakramurariṃdamāḥ

जरासंधरथं कृष्णो योजयित्वा पताकिनम्आरोप्य भ्रातरौ चैव मोक्षयामास बान्धवान्

jarāsaṃdharathaṃ kṛṣṇo yojayitvā patākinamāropya bhrātarau caiva mokṣayāmāsa bāndhavān

ते वै रत्नभुजं कृष्णं रत्नार्हं पृथिवीश्वराःराजानश्चक्रुरासाद्य मोक्षिता महतो भयात्

te vai ratnabhujaṃ kṛṣṇaṃ ratnārhaṃ pṛthivīśvarāḥrājānaścakrurāsādya mokṣitā mahato bhayāt

अक्षतः शस्त्रसंपन्नो जितारिः सह राजभिःरथमास्थाय तं दिव्यं निर्जगाम गिरिव्रजात्

akṣataḥ śastrasaṃpanno jitāriḥ saha rājabhiḥrathamāsthāya taṃ divyaṃ nirjagāma girivrajāt

यः स सोदर्यवान्नाम द्वियोधः कृष्णसारथिःअभ्यासघाती संदृश्यो दुर्जयः सर्वराजभिः

yaḥ sa sodaryavānnāma dviyodhaḥ kṛṣṇasārathiḥabhyāsaghātī saṃdṛśyo durjayaḥ sarvarājabhiḥ

भीमार्जुनाभ्यां योधाभ्यामास्थितः कृष्णसारथिःशुशुभे रथवर्योऽसौ दुर्जयः सर्वधन्विभिः

bhīmārjunābhyāṃ yodhābhyāmāsthitaḥ kṛṣṇasārathiḥśuśubhe rathavaryo'sau durjayaḥ sarvadhanvibhiḥ

शक्रविष्णू हि संग्रामे चेरतुस्तारकामयेरथेन तेन तं कृष्ण उपारुह्य ययौ तदा

śakraviṣṇū hi saṃgrāme ceratustārakāmayerathena tena taṃ kṛṣṇa upāruhya yayau tadā

तप्तचामीकराभेण किङ्किणीजालमालिनामेघनिर्घोषनादेन जैत्रेणामित्रघातिना

taptacāmīkarābheṇa kiṅkiṇījālamālināmeghanirghoṣanādena jaitreṇāmitraghātinā

येन शक्रो दानवानां जघान नवतीर्नवतं प्राप्य समहृष्यन्त रथं ते पुरुषर्षभाः

yena śakro dānavānāṃ jaghāna navatīrnavataṃ prāpya samahṛṣyanta rathaṃ te puruṣarṣabhāḥ

ततः कृष्णं महाबाहुं भ्रातृभ्यां सहितं तदारथस्थं मागधा दृष्ट्वा समपद्यन्त विस्मिताः

tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ bhrātṛbhyāṃ sahitaṃ tadārathasthaṃ māgadhā dṛṣṭvā samapadyanta vismitāḥ

हयैर्दिव्यैः समायुक्तो रथो वायुसमो जवेअधिष्ठितः स शुशुभे कृष्णेनातीव भारत

hayairdivyaiḥ samāyukto ratho vāyusamo javeadhiṣṭhitaḥ sa śuśubhe kṛṣṇenātīva bhārata

असङ्गी देवविहितस्तस्मिन्रथवरे ध्वजःयोजनाद्ददृशे श्रीमानिन्द्रायुधसमप्रभः

asaṅgī devavihitastasminrathavare dhvajaḥyojanāddadṛśe śrīmānindrāyudhasamaprabhaḥ

चिन्तयामास कृष्णोऽथ गरुत्मन्तं स चाभ्ययात्क्षणे तस्मिन्स तेनासीच्चैत्ययूप इवोच्छ्रितः

cintayāmāsa kṛṣṇo'tha garutmantaṃ sa cābhyayātkṣaṇe tasminsa tenāsīccaityayūpa ivocchritaḥ

व्यादितास्यैर्महानादैः सह भूतैर्ध्वजालयैःतस्थौ रथवरे तस्मिन्गरुत्मान्पन्नगाशनः

vyāditāsyairmahānādaiḥ saha bhūtairdhvajālayaiḥtasthau rathavare tasmingarutmānpannagāśanaḥ

दुर्निरीक्ष्यो हि भूतानां तेजसाभ्यधिकं बभौआदित्य इव मध्याह्ने सहस्रकिरणावृतः

durnirīkṣyo hi bhūtānāṃ tejasābhyadhikaṃ babhauāditya iva madhyāhne sahasrakiraṇāvṛtaḥ

न स सज्जति वृक्षेषु शस्त्रैश्चापि न रिष्यतेदिव्यो ध्वजवरो राजन्दृश्यते देवमानुषैः

na sa sajjati vṛkṣeṣu śastraiścāpi na riṣyatedivyo dhvajavaro rājandṛśyate devamānuṣaiḥ

तमास्थाय रथं दिव्यं पर्जन्यसमनिस्वनम्निर्ययौ पुरुषव्याघ्रः पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः

tamāsthāya rathaṃ divyaṃ parjanyasamanisvanamniryayau puruṣavyāghraḥ pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ

यं लेभे वासवाद्राजा वसुस्तस्माद्बृहद्रथःबृहद्रथात्क्रमेणैव प्राप्तो बार्हद्रथं नृपम्

yaṃ lebhe vāsavādrājā vasustasmādbṛhadrathaḥbṛhadrathātkrameṇaiva prāpto bārhadrathaṃ nṛpam

स निर्ययौ महाबाहुः पुण्डरीकेक्षणस्ततःगिरिव्रजाद्बहिस्तस्थौ समे देशे महायशाः

sa niryayau mahābāhuḥ puṇḍarīkekṣaṇastataḥgirivrajādbahistasthau same deśe mahāyaśāḥ

तत्रैनं नागराः सर्वे सत्कारेणाभ्ययुस्तदाब्राह्मणप्रमुखा राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा

tatrainaṃ nāgarāḥ sarve satkāreṇābhyayustadābrāhmaṇapramukhā rājanvidhidṛṣṭena karmaṇā

बन्धनाद्विप्रमुक्ताश्च राजानो मधुसूदनम्पूजयामासुरूचुश्च सान्त्वपूर्वमिदं वचः

bandhanādvipramuktāśca rājāno madhusūdanampūjayāmāsurūcuśca sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि देवकिनन्दनभीमार्जुनबलोपेते धर्मस्य परिपालनम्

naitaccitraṃ mahābāho tvayi devakinandanabhīmārjunabalopete dharmasya paripālanam

जरासंधह्रदे घोरे दुःखपङ्के निमज्जताम्राज्ञां समभ्युद्धरणं यदिदं कृतमद्य ते

jarāsaṃdhahrade ghore duḥkhapaṅke nimajjatāmrājñāṃ samabhyuddharaṇaṃ yadidaṃ kṛtamadya te

विष्णो समवसन्नानां गिरिदुर्गे सुदारुणेदिष्ट्या मोक्षाद्यशो दीप्तमाप्तं ते पुरुषोत्तम

viṣṇo samavasannānāṃ giridurge sudāruṇediṣṭyā mokṣādyaśo dīptamāptaṃ te puruṣottama

किं कुर्मः पुरुषव्याघ्र ब्रवीहि पुरुषर्षभकृतमित्येव तज्ज्ञेयं नृपैर्यद्यपि दुष्करम्

kiṃ kurmaḥ puruṣavyāghra bravīhi puruṣarṣabhakṛtamityeva tajjñeyaṃ nṛpairyadyapi duṣkaram

तानुवाच हृषीकेशः समाश्वास्य महामनाःयुधिष्ठिरो राजसूयं क्रतुमाहर्तुमिच्छति

tānuvāca hṛṣīkeśaḥ samāśvāsya mahāmanāḥyudhiṣṭhiro rājasūyaṃ kratumāhartumicchati

तस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतःसर्वैर्भवद्भिर्यज्ञार्थे साहाय्यं दीयतामिति

tasya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥsarvairbhavadbhiryajñārthe sāhāyyaṃ dīyatāmiti

ततः प्रतीतमनसस्ते नृपा भरतर्षभतथेत्येवाब्रुवन्सर्वे प्रतिजज्ञुश्च तां गिरम्

tataḥ pratītamanasaste nṛpā bharatarṣabhatathetyevābruvansarve pratijajñuśca tāṃ giram

रत्नभाजं च दाशार्हं चक्रुस्ते पृथिवीश्वराःकृच्छ्राज्जग्राह गोविन्दस्तेषां तदनुकम्पया

ratnabhājaṃ ca dāśārhaṃ cakruste pṛthivīśvarāḥkṛcchrājjagrāha govindasteṣāṃ tadanukampayā

जरासंधात्मजश्चैव सहदेवो महारथःनिर्ययौ सजनामात्यः पुरस्कृत्य पुरोहितम्

jarāsaṃdhātmajaścaiva sahadevo mahārathaḥniryayau sajanāmātyaḥ puraskṛtya purohitam

स नीचैः प्रश्रितो भूत्वा बहुरत्नपुरोगमःसहदेवो नृणां देवं वासुदेवमुपस्थितः

sa nīcaiḥ praśrito bhūtvā bahuratnapurogamaḥsahadevo nṛṇāṃ devaṃ vāsudevamupasthitaḥ

भयार्ताय ततस्तस्मै कृष्णो दत्त्वाभयं तदाअभ्यषिञ्चत तत्रैव जरासंधात्मजं तदा

bhayārtāya tatastasmai kṛṣṇo dattvābhayaṃ tadāabhyaṣiñcata tatraiva jarāsaṃdhātmajaṃ tadā

गत्वैकत्वं च कृष्णेन पार्थाभ्यां चैव सत्कृतःविवेश राजा मतिमान्पुनर्बार्हद्रथं पुरम्

gatvaikatvaṃ ca kṛṣṇena pārthābhyāṃ caiva satkṛtaḥviveśa rājā matimānpunarbārhadrathaṃ puram

कृष्णस्तु सह पार्थाभ्यां श्रिया परमया ज्वलन्रत्नान्यादाय भूरीणि प्रययौ पुष्करेक्षणः

kṛṣṇastu saha pārthābhyāṃ śriyā paramayā jvalanratnānyādāya bhūrīṇi prayayau puṣkarekṣaṇaḥ

इन्द्रप्रस्थमुपागम्य पाण्डवाभ्यां सहाच्युतःसमेत्य धर्मराजानं प्रीयमाणोऽभ्यभाषत

indraprasthamupāgamya pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥsametya dharmarājānaṃ prīyamāṇo'bhyabhāṣata

दिष्ट्या भीमेन बलवाञ्जरासंधो निपातितःराजानो मोक्षिताश्चेमे बन्धनान्नृपसत्तम

diṣṭyā bhīmena balavāñjarāsaṃdho nipātitaḥrājāno mokṣitāśceme bandhanānnṛpasattama

दिष्ट्या कुशलिनौ चेमौ भीमसेनधनंजयौपुनः स्वनगरं प्राप्तावक्षताविति भारत

diṣṭyā kuśalinau cemau bhīmasenadhanaṃjayaupunaḥ svanagaraṃ prāptāvakṣatāviti bhārata

ततो युधिष्ठिरः कृष्णं पूजयित्वा यथार्हतःभीमसेनार्जुनौ चैव प्रहृष्टः परिषस्वजे

tato yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇaṃ pūjayitvā yathārhataḥbhīmasenārjunau caiva prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje

ततः क्षीणे जरासंधे भ्रातृभ्यां विहितं जयम्अजातशत्रुरासाद्य मुमुदे भ्रातृभिः सह

tataḥ kṣīṇe jarāsaṃdhe bhrātṛbhyāṃ vihitaṃ jayamajātaśatrurāsādya mumude bhrātṛbhiḥ saha

यथावयः समागम्य राजभिस्तैश्च पाण्डवःसत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान्

yathāvayaḥ samāgamya rājabhistaiśca pāṇḍavaḥsatkṛtya pūjayitvā ca visasarja narādhipān

युधिष्ठिराभ्यनुज्ञातास्ते नृपा हृष्टमानसाःजग्मुः स्वदेशांस्त्वरिता यानैरुच्चावचैस्ततः

yudhiṣṭhirābhyanujñātāste nṛpā hṛṣṭamānasāḥjagmuḥ svadeśāṃstvaritā yānairuccāvacaistataḥ

एवं पुरुषशार्दूलो महाबुद्धिर्जनार्दनःपाण्डवैर्घातयामास जरासंधमरिं तदा

evaṃ puruṣaśārdūlo mahābuddhirjanārdanaḥpāṇḍavairghātayāmāsa jarāsaṃdhamariṃ tadā

घातयित्वा जरासंधं बुद्धिपूर्वमरिंदमःधर्मराजमनुज्ञाप्य पृथां कृष्णां च भारत

ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ buddhipūrvamariṃdamaḥdharmarājamanujñāpya pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhārata

सुभद्रां भीमसेनं च फल्गुनं यमजौ तथाधौम्यमामन्त्रयित्वा च प्रययौ स्वां पुरीं प्रति

subhadrāṃ bhīmasenaṃ ca phalgunaṃ yamajau tathādhaumyamāmantrayitvā ca prayayau svāṃ purīṃ prati

तेनैव रथमुख्येन तरुणादित्यवर्चसाधर्मराजविसृष्टेन दिव्येनानादयन्दिशः

tenaiva rathamukhyena taruṇādityavarcasādharmarājavisṛṣṭena divyenānādayandiśaḥ

ततो युधिष्ठिरमुखाः पाण्डवा भरतर्षभप्रदक्षिणमकुर्वन्त कृष्णमक्लिष्टकारिणम्

tato yudhiṣṭhiramukhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabhapradakṣiṇamakurvanta kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam

ततो गते भगवति कृष्णे देवकिनन्दनेजयं लब्ध्वा सुविपुलं राज्ञामभयदास्तदा

tato gate bhagavati kṛṣṇe devakinandanejayaṃ labdhvā suvipulaṃ rājñāmabhayadāstadā

संवर्धितौजसो भूयः कर्मणा तेन भारतद्रौपद्याः पाण्डवा राजन्परां प्रीतिमवर्धयन्

saṃvardhitaujaso bhūyaḥ karmaṇā tena bhāratadraupadyāḥ pāṇḍavā rājanparāṃ prītimavardhayan

तस्मिन्काले तु यद्युक्तं धर्मकामार्थसंहितम्तद्राजा धर्मतश्चक्रे राज्यपालनकीर्तिमान्

tasminkāle tu yadyuktaṃ dharmakāmārthasaṃhitamtadrājā dharmataścakre rājyapālanakīrtimān