पर्व.अध्याय 2.5

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तथा तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसुमहत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत

tathā tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasumahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata

लोकाननुचरन्सर्वानागमत्तां सभामृषिःनारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा

lokānanucaransarvānāgamattāṃ sabhāmṛṣiḥnāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitastadā

पारिजातेन राजेन्द्र रैवतेन च धीमतासुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिःसभास्थान्पाण्डवान्द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः

pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatāsumukhena ca saumyena devarṣiramitadyutiḥsabhāsthānpāṇḍavāndraṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित्सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सहअभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा

tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavitsahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ sahaabhyavādayata prītyā vinayāvanatastadā

तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधिअर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित्

tadarhamāsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhiarcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit

सोऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगःधर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम्

so'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvairmaharṣirvedapāragaḥdharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram

नारद उवाच · nārada uvāca

कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनःसुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते

kaccidarthāśca kalpante dharme ca ramate manaḥsukhāni cānubhūyante manaśca na vihanyate

कच्चिदाचरितां पूर्वैर्नरदेव पितामहैःवर्तसे वृत्तिमक्षीणां धर्मार्थसहितां नृषु

kaccidācaritāṃ pūrvairnaradeva pitāmahaiḥvartase vṛttimakṣīṇāṃ dharmārthasahitāṃ nṛṣu

कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थमथापि वाउभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे

kaccidarthena vā dharmaṃ dharmeṇārthamathāpi vāubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वरविभज्य काले कालज्ञ सदा वरद सेवसे

kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ varavibhajya kāle kālajña sadā varada sevase

कच्चिद्राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथानघबलाबलं तथा सम्यक्चतुर्दश परीक्षसे

kaccidrājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃstathānaghabalābalaṃ tathā samyakcaturdaśa parīkṣase

कच्चिदात्मानमन्वीक्ष्य परांश्च जयतां वरतथा संधाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे

kaccidātmānamanvīkṣya parāṃśca jayatāṃ varatathā saṃdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase

कच्चित्प्रकृतयः षट्ते न लुप्ता भरतर्षभआढ्यास्तथाव्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः

kaccitprakṛtayaḥ ṣaṭte na luptā bharatarṣabhaāḍhyāstathāvyasaninaḥ svanuraktāśca sarvaśaḥ

कच्चिन्न तर्कैर्दूतैर्वा ये चाप्यपरिशङ्किताःत्वत्तो वा तव वामात्यैर्भिद्यते जातु मन्त्रितम्

kaccinna tarkairdūtairvā ye cāpyapariśaṅkitāḥtvatto vā tava vāmātyairbhidyate jātu mantritam

कच्चित्संधिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसेकच्चिद्वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुवर्तसे

kaccitsaṃdhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevasekaccidvṛttimudāsīne madhyame cānuvartase

कच्चिदात्मसमा बुद्ध्या शुचयो जीवितक्षमाःकुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीर मन्त्रिणः

kaccidātmasamā buddhyā śucayo jīvitakṣamāḥkulīnāścānuraktāśca kṛtāste vīra mantriṇaḥ

विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञां भवति भारतसुसंवृतो मन्त्रधनैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः

vijayo mantramūlo hi rājñāṃ bhavati bhāratasusaṃvṛto mantradhanairamātyaiḥ śāstrakovidaiḥ

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुध्यसेकच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित्

kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibudhyasekacciccāpararātreṣu cintayasyarthamarthavit

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सहकच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रमनुधावति

kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ sahakaccitte mantrito mantro na rāṣṭramanudhāvati

कच्चिदर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान्क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान्

kaccidarthānviniścitya laghumūlānmahodayānkṣipramārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताःसर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं ह्यत्र कारणम्

kaccinna sarve karmāntāḥ parokṣāste viśaṅkitāḥsarve vā punarutsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ hyatra kāraṇam

कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनःविदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित्

kaccidrājankṛtānyeva kṛtaprāyāṇi vā punaḥviduste vīra karmāṇi nānavāptāni kānicit

कच्चित्कारणिकाः सर्वे सर्वशास्त्रेषु कोविदाःकारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः

kaccitkāraṇikāḥ sarve sarvaśāstreṣu kovidāḥkārayanti kumārāṃśca yodhamukhyāṃśca sarvaśaḥ

कच्चित्सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम्पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं परम्

kaccitsahasrairmūrkhāṇāmekaṃ krīṇāsi paṇḍitampaṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniḥśreyasaṃ param

कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैःयन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः

kacciddurgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥyantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणःराजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्

eko'pyamātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥrājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च चत्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः

kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca catribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ

कच्चिद्द्विषामविदितः प्रतियत्तश्च सर्वदानित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन

kacciddviṣāmaviditaḥ pratiyattaśca sarvadānityayukto ripūnsarvānvīkṣase ripusūdana

कच्चिद्विनयसंपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतःअनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः

kaccidvinayasaṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥanasūyuranupraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुःहुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा

kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥhutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā

कच्चिदङ्गेषु निष्णातो ज्योतिषां प्रतिपादकःउत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस्तव

kaccidaṅgeṣu niṣṇāto jyotiṣāṃ pratipādakaḥutpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalastava

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाःजघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः

kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥjaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन्श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīnśreṣṭhāñśreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजाःराष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ

kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvejitaprajāḥrāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथाउग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः

kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathāugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान्धृतिमाञ्शुचिःकुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तव

kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimāndhṛtimāñśuciḥkulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatistava

कच्चिद्बलस्य ते मुख्याः सर्वे युद्धविशारदाःदृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः

kaccidbalasya te mukhyāḥ sarve yuddhaviśāradāḥdṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विकर्षसि

kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitamsaṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi

कालातिक्रमणाद्ध्येते भक्तवेतनयोर्भृताःभर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात्सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः

kālātikramaṇāddhyete bhaktavetanayorbhṛtāḥbhartuḥ kupyanti daurgatyātso'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतःकच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति सदा युधि

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥkaccitprāṇāṃstavārtheṣu saṃtyajanti sadā yudhi

कच्चिन्नैको बहूनर्थान्सर्वशः सांपरायिकान्अनुशास्सि यथाकामं कामात्मा शासनातिगः

kaccinnaiko bahūnarthānsarvaśaḥ sāṃparāyikānanuśāssi yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ

कच्चित्पुरुषकारेण पुरुषः कर्म शोभयन्लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम्

kaccitpuruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayanlabhate mānamadhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam

कच्चिद्विद्याविनीतांश्च नराञ्ज्ञानविशारदान्यथार्हं गुणतश्चैव दानेनाभ्यवपद्यसे

kaccidvidyāvinītāṃśca narāñjñānaviśāradānyathārhaṃ guṇataścaiva dānenābhyavapadyase

कच्चिद्दारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमेयुषाम्व्यसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ

kacciddārānmanuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyumeyuṣāmvyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha

कच्चिद्भयादुपनतं क्लीबं वा रिपुमागतम्युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत्परिरक्षसि

kaccidbhayādupanataṃ klībaṃ vā ripumāgatamyuddhe vā vijitaṃ pārtha putravatparirakṣasi

कच्चित्त्वमेव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपतेसमश्च नाभिशङ्क्यश्च यथा माता यथा पिता

kaccittvameva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpatesamaśca nābhiśaṅkyaśca yathā mātā yathā pitā

कच्चिद्व्यसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभअभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम्

kaccidvyasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabhaabhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam

पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम्बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः

pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayambalasya ca mahārāja dattvā vetanamagrataḥ

कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परंतपउपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः

kaccicca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre paraṃtapaupacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ

कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियःपराञ्जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान्

kaccidātmānamevāgre vijitya vijitendriyaḥparāñjigīṣase pārtha pramattānajitendriyān

कच्चित्ते यास्यतः शत्रून्पूर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताःसाम दानं च भेदश्च दण्डश्च विधिवद्गुणाः

kaccitte yāsyataḥ śatrūnpūrvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥsāma dānaṃ ca bhedaśca daṇḍaśca vidhivadguṇāḥ

कच्चिन्मूलं दृढं कृत्वा यात्रां यासि विशां पतेतांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि

kaccinmūlaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā yātrāṃ yāsi viśāṃ patetāṃśca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi

कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधबला चमूःबलमुख्यैः सुनीता ते द्विषतां प्रतिबाधनी

kaccidaṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥbalamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ pratibādhanī

कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परंतपअविहाय महाराज विहंसि समरे रिपून्

kaccillavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre paraṃtapaavihāya mahārāja vihaṃsi samare ripūn

कच्चित्स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तवअर्थान्समनुतिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम्

kaccitsvapararāṣṭreṣu bahavo'dhikṛtāstavaarthānsamanutiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam

कच्चिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शकानि चघ्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव

kaccidabhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśakāni caghreyāṇi ca mahārāja rakṣantyanumatāstava

कच्चित्कोशं च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम्आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः

kaccitkośaṃ ca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāramāyudhamāyaśca kṛtakalyāṇaistava bhaktairanuṣṭhitaḥ

कच्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशां पतेरक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान्

kaccidābhyantarebhyaśca bāhyebhyaśca viśāṃ paterakṣasyātmānamevāgre tāṃśca svebhyo mithaśca tān

कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु चप्रतिजानन्ति पूर्वाह्णे व्ययं व्यसनजं तव

kaccinna pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu capratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava

कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनःपादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशोध्यते तव

kaccidāyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥpādabhāgaistribhirvāpi vyayaḥ saṃśodhyate tava

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्वणिजः शिल्पिनः श्रितान्अभीक्ष्णमनुगृह्णासि धनधान्येन दुर्गतान्

kaccijjñātīngurūnvṛddhānvaṇijaḥ śilpinaḥ śritānabhīkṣṇamanugṛhṇāsi dhanadhānyena durgatān

कच्चिदायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाःअनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यमायव्ययं तव

kaccidāyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥanutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityamāyavyayaṃ tava

कच्चिदर्थेषु संप्रौढान्हितकामाननुप्रियान्नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्बिषम्

kaccidartheṣu saṃprauḍhānhitakāmānanupriyānnāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvamaprāpya kilbiṣam

कच्चिद्विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान्त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत

kaccidviditvā puruṣānuttamādhamamadhyamāntvaṃ karmasvanurūpeṣu niyojayasi bhārata

कच्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशां पतेअप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुष्ठिताः

kaccinna lubdhāścaurā vā vairiṇo vā viśāṃ pateaprāptavyavahārā vā tava karmasvanuṣṭhitāḥ

कच्चिन्न लुब्धैश्चौरैर्वा कुमारैः स्त्रीबलेन वात्वया वा पीड्यते राष्ट्रं कच्चित्पुष्टाः कृषीवलाः

kaccinna lubdhaiścaurairvā kumāraiḥ strībalena vātvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccitpuṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ

कच्चिद्राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च महान्ति चभागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका

kaccidrāṣṭre taḍāgāni pūrṇāni ca mahānti cabhāgaśo viniviṣṭāni na kṛṣirdevamātṛkā

कच्चिद्बीजं च भक्तं च कर्षकायावसीदतेप्रतिकं च शतं वृद्ध्या ददास्यृणमनुग्रहम्

kaccidbījaṃ ca bhaktaṃ ca karṣakāyāvasīdatepratikaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsyṛṇamanugraham

कच्चित्स्वनुष्ठिता तात वार्त्ता ते साधुभिर्जनैःवार्त्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते

kaccitsvanuṣṭhitā tāta vārttā te sādhubhirjanaiḥvārttāyāṃ saṃśritastāta loko'yaṃ sukhamedhate

कच्चिच्छुचिकृतः प्राज्ञाः पञ्च पञ्च स्वनुष्ठिताःक्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ्जनपदे तव

kaccicchucikṛtaḥ prājñāḥ pañca pañca svanuṣṭhitāḥkṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañjanapade tava

कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थं ग्रामा नगरवत्कृताःग्रामवच्च कृता रक्षा ते च सर्वे तदर्पणाः

kaccinnagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravatkṛtāḥgrāmavacca kṛtā rakṣā te ca sarve tadarpaṇāḥ

कच्चिद्बलेनानुगताः समानि विषमाणि चपुराणचौराः साध्यक्षाश्चरन्ति विषये तव

kaccidbalenānugatāḥ samāni viṣamāṇi capurāṇacaurāḥ sādhyakṣāścaranti viṣaye tava

कच्चित्स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताःकच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे

kaccitstriyaḥ sāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥkaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase

कच्चिच्चारान्निशि श्रुत्वा तत्कार्यमनुचिन्त्य चप्रियाण्यनुभवञ्शेषे विदित्वाभ्यन्तरं जनम्

kacciccārānniśi śrutvā tatkāryamanucintya capriyāṇyanubhavañśeṣe viditvābhyantaraṃ janam

कच्चिद्द्वौ प्रथमौ यामौ रात्र्यां सुप्त्वा विशां पतेसंचिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे

kacciddvau prathamau yāmau rātryāṃ suptvā viśāṃ patesaṃcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्यान्समलंकृतान्उत्थाय काले कालज्ञः सह पाण्डव मन्त्रिभिः

kacciddarśayase nityaṃ manuṣyānsamalaṃkṛtānutthāya kāle kālajñaḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ

कच्चिद्रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः स्वलंकृताःअभितस्त्वामुपासन्ते रक्षणार्थमरिंदम

kaccidraktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṃkṛtāḥabhitastvāmupāsante rakṣaṇārthamariṃdama

कच्चिद्दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशां पतेपरीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च

kacciddaṇḍyeṣu yamavatpūjyeṣu ca viśāṃ pateparīkṣya vartase samyagapriyeṣu priyeṣu ca

कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वामानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि

kaccicchārīramābādhamauṣadhairniyamena vāmānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi

कच्चिद्वैद्याश्चिकित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाःसुहृदश्चानुरक्ताश्च शरीरे ते हिताः सदा

kaccidvaidyāścikitsāyāmaṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥsuhṛdaścānuraktāśca śarīre te hitāḥ sadā

कच्चिन्न मानान्मोहाद्वा कामाद्वापि विशां पतेअर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तानपास्यसि कथंचन

kaccinna mānānmohādvā kāmādvāpi viśāṃ patearthipratyarthinaḥ prāptānapāsyasi kathaṃcana

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा विश्रम्भात्प्रणयेन वाआश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणत्सि च

kaccinna lobhānmohādvā viśrambhātpraṇayena vāāśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇatsi ca

कच्चित्पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनःत्वया सह विरुध्यन्ते परैः क्रीताः कथंचन

kaccitpaurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥtvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathaṃcana

कच्चित्ते दुर्बलः शत्रुर्बलेनोपनिपीडितःमन्त्रेण बलवान्कश्चिदुभाभ्यां वा युधिष्ठिर

kaccitte durbalaḥ śatrurbalenopanipīḍitaḥmantreṇa balavānkaścidubhābhyāṃ vā yudhiṣṭhira

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपालाः प्रधानतःकच्चित्प्राणांस्त्वदर्थेषु संत्यजन्ति त्वया हृताः

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥkaccitprāṇāṃstvadartheṣu saṃtyajanti tvayā hṛtāḥ

कच्चित्ते सर्वविद्यासु गुणतोऽर्चा प्रवर्ततेब्राह्मणानां च साधूनां तव निःश्रेयसे शुभा

kaccitte sarvavidyāsu guṇato'rcā pravartatebrāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava niḥśreyase śubhā

कच्चिद्धर्मे त्रयीमूले पूर्वैराचरिते जनैःवर्तमानस्तथा कर्तुं तस्मिन्कर्मणि वर्तसे

kacciddharme trayīmūle pūrvairācarite janaiḥvartamānastathā kartuṃ tasminkarmaṇi vartase

कच्चित्तव गृहेऽन्नानि स्वादून्यश्नन्ति वै द्विजाःगुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम्

kaccittava gṛhe'nnāni svādūnyaśnanti vai dvijāḥguṇavanti guṇopetāstavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam

कच्चित्क्रतूनेकचित्तो वाजपेयांश्च सर्वशःपुण्डरीकांश्च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुमात्मवान्

kaccitkratūnekacitto vājapeyāṃśca sarvaśaḥpuṇḍarīkāṃśca kārtsnyena yatase kartumātmavān

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्दैवतांस्तापसानपिचैत्यांश्च वृक्षान्कल्याणान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि

kaccijjñātīngurūnvṛddhāndaivatāṃstāpasānapicaityāṃśca vṛkṣānkalyāṇānbrāhmaṇāṃśca namasyasi

कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वृत्तिरेषा च तेऽनघआयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी

kaccideṣā ca te buddhirvṛttireṣā ca te'naghaāyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī

एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदतिविजित्य च महीं राजा सोऽत्यन्तं सुखमेधते

etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdativijitya ca mahīṃ rājā so'tyantaṃ sukhamedhate

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्मणिअदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः

kaccidāryo viśuddhātmā kṣāritaścaurakarmaṇiadṛṣṭaśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuciḥ

पृष्टो गृहीतस्तत्कारी तज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणःकच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ

pṛṣṭo gṛhītastatkārī tajjñairdṛṣṭaḥ sakāraṇaḥkaccinna mucyate steno dravyalobhānnararṣabha

व्युत्पन्ने कच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारतअर्थान्न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः

vyutpanne kaccidāḍhyasya daridrasya ca bhārataarthānna mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं क्षिप्तचित्तताम्

nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratāmadarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ kṣiptacittatām

एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम्निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्

ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca cintanamniścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam

मङ्गल्यस्याप्रयोगं च प्रसङ्गं विषयेषु चकच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश

maṅgalyasyāprayogaṃ ca prasaṅgaṃ viṣayeṣu cakaccittvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं धनम्कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्

kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphalaṃ dhanamkaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम्कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम्

kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanamkathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śrutam

नारद उवाच · nārada uvāca

अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम्रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम्

agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanamratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एतदाख्याय स मुनिर्नारदः सुमहातपाःपप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्

etadākhyāya sa munirnāradaḥ sumahātapāḥpapracchānantaramidaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

नारद उवाच · nārada uvāca

कच्चिदभ्यागता दूराद्वणिजो लाभकारणात्यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कोपजीविभिः

kaccidabhyāgatā dūrādvaṇijo lābhakāraṇātyathoktamavahāryante śulkaṃ śulkopajīvibhiḥ

कच्चित्ते पुरुषा राजन्पुरे राष्ट्रे च मानिताःउपानयन्ति पण्यानि उपधाभिरवञ्चिताः

kaccitte puruṣā rājanpure rāṣṭre ca mānitāḥupānayanti paṇyāni upadhābhiravañcitāḥ

कच्चिच्छृणोषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरःनित्यमर्थविदां तात तथा धर्मानुदर्शिनाम्

kaccicchṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥnityamarthavidāṃ tāta tathā dharmānudarśinām

कच्चित्ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु चधर्मार्थं च द्विजातिभ्यो दीयते मधुसर्पिषी

kaccitte kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu cadharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyate madhusarpiṣī

द्रव्योपकरणं कच्चित्सर्वदा सर्वशिल्पिनाम्चातुर्मास्यावरं सम्यङ्नियतं संप्रयच्छसि

dravyopakaraṇaṃ kaccitsarvadā sarvaśilpināmcāturmāsyāvaraṃ samyaṅniyataṃ saṃprayacchasi

कच्चित्कृतं विजानीषे कर्तारं च प्रशंससिसतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन्

kaccitkṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praśaṃsasisatāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan

कच्चित्सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभहस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि चाभिभो

kaccitsūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabhahastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibho

कच्चिदभ्यस्यते शश्वद्गृहे ते भरतर्षभधनुर्वेदस्य सूत्रं च यन्त्रसूत्रं च नागरम्

kaccidabhyasyate śaśvadgṛhe te bharatarṣabhadhanurvedasya sūtraṃ ca yantrasūtraṃ ca nāgaram

कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मदण्डश्च तेऽनघविषयोगाश्च ते सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः

kaccidastrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaśca te'naghaviṣayogāśca te sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ

कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्पव्यालभयात्तथारोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्रं स्वं परिरक्षसि

kaccidagnibhayāccaiva sarpavyālabhayāttathārogarakṣobhayāccaiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣasi

कच्चिदन्धांश्च मूकांश्च पङ्गून्व्यङ्गानबान्धवान्पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि

kaccidandhāṃśca mūkāṃśca paṅgūnvyaṅgānabāndhavānpiteva pāsi dharmajña tathā pravrajitānapi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एताः कुरूणामृषभो महात्मा; श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्यप्रणम्य पादावभिवाद्य हृष्टो; राजाब्रवीन्नारदं देवरूपम्

etāḥ kurūṇāmṛṣabho mahātmā; śrutvā giro brāhmaṇasattamasyapraṇamya pādāvabhivādya hṛṣṭo; rājābravīnnāradaṃ devarūpam

एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं; प्रज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धाउक्त्वा तथा चैव चकार राजा; लेभे महीं सागरमेखलां च

evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ; prajñā hi me bhūya evābhivṛddhāuktvā tathā caiva cakāra rājā; lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca

नारद उवाच · nārada uvāca

एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणेस विहृत्येह सुसुखी शक्रस्यैति सलोकताम्

evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇesa vihṛtyeha susukhī śakrasyaiti salokatām