Parva.Adhyaya 3.211

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

गुरुभिर्नियमैर्युक्तो भरतो नाम पावकःअग्निः पुष्टिमतिर्नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छतिभरत्येष प्रजाः सर्वास्ततो भरत उच्यते

gurubhirniyamairyukto bharato nāma pāvakaḥagniḥ puṣṭimatirnāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchatibharatyeṣa prajāḥ sarvāstato bharata ucyate

अग्निर्यस्तु शिवो नाम शक्तिपूजापरश्च सःदुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत्सततं शिवः

agniryastu śivo nāma śaktipūjāparaśca saḥduḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛtsatataṃ śivaḥ

तपसस्तु फलं दृष्ट्वा संप्रवृद्धं तपो महत्उद्धर्तुकामो मतिमान्पुत्रो जज्ञे पुरंदरः

tapasastu phalaṃ dṛṣṭvā saṃpravṛddhaṃ tapo mahatuddhartukāmo matimānputro jajñe puraṃdaraḥ

ऊष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सोऽग्निर्भूतेषु लक्ष्यतेअग्निश्चापि मनुर्नाम प्राजापत्यमकारयत्

ūṣmā caivoṣmaṇo jajñe so'gnirbhūteṣu lakṣyateagniścāpi manurnāma prājāpatyamakārayat

शंभुमग्निमथ प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाःआवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तमग्निं महाप्रभम्

śaṃbhumagnimatha prāhurbrāhmaṇā vedapāragāḥāvasathyaṃ dvijāḥ prāhurdīptamagniṃ mahāprabham

ऊर्जस्करान्हव्यवाहान्सुवर्णसदृशप्रभान्अग्निस्तपो ह्यजनयत्पञ्च यज्ञसुतानिह

ūrjaskarānhavyavāhānsuvarṇasadṛśaprabhānagnistapo hyajanayatpañca yajñasutāniha

प्रशान्तेऽग्निर्महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिःअसुराञ्जनयन्घोरान्मर्त्यांश्चैव पृथग्विधान्

praśānte'gnirmahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥasurāñjanayanghorānmartyāṃścaiva pṛthagvidhān

तपसश्च मनुं पुत्रं भानुं चाप्यङ्गिरासृजत्बृहद्भानुं तु तं प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः

tapasaśca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpyaṅgirāsṛjatbṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhurbrāhmaṇā vedapāragāḥ

भानोर्भार्या सुप्रजा तु बृहद्भासा तु सोमजाअसृजेतां तु षट्पुत्राञ्शृणु तासां प्रजाविधिम्

bhānorbhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu somajāasṛjetāṃ tu ṣaṭputrāñśṛṇu tāsāṃ prajāvidhim

दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः संप्रयच्छतितमग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम्

durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchatitamagniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam

यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति दारुणःअग्निः स मन्युमान्नाम द्वितीयो भानुतः सुतः

yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyurbhavati dāruṇaḥagniḥ sa manyumānnāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ

दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविरुच्यतेविष्णुर्नामेह योऽग्निस्तु धृतिमान्नाम सोऽङ्गिराः

darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havirucyateviṣṇurnāmeha yo'gnistu dhṛtimānnāma so'ṅgirāḥ

इन्द्रेण सहितं यस्य हविराग्रयणं स्मृतम्अग्निराग्रयणो नाम भानोरेवान्वयस्तु सः

indreṇa sahitaṃ yasya havirāgrayaṇaṃ smṛtamagnirāgrayaṇo nāma bhānorevānvayastu saḥ

चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहःचतुर्भिः सहितः पुत्रैर्भानोरेवान्वयस्तु सः

cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥcaturbhiḥ sahitaḥ putrairbhānorevānvayastu saḥ

निशां त्वजनयत्कन्यामग्नीषोमावुभौ तथामनोरेवाभवद्भार्या सुषुवे पञ्च पावकान्

niśāṃ tvajanayatkanyāmagnīṣomāvubhau tathāmanorevābhavadbhāryā suṣuve pañca pāvakān

पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकःपर्जन्यसहितः श्रीमानग्निर्वैश्वानरस्तु सः

pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥparjanyasahitaḥ śrīmānagnirvaiśvānarastu saḥ

अस्य लोकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यतेसोऽग्निर्विश्वपतिर्नाम द्वितीयो वै मनोः सुतःततः स्विष्टं भवेदाज्यं स्विष्टकृत्परमः स्मृतः

asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyateso'gnirviśvapatirnāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥtataḥ sviṣṭaṃ bhavedājyaṃ sviṣṭakṛtparamaḥ smṛtaḥ

कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुताकर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः

kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutākarmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ

प्राणमाश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम्तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः

prāṇamāśritya yo dehaṃ pravartayati dehināmtasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ

शुक्लकृष्णगतिर्देवो यो बिभर्ति हुताशनम्अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस्तु सः

śuklakṛṣṇagatirdevo yo bibharti hutāśanamakalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritastu saḥ

कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर्यतयः सदाअग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः

kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhuryatayaḥ sadāagniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ

अग्निर्यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदाकर्मस्विह विचित्रेषु सोऽग्रणीर्वह्निरुच्यते

agniryacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadākarmasviha vicitreṣu so'graṇīrvahnirucyate

इमानन्यान्समसृजत्पावकान्प्रथितान्भुविअग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थमुल्बणान्

imānanyānsamasṛjatpāvakānprathitānbhuviagnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārthamulbaṇān

संस्पृशेयुर्यदान्योन्यं कथंचिद्वायुनाग्नयःइष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै शुचयेऽग्नये

saṃspṛśeyuryadānyonyaṃ kathaṃcidvāyunāgnayaḥiṣṭiraṣṭākapālena kāryā vai śucaye'gnaye

दक्षिणाग्निर्यदा द्वाभ्यां संसृजेत तदा किलइष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै वीतयेऽग्नये

dakṣiṇāgniryadā dvābhyāṃ saṃsṛjeta tadā kilaiṣṭiraṣṭākapālena kāryā vai vītaye'gnaye

यद्यग्नयो हि स्पृश्येयुर्निवेशस्था दवाग्निनाइष्टिरष्टाकपालेन कार्या तु शुचयेऽग्नये

yadyagnayo hi spṛśyeyurniveśasthā davāgnināiṣṭiraṣṭākapālena kāryā tu śucaye'gnaye

अग्निं रजस्वला चेत्स्त्री संस्पृशेदग्निहोत्रिकम्इष्टिरष्टाकपालेन कार्या दस्युमतेऽग्नये

agniṃ rajasvalā cetstrī saṃspṛśedagnihotrikamiṣṭiraṣṭākapālena kāryā dasyumate'gnaye

मृतः श्रूयेत यो जीवन्परेयुः पशवो यथाइष्टिरष्टाकपालेन कर्तव्याभिमतेऽग्नये

mṛtaḥ śrūyeta yo jīvanpareyuḥ paśavo yathāiṣṭiraṣṭākapālena kartavyābhimate'gnaye

आर्तो न जुहुयादग्निं त्रिरात्रं यस्तु ब्राह्मणःइष्टिरष्टाकपालेन कार्या स्यादुत्तराग्नये

ārto na juhuyādagniṃ trirātraṃ yastu brāhmaṇaḥiṣṭiraṣṭākapālena kāryā syāduttarāgnaye

दर्शं च पौर्णमासं च यस्य तिष्ठेत्प्रतिष्ठितम्इष्टिरष्टाकपालेन कार्या पथिकृतेऽग्नये

darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca yasya tiṣṭhetpratiṣṭhitamiṣṭiraṣṭākapālena kāryā pathikṛte'gnaye

सूतिकाग्निर्यदा चाग्निं संस्पृशेदग्निहोत्रिकम्इष्टिरष्टाकपालेन कार्या चाग्निमतेऽग्नये

sūtikāgniryadā cāgniṃ saṃspṛśedagnihotrikamiṣṭiraṣṭākapālena kāryā cāgnimate'gnaye