पर्व.अध्याय 2.48

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

दायं तु तस्मै विविधं शृणु मे गदतोऽनघयज्ञार्थं राजभिर्दत्तं महान्तं धनसंचयम्

dāyaṃ tu tasmai vividhaṃ śṛṇu me gadato'naghayajñārthaṃ rājabhirdattaṃ mahāntaṃ dhanasaṃcayam

मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम्ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते

merumandarayormadhye śailodāmabhito nadīmye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyāmupāsate

खशा एकाशनाज्योहाः प्रदरा दीर्घवेणवःपशुपाश्च कुणिन्दाश्च तङ्गणाः परतङ्गणाः

khaśā ekāśanājyohāḥ pradarā dīrghaveṇavaḥpaśupāśca kuṇindāśca taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ

ते वै पिपीलिकं नाम वरदत्तं पिपीलिकैःजातरूपं द्रोणमेयमहार्षुः पुञ्जशो नृपाः

te vai pipīlikaṃ nāma varadattaṃ pipīlikaiḥjātarūpaṃ droṇameyamahārṣuḥ puñjaśo nṛpāḥ

कृष्णाँल्ललामांश्चमराञ्शुक्लांश्चान्याञ्शशिप्रभान्हिमवत्पुष्पजं चैव स्वादु क्षौद्रं तथा बहु

kṛṣṇām̐llalāmāṃścamarāñśuklāṃścānyāñśaśiprabhānhimavatpuṣpajaṃ caiva svādu kṣaudraṃ tathā bahu

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्चाप्यपोढं माल्यमम्बुभिःउत्तरादपि कैलासादोषधीः सुमहाबलाः

uttarebhyaḥ kurubhyaścāpyapoḍhaṃ mālyamambubhiḥuttarādapi kailāsādoṣadhīḥ sumahābalāḥ

पार्वतीया बलिं चान्यमाहृत्य प्रणताः स्थिताःअजातशत्रोर्नृपतेर्द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः

pārvatīyā baliṃ cānyamāhṛtya praṇatāḥ sthitāḥajātaśatrornṛpaterdvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

ये परार्धे हिमवतः सूर्योदयगिरौ नृपाःवारिषेणसमुद्रान्ते लोहित्यमभितश्च येफलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः

ye parārdhe himavataḥ sūryodayagirau nṛpāḥvāriṣeṇasamudrānte lohityamabhitaśca yephalamūlāśanā ye ca kirātāścarmavāsasaḥ

चन्दनागुरुकाष्ठानां भारान्कालीयकस्य चचर्मरत्नसुवर्णानां गन्धानां चैव राशयः

candanāgurukāṣṭhānāṃ bhārānkālīyakasya cacarmaratnasuvarṇānāṃ gandhānāṃ caiva rāśayaḥ

कैरातिकानामयुतं दासीनां च विशां पतेआहृत्य रमणीयार्थान्दूरजान्मृगपक्षिणः

kairātikānāmayutaṃ dāsīnāṃ ca viśāṃ pateāhṛtya ramaṇīyārthāndūrajānmṛgapakṣiṇaḥ

निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यं भूरिवर्चसम्बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः

nicitaṃ parvatebhyaśca hiraṇyaṃ bhūrivarcasambaliṃ ca kṛtsnamādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

कायव्या दरदा दार्वाः शूरा वैयमकास्तथाऔदुम्बरा दुर्विभागाः पारदा बाह्लिकैः सह

kāyavyā daradā dārvāḥ śūrā vaiyamakāstathāaudumbarā durvibhāgāḥ pāradā bāhlikaiḥ saha

काश्मीराः कुन्दमानाश्च पौरका हंसकायनाःशिबित्रिगर्तयौधेया राजन्या मद्रकेकयाः

kāśmīrāḥ kundamānāśca paurakā haṃsakāyanāḥśibitrigartayaudheyā rājanyā madrakekayāḥ

अम्बष्ठाः कौकुरास्तार्क्ष्या वस्त्रपाः पह्लवैः सहवसातयः समौलेयाः सह क्षुद्रकमालवैः

ambaṣṭhāḥ kaukurāstārkṣyā vastrapāḥ pahlavaiḥ sahavasātayaḥ samauleyāḥ saha kṣudrakamālavaiḥ

शौण्डिकाः कुक्कुराश्चैव शकाश्चैव विशां पतेअङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च शानवत्या गयास्तथा

śauṇḍikāḥ kukkurāścaiva śakāścaiva viśāṃ pateaṅgā vaṅgāśca puṇḍrāśca śānavatyā gayāstathā

सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रपाणयःआहार्षुः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवे

sujātayaḥ śreṇimantaḥ śreyāṃsaḥ śastrapāṇayaḥāhārṣuḥ kṣatriyā vittaṃ śataśo'jātaśatrave

वङ्गाः कलिङ्गपतयस्ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाःदुकूलं कौशिकं चैव पत्रोर्णं प्रावरानपि

vaṅgāḥ kaliṅgapatayastāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥdukūlaṃ kauśikaṃ caiva patrorṇaṃ prāvarānapi

तत्र स्म द्वारपालैस्ते प्रोच्यन्ते राजशासनात्कृतकाराः सुबलयस्ततो द्वारमवाप्स्यथ

tatra sma dvārapālaiste procyante rājaśāsanātkṛtakārāḥ subalayastato dvāramavāpsyatha

ईषादन्तान्हेमकक्षान्पद्मवर्णान्कुथावृतान्शैलाभान्नित्यमत्तांश्च अभितः काम्यकं सरः

īṣādantānhemakakṣānpadmavarṇānkuthāvṛtānśailābhānnityamattāṃśca abhitaḥ kāmyakaṃ saraḥ

दत्त्वैकैको दशशतान्कुञ्जरान्कवचावृतान्क्षमावतः कुलीनांश्च द्वारेण प्राविशंस्ततः

dattvaikaiko daśaśatānkuñjarānkavacāvṛtānkṣamāvataḥ kulīnāṃśca dvāreṇa prāviśaṃstataḥ

एते चान्ये च बहवो गणा दिग्भ्यः समागताःअन्यैश्चोपाहृतान्यत्र रत्नानीह महात्मभिः

ete cānye ca bahavo gaṇā digbhyaḥ samāgatāḥanyaiścopāhṛtānyatra ratnānīha mahātmabhiḥ

राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगःशतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम्

rājā citraratho nāma gandharvo vāsavānugaḥśatāni catvāryadadaddhayānāṃ vātaraṃhasām

तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो वाजिनां शतम्आम्रपत्रसवर्णानामददद्धेममालिनाम्

tumburustu pramudito gandharvo vājināṃ śatamāmrapatrasavarṇānāmadadaddhemamālinām

कृती तु राजा कौरव्य शूकराणां विशां पतेअददद्गजरत्नानां शतानि सुबहून्यपि

kṛtī tu rājā kauravya śūkarāṇāṃ viśāṃ pateadadadgajaratnānāṃ śatāni subahūnyapi

विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम्कुञ्जराणां सहस्रे द्वे मत्तानां समुपाहृते

virāṭena tu matsyena balyarthaṃ hemamālināmkuñjarāṇāṃ sahasre dve mattānāṃ samupāhṛte

पांशुराष्ट्राद्वसुदानो राजा षड्विंशतिं गजान्अश्वानां च सहस्रे द्वे राजन्काञ्चनमालिनाम्

pāṃśurāṣṭrādvasudāno rājā ṣaḍviṃśatiṃ gajānaśvānāṃ ca sahasre dve rājankāñcanamālinām

जवसत्त्वोपपन्नानां वयःस्थानां नराधिपबलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत्

javasattvopapannānāṃ vayaḥsthānāṃ narādhipabaliṃ ca kṛtsnamādāya pāṇḍavebhyo nyavedayat

यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दशदासानामयुतं चैव सदाराणां विशां पते

yajñasenena dāsīnāṃ sahasrāṇi caturdaśadāsānāmayutaṃ caiva sadārāṇāṃ viśāṃ pate

गजयुक्ता महाराज रथाः षड्विंशतिस्तथाराज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थं वै निवेदितम्

gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍviṃśatistathārājyaṃ ca kṛtsnaṃ pārthebhyo yajñārthaṃ vai niveditam

समुद्रसारं वैडूर्यं मुक्ताः शङ्खांस्तथैव चशतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन्

samudrasāraṃ vaiḍūryaṃ muktāḥ śaṅkhāṃstathaiva caśataśaśca kuthāṃstatra siṃhalāḥ samupāharan

संवृता मणिचीरैस्तु श्यामास्ताम्रान्तलोचनाःतान्गृहीत्वा नरास्तत्र द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः

saṃvṛtā maṇicīraistu śyāmāstāmrāntalocanāḥtāngṛhītvā narāstatra dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

प्रीत्यर्थं ब्राह्मणाश्चैव क्षत्रियाश्च विनिर्जिताःउपाजह्रुर्विशश्चैव शूद्राः शुश्रूषवोऽपि चप्रीत्या च बहुमानाच्च अभ्यगच्छन्युधिष्ठिरम्

prītyarthaṃ brāhmaṇāścaiva kṣatriyāśca vinirjitāḥupājahrurviśaścaiva śūdrāḥ śuśrūṣavo'pi caprītyā ca bahumānācca abhyagacchanyudhiṣṭhiram

सर्वे म्लेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथानानादेशसमुत्थैश्च नानाजातिभिरागतैःपर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने

sarve mlecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajāstathānānādeśasamutthaiśca nānājātibhirāgataiḥparyasta iva loko'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane

उच्चावचानुपग्राहान्राजभिः प्रहितान्बहून्शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्षा मेऽद्य जायते

uccāvacānupagrāhānrājabhiḥ prahitānbahūnśatrūṇāṃ paśyato duḥkhānmumūrṣā me'dya jāyate

भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि भारतयेषामामं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः

bhṛtyāstu ye pāṇḍavānāṃ tāṃste vakṣyāmi bhāratayeṣāmāmaṃ ca pakvaṃ ca saṃvidhatte yudhiṣṭhiraḥ

अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनःरथानामर्बुदं चापि पादाता बहवस्तथा

ayutaṃ trīṇi padmāni gajārohāḥ sasādinaḥrathānāmarbudaṃ cāpi pādātā bahavastathā

प्रमीयमाणमारब्धं पच्यमानं तथैव चविसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च

pramīyamāṇamārabdhaṃ pacyamānaṃ tathaiva cavisṛjyamānaṃ cānyatra puṇyāhasvana eva ca

नाभुक्तवन्तं नाहृष्टं नासुभिक्षं कथंचनअपश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने

nābhuktavantaṃ nāhṛṣṭaṃ nāsubhikṣaṃ kathaṃcanaapaśyaṃ sarvavarṇānāṃ yudhiṣṭhiraniveśane

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनःत्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरःसुप्रीताः परितुष्टाश्च तेऽप्याशंसन्त्यरिक्षयम्

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥtriṃśaddāsīka ekaiko yānbibharti yudhiṣṭhiraḥsuprītāḥ parituṣṭāśca te'pyāśaṃsantyarikṣayam

दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने

daśānyāni sahasrāṇi yatīnāmūrdhvaretasāmbhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane

भुक्ताभुक्तं कृताकृतं सर्वमाकुब्जवामनम्अभुञ्जाना याज्ञसेनी प्रत्यवैक्षद्विशां पते

bhuktābhuktaṃ kṛtākṛtaṃ sarvamākubjavāmanamabhuñjānā yājñasenī pratyavaikṣadviśāṃ pate

द्वौ करं न प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारतवैवाहिकेन पाञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः

dvau karaṃ na prayacchetāṃ kuntīputrāya bhāratavaivāhikena pāñcālāḥ sakhyenāndhakavṛṣṇayaḥ