Parva.Adhyaya 2.57

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

परेषामेव यशसा श्लाघसे त्वं; सदा छन्नः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान्जानीमस्त्वां विदुर यत्प्रियस्त्वं; बालानिवास्मानवमन्यसे त्वम्

pareṣāmeva yaśasā ślāghase tvaṃ; sadā channaḥ kutsayandhārtarāṣṭrānjānīmastvāṃ vidura yatpriyastvaṃ; bālānivāsmānavamanyase tvam

सुविज्ञेयः पुरुषोऽन्यत्रकामो; निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्तिजिह्वा मनस्ते हृदयं निर्व्यनक्ति; ज्यायो निराह मनसः प्रातिकूल्यम्

suvijñeyaḥ puruṣo'nyatrakāmo; nindāpraśaṃse hi tathā yunaktijihvā manaste hṛdayaṃ nirvyanakti; jyāyo nirāha manasaḥ prātikūlyam

उत्सङ्गेन व्याल इवाहृतोऽसि; मार्जारवत्पोषकं चोपहंसिभर्तृघ्नत्वान्न हि पापीय आहु;स्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात्

utsaṅgena vyāla ivāhṛto'si; mārjāravatpoṣakaṃ copahaṃsibhartṛghnatvānna hi pāpīya āhu;stasmātkṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāt

जित्वा शत्रून्फलमाप्तं महन्नो; मास्मान्क्षत्तः परुषाणीह वोचःद्विषद्भिस्त्वं संप्रयोगाभिनन्दी; मुहुर्द्वेषं यासि नः संप्रमोहात्

jitvā śatrūnphalamāptaṃ mahanno; māsmānkṣattaḥ paruṣāṇīha vocaḥdviṣadbhistvaṃ saṃprayogābhinandī; muhurdveṣaṃ yāsi naḥ saṃpramohāt

अमित्रतां याति नरोऽक्षमं ब्रुव;न्निगूहते गुह्यममित्रसंस्तवेतदाश्रितापत्रपा किं न बाधते; यदिच्छसि त्वं तदिहाद्य भाषसे

amitratāṃ yāti naro'kṣamaṃ bruva;nnigūhate guhyamamitrasaṃstavetadāśritāpatrapā kiṃ na bādhate; yadicchasi tvaṃ tadihādya bhāṣase

मा नोऽवमंस्था विद्म मनस्तवेदं; शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात्यशो रक्षस्व विदुर संप्रणीतं; मा व्यापृतः परकार्येषु भूस्त्वम्

mā no'vamaṃsthā vidma manastavedaṃ; śikṣasva buddhiṃ sthavirāṇāṃ sakāśātyaśo rakṣasva vidura saṃpraṇītaṃ; mā vyāpṛtaḥ parakāryeṣu bhūstvam

अहं कर्तेति विदुर मावमंस्था; मा नो नित्यं परुषाणीह वोचःन त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे; स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून्क्षिणु त्वम्

ahaṃ karteti vidura māvamaṃsthā; mā no nityaṃ paruṣāṇīha vocaḥna tvāṃ pṛcchāmi vidura yaddhitaṃ me; svasti kṣattarmā titikṣūnkṣiṇu tvam

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्तातेनानुशिष्टः प्रवणादिवाम्भो; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि

ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstātenānuśiṣṭaḥ pravaṇādivāmbho; yathā niyukto'smi tathā vahāmi

भिनत्ति शिरसा शैलमहिं भोजयते च यःस एव तस्य कुरुते कार्याणामनुशासनम्

bhinatti śirasā śailamahiṃ bhojayate ca yaḥsa eva tasya kurute kāryāṇāmanuśāsanam

यो बलादनुशास्तीह सोऽमित्रं तेन विन्दतिमित्रतामनुवृत्तं तु समुपेक्षेत पण्डितः

yo balādanuśāstīha so'mitraṃ tena vindatimitratāmanuvṛttaṃ tu samupekṣeta paṇḍitaḥ

प्रदीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राक्त्वरन्नाभिधावतिभस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत

pradīpya yaḥ pradīptāgniṃ prāktvarannābhidhāvatibhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kvacana bhārata

न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं; विशेषतः क्षत्तरहितं मनुष्यम्स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ; सुसान्त्वितापि ह्यसती स्त्री जहाति

na vāsayetpāravargyaṃ dviṣantaṃ; viśeṣataḥ kṣattarahitaṃ manuṣyamsa yatrecchasi vidura tatra gaccha; susāntvitāpi hyasatī strī jahāti

विदुर उवाच · vidura uvāca

एतावता ये पुरुषं त्यजन्ति; तेषां सख्यमन्तवद्ब्रूहि राजन्राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि; सान्त्वं दत्त्वा मुसलैर्घातयन्ति

etāvatā ye puruṣaṃ tyajanti; teṣāṃ sakhyamantavadbrūhi rājanrājñāṃ hi cittāni pariplutāni; sāntvaṃ dattvā musalairghātayanti

अबालस्त्वं मन्यसे राजपुत्र; बालोऽहमित्येव सुमन्दबुद्धेयः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा; पश्चादेनं दूषयते स बालः

abālastvaṃ manyase rājaputra; bālo'hamityeva sumandabuddheyaḥ sauhṛde puruṣaṃ sthāpayitvā; paścādenaṃ dūṣayate sa bālaḥ

न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः; स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टाध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य; पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः

na śreyase nīyate mandabuddhiḥ; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭādhruvaṃ na rocedbharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ

अनुप्रियं चेदनुकाङ्क्षसे त्वं; सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषुस्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च; पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव मूढान्

anupriyaṃ cedanukāṅkṣase tvaṃ; sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣustriyaśca rājañjaḍapaṅgukāṃśca; pṛccha tvaṃ vai tādṛśāṃścaiva mūḍhān

लभ्यः खलु प्रातिपीय नरोऽनुप्रियवागिहअप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

labhyaḥ khalu prātipīya naro'nupriyavāgihaapriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

यस्तु धर्मे पराश्वस्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रियेअप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्

yastu dharme parāśvasya hitvā bhartuḥ priyāpriyeapriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān

अव्याधिजं कटुकं तीक्ष्णमुष्णं; यशोमुषं परुषं पूतिगन्धिसतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो; मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य

avyādhijaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ; yaśomuṣaṃ paruṣaṃ pūtigandhisatāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya

वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च; वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत्यथा तथा वोऽस्तु नमश्च वोऽस्तु; ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः

vaicitravīryasya yaśo dhanaṃ ca; vāñchāmyahaṃ sahaputrasya śaśvatyathā tathā vo'stu namaśca vo'stu; mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ

आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न तु पण्डितःएवं तेऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन

āśīviṣānnetraviṣānkopayenna tu paṇḍitaḥevaṃ te'haṃ vadāmīdaṃ prayataḥ kurunandana