Parva.Adhyaya 2.71

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मराजो युधिष्ठिरःभीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च तावुभौ

kathaṃ gacchati kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥbhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāvubhau

धौम्यश्चैव कथं क्षत्तर्द्रौपदी वा तपस्विनीश्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं तेषामङ्गविचेष्टितम्

dhaumyaścaiva kathaṃ kṣattardraupadī vā tapasvinīśrotumicchāmyahaṃ sarvaṃ teṣāmaṅgaviceṣṭitam

विदुर उवाच · vidura uvāca

वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःबाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवः

vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥbāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ

सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छतिमाद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति

sikatā vapansavyasācī rājānamanugacchatimādrīputraḥ sahadevo mukhamālipya gacchati

पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलःदर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति

pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaścittavihvalaḥdarśanīyatamo loke rājānamanugacchati

कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखमायतलोचनादर्शनीया प्ररुदती राजानमनुगच्छति

kṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukhamāyatalocanādarśanīyā prarudatī rājānamanugacchati

धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पतेगायन्गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना

dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pategāyangacchati mārgeṣu kuśānādāya pāṇinā

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाःतन्ममाचक्ष्व विदुर कस्मादेवं व्रजन्ति ते

vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥtanmamācakṣva vidura kasmādevaṃ vrajanti te

विदुर उवाच · vidura uvāca

निकृतस्यापि ते पुत्रैर्हृते राज्ये धनेषु चन धर्माच्चलते बुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः

nikṛtasyāpi te putrairhṛte rājye dhaneṣu cana dharmāccalate buddhirdharmarājasya dhīmataḥ

योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारतनिकृत्या क्रोधसंतप्तो नोन्मीलयति लोचने

yo'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhāratanikṛtyā krodhasaṃtapto nonmīlayati locane

नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषास पिधाय मुखं राजा तस्माद्गच्छति पाण्डवः

nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣāsa pidhāya mukhaṃ rājā tasmādgacchati pāṇḍavaḥ

यथा च भीमो व्रजति तन्मे निगदतः शृणुबाह्वोर्बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ

yathā ca bhīmo vrajati tanme nigadataḥ śṛṇubāhvorbale nāsti samo mameti bharatarṣabha

बाहू विशालौ कृत्वा तु तेन भीमोऽपि गच्छतिबाहू दर्शयमानो हि बाहुद्रविणदर्पितःचिकीर्षन्कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः

bāhū viśālau kṛtvā tu tena bhīmo'pi gacchatibāhū darśayamāno hi bāhudraviṇadarpitaḥcikīrṣankarma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ

प्रदिशञ्शरसंपातान्कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदासिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति

pradiśañśarasaṃpātānkuntīputro'rjunastadāsikatā vapansavyasācī rājānamanugacchati

असक्ताः सिकतास्तस्य यथा संप्रति भारतअसक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु

asaktāḥ sikatāstasya yathā saṃprati bhārataasaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu

न मे कश्चिद्विजानीयान्मुखमद्येति भारतमुखमालिप्य तेनासौ सहदेवोऽपि गच्छति

na me kaścidvijānīyānmukhamadyeti bhāratamukhamālipya tenāsau sahadevo'pi gacchati

नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणामिति प्रभोपांसूपचितसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति

nāhaṃ manāṃsyādadeyaṃ mārge strīṇāmiti prabhopāṃsūpacitasarvāṅgo nakulastena gacchati

एकवस्त्रा तु रुदती मुक्तकेशी रजस्वलाशोणिताक्तार्द्रवसना द्रौपदी वाक्यमब्रवीत्

ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalāśoṇitāktārdravasanā draupadī vākyamabravīt

यत्कृतेऽहमिमां प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशेहतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः

yatkṛte'hamimāṃ prāptā teṣāṃ varṣe caturdaśehatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ

बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाःएवं कृतोदका नार्यः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम्

bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥevaṃ kṛtodakā nāryaḥ pravekṣyanti gajāhvayam

कृत्वा तु नैरृतान्दर्भान्धीरो धौम्यः पुरोहितःसामानि गायन्याम्यानि पुरतो याति भारत

kṛtvā tu nairṛtāndarbhāndhīro dhaumyaḥ purohitaḥsāmāni gāyanyāmyāni purato yāti bhārata

हतेषु भारतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदाएवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्योऽपि गच्छति

hateṣu bhārateṣvājau kurūṇāṃ guravastadāevaṃ sāmāni gāsyantītyuktvā dhaumyo'pi gacchati

हा हा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम्इति पौराः सुदुःखार्ताः क्रोशन्ति स्म समन्ततः

hā hā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvamīdṛśamiti paurāḥ suduḥkhārtāḥ krośanti sma samantataḥ

एवमाकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम्कथयन्तः स्म कौन्तेया वनं जग्मुर्मनस्विनः

evamākāraliṅgaiste vyavasāyaṃ manogatamkathayantaḥ sma kaunteyā vanaṃ jagmurmanasvinaḥ

एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात्अनभ्रे विद्युतश्चासन्भूमिश्च समकम्पत

evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayātanabhre vidyutaścāsanbhūmiśca samakampata

राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशां पतेउल्का चाप्यपसव्यं तु पुरं कृत्वा व्यशीर्यत

rāhuragrasadādityamaparvaṇi viśāṃ pateulkā cāpyapasavyaṃ tu puraṃ kṛtvā vyaśīryata

प्रव्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाःदेवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च

pravyāharanti kravyādā gṛdhragomāyuvāyasāḥdevāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca

एवमेते महोत्पाता वनं गच्छति पाण्डवेभारतानामभावाय राजन्दुर्मन्त्रिते तव

evamete mahotpātā vanaṃ gacchati pāṇḍavebhāratānāmabhāvāya rājandurmantrite tava

नारदश्च सभामध्ये कुरूणामग्रतः स्थितःमहर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यमुवाच ह

nāradaśca sabhāmadhye kurūṇāmagrataḥ sthitaḥmaharṣibhiḥ parivṛto raudraṃ vākyamuvāca ha

इतश्चतुर्दशे वर्षे विनङ्क्ष्यन्तीह कौरवाःदुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च

itaścaturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥduryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca

इत्युक्त्वा दिवमाक्रम्य क्षिप्रमन्तरधीयतब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद्देवर्षिसत्तमः

ityuktvā divamākramya kṣipramantaradhīyatabrāhmīṃ śriyaṃ suvipulāṃ bibhraddevarṣisattamaḥ

ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलःद्रोणं द्वीपममन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन्

tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥdroṇaṃ dvīpamamanyanta rājyaṃ cāsmai nyavedayan

अथाब्रवीत्ततो द्रोणो दुर्योधनममर्षणम्दुःशासनं च कर्णं च सर्वानेव च भारतान्

athābravīttato droṇo duryodhanamamarṣaṇamduḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvāneva ca bhāratān

अवध्यान्पाण्डवानाहुर्देवपुत्रान्द्विजातयःअहं तु शरणं प्राप्तान्वर्तमानो यथाबलम्

avadhyānpāṇḍavānāhurdevaputrāndvijātayaḥahaṃ tu śaraṇaṃ prāptānvartamāno yathābalam

गतान्सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान्सराजकान्नोत्सहे समभित्यक्तुं दैवमूलमतः परम्

gatānsarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrānsarājakānnotsahe samabhityaktuṃ daivamūlamataḥ param

धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताःते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति कौरवाः

dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥte ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ

चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाःवैरं प्रत्यानयिष्यन्ति मम दुःखाय पाण्डवाः

caritabrahmacaryāśca krodhāmarṣavaśānugāḥvairaṃ pratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ

मया तु भ्रंशितो राज्याद्द्रुपदः सखिविग्रहेपुत्रार्थमयजत्क्रोधाद्वधाय मम भारत

mayā tu bhraṃśito rājyāddrupadaḥ sakhivigraheputrārthamayajatkrodhādvadhāya mama bhārata

याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात्धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात्सुमध्यमाम्

yājopayājatapasā putraṃ lebhe sa pāvakātdhṛṣṭadyumnaṃ draupadīṃ ca vedīmadhyātsumadhyamām

ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान्कवची शरीमर्त्यधर्मतया तस्मादिति मां भयमाविशत्

jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmānkavacī śarīmartyadharmatayā tasmāditi māṃ bhayamāviśat

गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः पुरुषर्षभःसृष्टप्राणो भृशतरं तस्माद्योत्स्ये तवारिभिः

gato hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥsṛṣṭaprāṇo bhṛśataraṃ tasmādyotsye tavāribhiḥ

मद्वधाय श्रुतो ह्येष लोके चाप्यतिविश्रुतःनूनं सोऽयमनुप्राप्तस्त्वत्कृते कालपर्ययः

madvadhāya śruto hyeṣa loke cāpyativiśrutaḥnūnaṃ so'yamanuprāptastvatkṛte kālaparyayaḥ

त्वरिताः कुरुत श्रेयो नैतदेतावता कृतम्मुहूर्तं सुखमेवैतत्तालच्छायेव हैमनी

tvaritāḥ kuruta śreyo naitadetāvatā kṛtammuhūrtaṃ sukhamevaitattālacchāyeva haimanī

यजध्वं च महायज्ञैर्भोगानश्नीत दत्त चइतश्चतुर्दशे वर्षे महत्प्राप्स्यथ वैशसम्

yajadhvaṃ ca mahāyajñairbhogānaśnīta datta caitaścaturdaśe varṣe mahatprāpsyatha vaiśasam

दुर्योधन निशम्यैतत्प्रतिपद्य यथेच्छसिसाम वा पाण्डवेयेषु प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे

duryodhana niśamyaitatpratipadya yathecchasisāma vā pāṇḍaveyeṣu prayuṅkṣva yadi manyase

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

द्रोणस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्सम्यगाह गुरुः क्षत्तरुपावर्तय पाण्डवान्

droṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro'bravīdidamsamyagāha guruḥ kṣattarupāvartaya pāṇḍavān

यदि वा न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाःसशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च पुत्रकाः

yadi vā na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥsaśastrarathapādātā bhogavantaśca putrakāḥ