Parva.Adhyaya 3.197

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनःतपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत

kaściddvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥtapasvī dharmaśīlaśca kauśiko nāma bhārata

साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमःस वृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः

sāṅgopaniṣadānvedānadhīte dvijasattamaḥsa vṛkṣamūle kasmiṃścidvedānuccārayansthitaḥ

उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयततया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि

upariṣṭācca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyatatayā purīṣamutsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari

तामवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजःभृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता

tāmavekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥbhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā

अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्वसुधातलेबलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वामचेतनाम्कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः

apadhyātā ca vipreṇa nyapatadvasudhātalebalākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvāmacetanāmkāruṇyādabhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ

अकार्यं कृतवानस्मि रागद्वेषबलात्कृतःइत्युक्त्वा बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः

akāryaṃ kṛtavānasmi rāgadveṣabalātkṛtaḥityuktvā bahuśo vidvāngrāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ

ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभप्रविष्टस्तत्कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस्तु सः

grāme śucīni pracarankulāni bharatarṣabhapraviṣṭastatkulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃstu saḥ

देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततःशौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी

dehīti yācamāno vai tiṣṭhetyuktaḥ striyā tataḥśaucaṃ tu yāvatkurute bhājanasya kuṭumbinī

एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम्भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम

etasminnantare rājankṣudhāsaṃpīḍito bhṛśambhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama

सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम्पाद्यमाचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम्

sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tampādyamācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam

प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणाआहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा

prahvā paryacaraccāpi bhartāramasitekṣaṇāāhāreṇātha bhakṣyaiśca vākyaiḥ sumadhuraistathā

उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिरदैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी

ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhiradaivataṃ ca patiṃ mene bhartuścittānusāriṇī

न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान्नापि चापिबत्तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता

na karmaṇā na manasā nātyaśnānnāpi cāpibattaṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā

साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणीभर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं सानुवर्तते

sādhvācārā śucirdakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇībhartuścāpi hitaṃ yattatsatataṃ sānuvartate

देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथाशुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया

devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayostathāśuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā

सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम्कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा

sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇamkurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā

व्रीडिता साभवत्साध्वी तदा भरतसत्तमभिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी

vrīḍitā sābhavatsādhvī tadā bharatasattamabhikṣāmādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गनेउपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि

kimidaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhetyuktvā varāṅganeuparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavatyasi

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसादृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत्

brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantamiva tejasādṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco'bravīt

क्षन्तुमर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत्स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया

kṣantumarhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahatsa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतःगृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे

brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃste patiḥ kṛtaḥgṛhasthadharme vartantī brāhmaṇānavamanyase

इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानुषा भुविअवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वयाब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि

indro'pyeṣāṃ praṇamate kiṃ punarmānuṣā bhuviavalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayābrāhmaṇā hyagnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīmapi

स्त्र्युवाचनावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनःअपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ

stryuvācanāvajānāmyahaṃ viprāndevaistulyānmanasvinaḥaparādhamimaṃ vipra kṣantumarhasi me'nagha

जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम्अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः

jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatāmapeyaḥ sāgaraḥ krodhātkṛto hi lavaṇodakaḥ

तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम्येषां क्रोधाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति

tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāmyeṣāṃ krodhāgniradyāpi daṇḍake nopaśāmyati

ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिश्च दुरात्मवान्अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः

brāhmaṇānāṃ paribhavādvātāpiśca durātmavānagastyamṛṣimāsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ

प्रभावा बहवश्चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम्क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम्

prabhāvā bahavaścāpi śrūyante brahmavādināmkrodhaḥ suvipulo brahmanprasādaśca mahātmanām

अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघपतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज

asmiṃstvatikrame brahmankṣantumarhasi me'naghapatiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija

दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम्अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम

daivateṣvapi sarveṣu bhartā me daivataṃ paramaviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama

शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम्बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मम

śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyurbrāhmaṇa yādṛśambalākā hi tvayā dagdhā roṣāttadviditaṃ mama

क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तमयः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः

krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottamayaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

यो वदेदिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत चहिंसितश्च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yo vadediha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta cahiṃsitaśca na hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिःकामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः

jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥkāmakrodhau vaśe yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनःसर्वधर्मेषु च रतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥsarvadharmeṣu ca ratastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

योऽध्यापयेदधीयीत यजेद्वा याजयीत वादद्याद्वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yo'dhyāpayedadhīyīta yajedvā yājayīta vādadyādvāpi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

ब्रह्मचारी च वेदान्यो अधीयीत द्विजोत्तमःस्वाध्याये चाप्रमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः

brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥsvādhyāye cāpramatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तयेत्सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः

yadbrāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tadeṣāṃ parikīrtayetsatyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ

धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम्इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तमसत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः

dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damamārjavamindriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattamasatyārjave dharmamāhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ

दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितःश्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम्

durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥśrutipramāṇo dharmaḥ syāditi vṛddhānuśāsanam

बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तमभवानपि च धर्मज्ञः स्वाध्यायनिरतः शुचिःन तु तत्त्वेन भगवन्धर्मान्वेत्सीति मे मतिः

bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottamabhavānapi ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥna tu tattvena bhagavandharmānvetsīti me matiḥ

मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियःमिथिलायां वसन्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यतितत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम

mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥmithilāyāṃ vasanvyādhaḥ sa te dharmānpravakṣyatitatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama

अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दितस्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः

atyuktamapi me sarvaṃ kṣantumarhasyaninditastriyo hyavadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣo janāḥ

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

प्रीतोऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभनेउपालम्भस्त्वया ह्युक्तो मम निःश्रेयसं परम्स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने

prīto'smi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaśca śobhaneupālambhastvayā hyukto mama niḥśreyasaṃ paramsvasti te'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

तया विसृष्टो निर्गम्य स्वमेव भवनं ययौविनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानं कौशिको नरसत्तम

tayā visṛṣṭo nirgamya svameva bhavanaṃ yayauvinindansa dvijo''tmānaṃ kauśiko narasattama