Parva.Adhyaya 3.163

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतःकृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मपुत्रमपूजयत्

yathāgataṃ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥkṛṣṇayā caiva bībhatsurdharmaputramapūjayat

अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम्हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत्

abhivādayamānaṃ tu mūrdhnyupāghrāya pāṇḍavamharṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo'rjunamabravīt

कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तवकथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः

kathamarjuna kālo'yaṃ svarge vyatigatastavakathaṃ cāstrāṇyavāptāni devarājaśca toṣitaḥ

सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि भारतकच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव

samyagvā te gṛhītāni kaccidastrāṇi bhāratakaccitsurādhipaḥ prīto rudraścāstrāṇyadāttava

यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृक्यथा चास्त्राण्यवाप्तानि यथा चाराधितश्च ते

yathā dṛṣṭaśca te śakro bhagavānvā pinākadhṛkyathā cāstrāṇyavāptāni yathā cārādhitaśca te

यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदमकृतप्रियस्त्वयास्मीति तच्च ते किं प्रियं कृतम्एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते

yathoktavāṃstvāṃ bhagavāñśatakraturariṃdamakṛtapriyastvayāsmīti tacca te kiṃ priyaṃ kṛtametadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute

यथा तुष्टो महादेवो देवराजश्च तेऽनघयच्चापि वज्रपाणेस्ते प्रियं कृतमरिंदमएतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय

yathā tuṣṭo mahādevo devarājaśca te'naghayaccāpi vajrapāṇeste priyaṃ kṛtamariṃdamaetadākhyāhi me sarvamakhilena dhanaṃjaya

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान्शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम्

śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavānśatakratumahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram

विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दनभवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्

vidyāmadhītya tāṃ rājaṃstvayoktāmarimardanabhavatā ca samādiṣṭastapase prasthito vanam

भृगुतुङ्गमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपःएकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि

bhṛgutuṅgamatho gatvā kāmyakādāsthitastapaḥekarātroṣitaḥ kaṃcidapaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi

स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मेतस्मा अवितथं सर्वमब्रुवं कुरुनन्दन

sa māmapṛcchatkaunteya kvāsi gantā bravīhi metasmā avitathaṃ sarvamabruvaṃ kurunandana

स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तमअपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि

sa tathyaṃ mama tacchrutvā brāhmaṇo rājasattamaapūjayata māṃ rājanprītimāṃścābhavanmayi

ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारततपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम्

tato māmabravītprītastapa ātiṣṭha bhāratatapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhipam

ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम्तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः

tato'haṃ vacanāttasya girimāruhya śaiśiramtapo'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ

द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतःनिराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन

dvitīyaścāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥnirāhārastṛtīye'tha māse pāṇḍavanandana

ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदान च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्

ūrdhvabāhuścaturthaṃ tu māsamasmi sthitastadāna ca me hīyate prāṇastadadbhutamivābhavat

चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गतेवराहसंस्थितं भूतं मत्समीपमुपागमत्

caturthe samabhikrānte prathame divase gatevarāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpamupāgamat

निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपिसंमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः

nighnanprothena pṛthivīṃ vilikhaṃścaraṇairapisaṃmārjañjaṭhareṇorvīṃ vivartaṃśca muhurmuhuḥ

अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम्धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा

anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahatkairātasaṃsthitamdhanurbāṇāsimatprāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā

ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधीअताडयं शरेणाथ तद्भूतं लोमहर्षणम्

tato'haṃ dhanurādāya tathākṣayyau maheṣudhīatāḍayaṃ śareṇātha tadbhūtaṃ lomaharṣaṇam

युगपत्तत्किरातश्च विकृष्य बलवद्धनुःअभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मे मनः

yugapattatkirātaśca vikṛṣya balavaddhanuḥabhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayanniva me manaḥ

स तु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहःमृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया

sa tu māmabravīdrājanmama pūrvaparigrahaḥmṛgayādharmamutsṛjya kimarthaṃ tāḍitastvayā

एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भवस वर्ष्मवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत

eṣa te niśitairbāṇairdarpaṃ hanmi sthiro bhavasa varṣmavānmahākāyastato māmabhyadhāvata

ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैःतं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्

tato girimivātyarthamāvṛṇonmāṃ mahāśaraiḥtaṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram

ततः शरैर्दीप्तमुखैः पत्रितैरनुमन्त्रितैःप्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम्

tataḥ śarairdīptamukhaiḥ patritairanumantritaiḥpratyavidhyamahaṃ taṃ tu vajrairiva śiloccayam

तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधातानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम्

tasya tacchatadhā rūpamabhavacca sahasradhātāni cāsya śarīrāṇi śarairahamatāḍayam

पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारतअदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः

punastāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārataadṛśyanta mahārāja tānyahaṃ vyadhamaṃ punaḥ

अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनःएकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि

aṇurbṛhacchirā bhūtvā bṛhaccāṇuśirāḥ punaḥekībhūtastadā rājanso'bhyavartata māṃ yudhi

यदाभिभवितुं बाणैर्नैव शक्नोमि तं रणेततोऽहमस्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ

yadābhibhavituṃ bāṇairnaiva śaknomi taṃ raṇetato'hamastramātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha

न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत्तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत्

na cainamaśakaṃ hantuṃ tadadbhutamivābhavattasminpratihate cāstre vismayo me mahānabhūt

भूयश्चैव महाराज सविशेषमहं ततःअस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम्

bhūyaścaiva mahārāja saviśeṣamahaṃ tataḥastrapūgena mahatā raṇe bhūtamavākiram

स्थूणाकर्णमयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम्शैलास्त्रमश्मवर्षं च समास्थायाहमभ्ययाम्जग्रास प्रहसंस्तानि सर्वाण्यस्त्राणि मेऽनघ

sthūṇākarṇamayojālaṃ śaravarṣaṃ śarolbaṇamśailāstramaśmavarṣaṃ ca samāsthāyāhamabhyayāmjagrāsa prahasaṃstāni sarvāṇyastrāṇi me'nagha

तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रमहमादिशम्ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतः सोपचीयतउपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत

teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstramahamādiśamtataḥ prajvalitairbāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyataupacīyamānaśca mayā mahāstreṇa vyavardhata

ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसाक्षणेन हि दिशः खं च सर्वतोऽभिविदीपितम्

tataḥ saṃtāpito loko matprasūtena tejasākṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvato'bhividīpitam

तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत्ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत्

tadapyastraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayatbrahmāstre tu hate rājanbhayaṃ māṃ mahadāviśat

ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधीसहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत्

tato'haṃ dhanurādāya tathākṣayyau maheṣudhīsahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tānyapyastrāṇyabhakṣayat

हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु चमम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत

hateṣvastreṣu sarveṣu bhakṣiteṣvāyudheṣu camama tasya ca bhūtasya bāhuyuddhamavartata

व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समाहतौअपातयच्च तद्भूतं निश्चेष्टो ह्यगमं महीम्

vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talairapi samāhatauapātayacca tadbhūtaṃ niśceṣṭo hyagamaṃ mahīm

ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयतसह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम्

tataḥ prahasya tadbhūtaṃ tatraivāntaradhīyatasaha strībhirmahārāja paśyato me'dbhutopamam

एवं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनःदिव्यमेव महाराज वसानोऽद्भुतमम्बरम्

evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃstato'nyadrūpamātmanaḥdivyameva mahārāja vasāno'dbhutamambaram

हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरःस्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः

hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃstridaśeśvaraḥsvarūpaṃ divyamāsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ

अदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजःउमासहायो हरिदृग्बहुरूपः पिनाकधृक्

adṛśyata tataḥ sākṣādbhagavāngovṛṣadhvajaḥumāsahāyo haridṛgbahurūpaḥ pinākadhṛk

स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम्शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परंतप

sa māmabhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitamśūlapāṇirathovāca tuṣṭo'smīti paraṃtapa

ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौप्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत्

tatastaddhanurādāya tūṇau cākṣayyasāyakauprādānmamaiva bhagavānvarayasveti cābravīt

तुष्टोऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि तेयत्ते मनोगतं वीर तद्ब्रूहि वितराम्यहम्अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम्

tuṣṭo'smi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi teyatte manogataṃ vīra tadbrūhi vitarāmyahamamaratvamapāhāya brūhi yatte manogatam

ततः प्राञ्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानसःप्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे

tataḥ prāñjalirevāhamastreṣu gatamānasaḥpraṇamya śirasā śarvaṃ tato vacanamādade

भगवान्मे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो ममअस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित्ददानीत्येव भगवानब्रवीत्त्र्यम्बकश्च माम्

bhagavānme prasannaścedīpsito'yaṃ varo mamaastrāṇīcchāmyahaṃ jñātuṃ yāni deveṣu kānicitdadānītyeva bhagavānabravīttryambakaśca mām

रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डवप्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः

raudramastraṃ madīyaṃ tvāmupasthāsyati pāṇḍavapradadau ca mama prītaḥ so'straṃ pāśupataṃ prabhuḥ

उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम्न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथंचन

uvāca ca mahādevo dattvā me'straṃ sanātanamna prayojyaṃ bhavedetanmānuṣeṣu kathaṃcana

पीड्यमानेन बलवत्प्रयोज्यं ते धनंजयअस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः

pīḍyamānena balavatprayojyaṃ te dhanaṃjayaastrāṇāṃ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ

तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम्मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे

tadapratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanammūrtimanme sthitaṃ pārśve prasanne govṛṣadhvaje

उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम्दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानवराक्षसैः

utsādanamamitrāṇāṃ parasenānikartanamdurāsadaṃ duṣprahasaṃ suradānavarākṣasaiḥ

अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम्प्रेक्षतश्चैव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत

anujñātastvahaṃ tena tatraiva samupāviśamprekṣataścaiva me devastatraivāntaradhīyata