Parva.Adhyaya 3.200

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिरविप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः

dharmavyādhastu nipuṇaṃ punareva yudhiṣṭhiraviprarṣabhamuvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ

श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानामिति भाषितम्सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका

śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānāmiti bhāṣitamsūkṣmā gatirhi dharmasya bahuśākhā hyanantikā

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्अनृतं च भवेत्सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत्

prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavetanṛtaṃ ca bhavetsatyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet

यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणाविपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्

yadbhūtahitamatyantaṃ tatsatyamiti dhāraṇāviparyayakṛto'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām

यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तमअवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः

yatkarotyaśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattamaavaśyaṃ tatsamāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ

विषमां च दशां प्राप्य देवान्गर्हति वै भृशम्आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः

viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devāngarhati vai bhṛśamātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānātyapaṇḍitaḥ

मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तमसुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यतेनैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्

mūḍho naikṛtikaścāpi capalaśca dvijottamasukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyatenainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam

यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात्यदि स्यादपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्

yo yamicchedyathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyātyadi syādaparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam

संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाःदृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः

saṃyatāścāpi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥdṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितःवञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति

bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥvañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठतिकश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति

aceṣṭamānamāsīnaṃ śrīḥ kaṃcidupatiṣṭhatikaścitkarmāṇi kurvanhi na prāpyamadhigacchati

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिःदशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः

devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥdaśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ

अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैःविपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः

apare dhanadhānyaiśca bhogaiśca pitṛsaṃcitaiḥvipulairabhijāyante labdhāstaireva maṅgalaiḥ

कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयःआधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव

karmajā hi manuṣyāṇāṃ rogā nāstyatra saṃśayaḥādhibhiścaiva bādhyante vyādhaiḥ kṣudramṛgā iva

ते चापि कुशलैर्वैद्यैर्निपुणैः संभृतौषधैःव्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज

te cāpi kuśalairvaidyairnipuṇaiḥ saṃbhṛtauṣadhaiḥvyādhayo vinivāryante mṛgā vyādhairiva dvija

येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिताःन शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर

yeṣāmasti ca bhoktavyaṃ grahaṇīdoṣapīḍitāḥna śaknuvanti te bhoktuṃ paśya dharmabhṛtāṃ vara

अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ते बहवो जनाःदुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम

apare bāhubalinaḥ kliśyante bahavo janāḥduḥkhena cādhigacchanti bhojanaṃ dvijasattama

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्स्रोतसासकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा

iti lokamanākrandaṃ mohaśokapariplutamsrotasāsakṛdākṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā

न म्रियेयुर्न जीर्येयुः सर्वे स्युः सार्वकामिकाःनाप्रियं प्रतिपश्येयुर्वशित्वं यदि वै भवेत्

na mriyeyurna jīryeyuḥ sarve syuḥ sārvakāmikāḥnāpriyaṃ pratipaśyeyurvaśitvaṃ yadi vai bhavet

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहतेयतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा

uparyupari lokasya sarvo gantuṃ samīhateyatate ca yathāśakti na ca tadvartate tathā

बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाःमहच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु

bahavaḥ saṃpradṛśyante tulyanakṣatramaṅgalāḥmahacca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu

न कश्चिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राहस्य सत्तमकर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते

na kaścidīśate brahmansvayaṃgrāhasya sattamakarmaṇāṃ prākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ pradṛśyate

यथा श्रुतिरियं ब्रह्मञ्जीवः किल सनातनःशरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह

yathā śrutiriyaṃ brahmañjīvaḥ kila sanātanaḥśarīramadhruvaṃ loke sarveṣāṃ prāṇināmiha

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युतजीवः संक्रमतेऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः

vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavatyutajīvaḥ saṃkramate'nyatra karmabandhanibandhanaḥ

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतःएतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर

kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥetadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃ vara

व्याध उवाच · vyādha uvāca

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतदाहुर्म्रियतेति मूढाःजीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः

na jīvanāśo'sti hi dehabhede; mithyaitadāhurmriyateti mūḍhāḥjīvastu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ

अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म; स एव कर्ता सुखदुःखभागीयत्तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म; तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः

anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma; sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgīyattena kiṃciddhi kṛtaṃ hi karma; tadaśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ

अपुण्यशीलाश्च भवन्ति पुण्या; नरोत्तमाः पापकृतो भवन्तिनरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै;स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः

apuṇyaśīlāśca bhavanti puṇyā; narottamāḥ pāpakṛto bhavantinaro'nuyātastviha karmabhiḥ svai;stataḥ samutpadyati bhāvitastaiḥ

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोःजातीः पुण्या ह्यपुण्याश्च कथं गच्छति सत्तम

kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥjātīḥ puṇyā hyapuṇyāśca kathaṃ gacchati sattama

व्याध उवाच · vyādha uvāca

गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यतेसमासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम

garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyatesamāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama

यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायतेशुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु

yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punareva prajāyateśubhakṛcchubhayonīṣu pāpakṛtpāpayoniṣu

शुभैः प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रैर्मानुषो भवेत्मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः

śubhaiḥ prayogairdevatvaṃ vyāmiśrairmānuṣo bhavetmohanīyairviyonīṣu tvadhogāmī ca kilbiṣaiḥ

जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतःसंसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः

jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥsaṃsāre pacyamānaśca doṣairātmakṛtairnaraḥ

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव चजीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः

tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakameva cajīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ

जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितःतद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमश्नुते

jantustu karmabhistaistaiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥtadduḥkhapratighātārthamapuṇyāṃ yonimaśnute

ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहुपच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः

tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahupacyate tu punastena bhuktvāpathyamivāturaḥ

अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखसंज्ञितःततोऽनिवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपिपरिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः

ajasrameva duḥkhārto'duḥkhitaḥ sukhasaṃjñitaḥtato'nivṛttabandhatvātkarmaṇāmudayādapiparikrāmati saṃsāre cakravadbahuvedanaḥ

स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिःप्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्र गत्वा न शोचति

sa cennivṛttabandhastu viśuddhaścāpi karmabhiḥprāpnoti sukṛtām̐llokānyatra gatvā na śocati

पापं कुर्वन्पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छतितस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयेत च पातकम्

pāpaṃ kurvanpāpavṛttaḥ pāpasyāntaṃ na gacchatitasmātpuṇyaṃ yatetkartuṃ varjayeta ca pātakam

अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवतेसुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः

anasūyuḥ kṛtajñaśca kalyāṇānyeva sevatesukhāni dharmamarthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनःप्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परत्र च

saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥprājñasyānantarā vṛttiriha loke paratra ca

सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत्असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज

satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavadācaretasaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvija

सन्ति ह्यागतविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रविचक्षणाःस्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणः सोऽप्यसंकरः

santi hyāgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥsvadharmeṇa kriyā loke karmaṇaḥ so'pyasaṃkaraḥ

प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवतितस्य धर्मादवाप्तेषु धनेषु द्विजसत्तमतस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै

prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvatitasya dharmādavāpteṣu dhaneṣu dvijasattamatasyaiva siñcate mūlaṃ guṇānpaśyati yatra vai

धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदतिस मैत्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति

dharmātmā bhavati hyevaṃ cittaṃ cāsya prasīdatisa maitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांश्च सत्तमप्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः

śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhāniṣṭāṃśca sattamaprabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitatphalaṃ viduḥ

धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विजअतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा

dharmasya ca phalaṃ labdhvā na tṛpyati mahādvijaatṛpyamāṇo nirvedamādatte jñānacakṣuṣā

प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यतेविरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति

prajñācakṣurnara iha doṣaṃ naivānurudhyatevirajyati yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati

सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम्ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः

sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakamtato mokṣe prayatate nānupāyādupāyataḥ

एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति चधार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम्

evaṃ nirvedamādatte pāpaṃ karma jahāti cadhārmikaścāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param

तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमःतेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति

tapo niḥśreyasaṃ jantostasya mūlaṃ śamo damaḥtena sarvānavāpnoti kāmānyānmanasecchati

इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन चब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम

indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena cabrahmaṇaḥ padamāpnoti yatparaṃ dvijasattama

ब्राह्मण उवाच · brāhmaṇa uvāca

इन्द्रियाणि तु यान्याहुः कानि तानि यतव्रतनिग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम्

indriyāṇi tu yānyāhuḥ kāni tāni yatavratanigrahaśca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam

कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतां वरएतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक

kathaṃ ca phalamāpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃ varaetadicchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika