Parva.Adhyaya 3.164

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

ततस्तामवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारतप्रसादाद्देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः

tatastāmavasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārataprasādāddevadevasya tryambakasya mahātmanaḥ

व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम्अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवानस्मि यं पुरा

vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyāmapaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavānasmi yaṃ purā

तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वमेव न्यवेदयम्भगवन्तं महादेवं समेतोऽस्मीति भारत

tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvameva nyavedayambhagavantaṃ mahādevaṃ sameto'smīti bhārata

स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमःदृष्टस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित्

sa māmuvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥdṛṣṭastvayā mahādevo yathā nānyena kenacit

समेत्य लोकपालैस्तु सर्वैर्वैवस्वतादिभिःद्रष्टास्यनघ देवेन्द्रं स च तेऽस्त्राणि दास्यति

sametya lokapālaistu sarvairvaivasvatādibhiḥdraṣṭāsyanagha devendraṃ sa ca te'strāṇi dāsyati

एवमुक्त्वा स मां राजन्नाश्लिष्य च पुनः पुनःअगच्छत्स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः

evamuktvā sa māṃ rājannāśliṣya ca punaḥ punaḥagacchatsa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ

अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात्पुण्यः समीरणःपुनर्नवमिमं लोकं कुर्वन्निव सपत्नहन्

athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvātpuṇyaḥ samīraṇaḥpunarnavamimaṃ lokaṃ kurvanniva sapatnahan

दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि चशैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन्समीपतः

divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni caśaiśirasya gireḥ pāde prādurāsansamīpataḥ

वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततःस्तुतयश्चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः

vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥstutayaścendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ

गणाश्चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव चपुरस्ताद्देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्वशः

gaṇāścāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva capurastāddevadevasya jagurgītāni sarvaśaḥ

मरुतां च गणास्तत्र देवयानैरुपागमन्महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः

marutāṃ ca gaṇāstatra devayānairupāgamanmahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ

ततो मरुत्वान्हरिभिर्युक्तैर्वाहैः स्वलंकृतैःशचीसहायस्तत्रायात्सह सर्वैस्तदामरैः

tato marutvānharibhiryuktairvāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥśacīsahāyastatrāyātsaha sarvaistadāmaraiḥ

एतस्मिन्नेव काले तु कुबेरो नरवाहनःदर्शयामास मां राजँल्लक्ष्म्या परमया युतः

etasminneva kāle tu kubero naravāhanaḥdarśayāmāsa māṃ rājam̐llakṣmyā paramayā yutaḥ

दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम्वरुणं देवराजं च यथास्थानमवस्थितम्

dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitamvaruṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānamavasthitam

ते मामूचुर्महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाःसव्यसाचिन्समीक्षस्व लोकपालानवस्थितान्

te māmūcurmahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥsavyasācinsamīkṣasva lokapālānavasthitān

सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवानसि शंकरम्अस्मत्तोऽपि गृहाण त्वमस्त्राणीति समन्ततः

surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavānasi śaṃkaramasmatto'pi gṛhāṇa tvamastrāṇīti samantataḥ

ततोऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान्प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत्प्रभो

tato'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhānpratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivatprabho

गृहीतास्त्रस्ततो देवैरनुज्ञातोऽस्मि भारतअथ देवा ययुः सर्वे यथागतमरिंदम

gṛhītāstrastato devairanujñāto'smi bhārataatha devā yayuḥ sarve yathāgatamariṃdama

मघवानपि देवेशो रथमारुह्य सुप्रभम्उवाच भगवान्वाक्यं स्मयन्निव सुरारिहा

maghavānapi deveśo rathamāruhya suprabhamuvāca bhagavānvākyaṃ smayanniva surārihā

पुरैवागमनादस्माद्वेदाहं त्वां धनंजयअतः परं त्वहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ

puraivāgamanādasmādvedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjayaataḥ paraṃ tvahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatarṣabha

त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतोऽसकृत्तपश्चेदं पुरा तप्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव

tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto'sakṛttapaścedaṃ purā taptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava

भूयश्चैव तु तप्तव्यं तपः परमदारुणम्उवाच भगवान्सर्वं तपसश्चोपपादनम्

bhūyaścaiva tu taptavyaṃ tapaḥ paramadāruṇamuvāca bhagavānsarvaṃ tapasaścopapādanam

मातलिर्मन्नियोगात्त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यतिविदितस्त्वं हि देवानामृषीणां च महात्मनाम्

mātalirmanniyogāttvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyatividitastvaṃ hi devānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

ततोऽहमब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन्ममआचार्यं वरये त्वाहमस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर

tato'hamabruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavanmamaācāryaṃ varaye tvāhamastrārthaṃ tridaśeśvara

इन्द्र उवाच · indra uvāca

क्रूरं कर्मास्त्रवित्तात करिष्यसि परंतपयदर्थमस्त्राणीप्सुस्त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि

krūraṃ karmāstravittāta kariṣyasi paraṃtapayadarthamastrāṇīpsustvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

ततोऽहमब्रुवं नाहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन्मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनम्

tato'hamabruvaṃ nāhaṃ divyānyastrāṇi śatruhanmānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam

तानि दिव्यानि मेऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिपलोकांश्चास्त्रजितान्पश्चाल्लभेयं सुरपुंगव

tāni divyāni me'strāṇi prayaccha vibudhādhipalokāṃścāstrajitānpaścāllabheyaṃ surapuṃgava

इन्द्र उवाच · indra uvāca

परीक्षार्थं मयैतत्ते वाक्यमुक्तं धनंजयममात्मजस्य वचनं सूपपन्नमिदं तव

parīkṣārthaṃ mayaitatte vākyamuktaṃ dhanaṃjayamamātmajasya vacanaṃ sūpapannamidaṃ tava

शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्यस्त्राणि भारतवायोरग्नेर्वसुभ्योऽथ वरुणात्समरुद्गणात्

śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇyastrāṇi bhāratavāyoragnervasubhyo'tha varuṇātsamarudgaṇāt

साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम्वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव चमद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह

sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasāmvaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva camadgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

एवमुक्त्वा तु मां शक्रस्तत्रैवान्तरधीयतअथापश्यं हरियुजं रथमैन्द्रमुपस्थितम्दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप

evamuktvā tu māṃ śakrastatraivāntaradhīyataathāpaśyaṃ hariyujaṃ rathamaindramupasthitamdivyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa

लोकपालेषु यातेषु मामुवाचाथ मातलिःद्रष्टुमिच्छति शक्रस्त्वां देवराजो महाद्युते

lokapāleṣu yāteṣu māmuvācātha mātaliḥdraṣṭumicchati śakrastvāṃ devarājo mahādyute

संसिद्धस्त्वं महाबाहो कुरु कार्यमनुत्तमम्पश्य पुण्यकृतां लोकान्सशरीरो दिवं व्रज

saṃsiddhastvaṃ mahābāho kuru kāryamanuttamampaśya puṇyakṛtāṃ lokānsaśarīro divaṃ vraja

इत्युक्तोऽहं मातलिना गिरिमामन्त्र्य शैशिरम्प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम्

ityukto'haṃ mātalinā girimāmantrya śaiśirampradakṣiṇamupāvṛtya samārohaṃ rathottamam

चोदयामास स हयान्मनोमारुतरंहसःमातलिर्हयशास्त्रज्ञो यथावद्भूरिदक्षिणः

codayāmāsa sa hayānmanomārutaraṃhasaḥmātalirhayaśāstrajño yathāvadbhūridakṣiṇaḥ

अवैक्षत च मे वक्त्रं स्थितस्याथ स सारथिःतथा भ्रान्ते रथे राजन्विस्मितश्चेदमब्रवीत्

avaikṣata ca me vaktraṃ sthitasyātha sa sārathiḥtathā bhrānte rathe rājanvismitaścedamabravīt

अत्यद्भुतमिदं मेऽद्य विचित्रं प्रतिभाति माम्यदास्थितो रथं दिव्यं पदा न चलितो भवान्

atyadbhutamidaṃ me'dya vicitraṃ pratibhāti māmyadāsthito rathaṃ divyaṃ padā na calito bhavān

देवराजोऽपि हि मया नित्यमत्रोपलक्षितःविचलन्प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ

devarājo'pi hi mayā nityamatropalakṣitaḥvicalanprathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha

त्वं पुनः स्थित एवात्र रथे भ्रान्ते कुरूद्वहअतिशक्रमिदं सत्त्वं तवेति प्रतिभाति मे

tvaṃ punaḥ sthita evātra rathe bhrānte kurūdvahaatiśakramidaṃ sattvaṃ taveti pratibhāti me

इत्युक्त्वाकाशमाविश्य मातलिर्विबुधालयान्दर्शयामास मे राजन्विमानानि च भारत

ityuktvākāśamāviśya mātalirvibudhālayāndarśayāmāsa me rājanvimānāni ca bhārata

नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्युतदर्शयामास मे प्रीत्या मातलिः शक्रसारथिः

nandanādīni devānāṃ vanāni bahulānyutadarśayāmāsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ

ततः शक्रस्य भवनमपश्यममरावतीम्दिव्यैः कामफलैर्वृक्षै रत्नैश्च समलंकृताम्

tataḥ śakrasya bhavanamapaśyamamarāvatīmdivyaiḥ kāmaphalairvṛkṣai ratnaiśca samalaṃkṛtām

न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमःरजः पङ्को न च तमस्तत्रास्ति न जरा नृप

na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥrajaḥ paṅko na ca tamastatrāsti na jarā nṛpa

न तत्र शोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यतेदिवौकसां महाराज न च ग्लानिररिंदम

na tatra śoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyatedivaukasāṃ mahārāja na ca glānirariṃdama

न क्रोधलोभौ तत्रास्तामशुभं च विशां पतेनित्यतुष्टाश्च हृष्टाश्च प्राणिनः सुरवेश्मनि

na krodhalobhau tatrāstāmaśubhaṃ ca viśāṃ patenityatuṣṭāśca hṛṣṭāśca prāṇinaḥ suraveśmani

नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाःपुष्करिण्यश्च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः

nityapuṣpaphalāstatra pādapā haritacchadāḥpuṣkariṇyaśca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ

शीतस्तत्र ववौ वायुः सुगन्धो जीवनः शुचिःसर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता

śītastatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥsarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā

मृगद्विजाश्च बहवो रुचिरा मधुरस्वराःविमानयायिनश्चात्र दृश्यन्ते बहवोऽमराः

mṛgadvijāśca bahavo rucirā madhurasvarāḥvimānayāyinaścātra dṛśyante bahavo'marāḥ

ततोऽपश्यं वसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान्आदित्यानश्विनौ चैव तान्सर्वान्प्रत्यपूजयम्

tato'paśyaṃ vasūnrudrānsādhyāṃśca samarudgaṇānādityānaśvinau caiva tānsarvānpratyapūjayam

ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन चअस्त्रैश्चाप्यन्वजानन्त संग्रामविजयेन च

te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena caastraiścāpyanvajānanta saṃgrāmavijayena ca

प्रविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम्देवराजं सहस्राक्षमुपातिष्ठं कृताञ्जलिः

praviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitāmdevarājaṃ sahasrākṣamupātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ

ददावर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरःबहुमानाच्च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः

dadāvardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃ varaḥbahumānācca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ

तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भूरिदक्षिणअस्त्रार्थमवसं स्वर्गे कुर्वाणोऽस्त्राणि भारत

tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhūridakṣiṇaastrārthamavasaṃ svarge kurvāṇo'strāṇi bhārata

विश्वावसोश्च मे पुत्रश्चित्रसेनोऽभवत्सखास च गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप

viśvāvasośca me putraścitraseno'bhavatsakhāsa ca gāndharvamakhilaṃ grāhayāmāsa māṃ nṛpa

ततोऽहमवसं राजन्गृहीतास्त्रः सुपूजितःसुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः

tato'hamavasaṃ rājangṛhītāstraḥ supūjitaḥsukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ

शृण्वन्वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम्पश्यंश्चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यमानाः परंतप

śṛṇvanvai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalampaśyaṃścāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa

तत्सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारतअत्यर्थं प्रतिगृह्याहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थितः

tatsarvamanavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārataatyarthaṃ pratigṛhyāhamastreṣveva vyavasthitaḥ

ततोऽतुष्यत्सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभुःएवं मे वसतो राजन्नेष कालोऽत्यगाद्दिवि

tato'tuṣyatsahasrākṣastena kāmena me vibhuḥevaṃ me vasato rājanneṣa kālo'tyagāddivi