Parva.Adhyaya 3.238

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्नर्जुनस्तदाइदं वचनमक्लीबमब्रवीत्परवीरहा

citrasenaṃ samāgamya prahasannarjunastadāidaṃ vacanamaklībamabravītparavīrahā

भ्रातॄनर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तमअनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु

bhrātṝnarhasi no vīra moktuṃ gandharvasattamaanarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu

एवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मनाउवाच यत्कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताःद्रष्टारः स्म सुखाद्धीनान्सदारान्पाण्डवानिति

evamuktastu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanāuvāca yatkarṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥdraṣṭāraḥ sma sukhāddhīnānsadārānpāṇḍavāniti

तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्यथभूमेर्विवरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः

tasminnuccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasyathabhūmervivaramanvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ

युधिष्ठिरमथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैःअस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्चास्मान्न्यवेदयन्

yudhiṣṭhiramathāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥasmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃścāsmānnyavedayan

स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतःयुधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखमतः परम्

strīsamakṣamahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥyudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkhamataḥ param

ये मे निराकृता नित्यं रिपुर्येषामहं सदातैर्मोक्षितोऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैर्जीवितं च मे

ye me nirākṛtā nityaṃ ripuryeṣāmahaṃ sadātairmokṣito'haṃ durbuddhirdattaṃ tairjīvitaṃ ca me

प्राप्तः स्यां यद्यहं वीर वधं तस्मिन्महारणेश्रेयस्तद्भविता मह्यमेवंभूतं न जीवितम्

prāptaḥ syāṃ yadyahaṃ vīra vadhaṃ tasminmahāraṇeśreyastadbhavitā mahyamevaṃbhūtaṃ na jīvitam

भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात्प्राप्ताश्च लोकाः पुण्याः स्युर्महेन्द्रसदनेऽक्षयाः

bhavedyaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhātprāptāśca lokāḥ puṇyāḥ syurmahendrasadane'kṣayāḥ

यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाःइह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान्भ्रातरश्चैव मे सर्वे प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति

yattvadya me vyavasitaṃ tacchṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥiha prāyamupāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhānbhrātaraścaiva me sarve prayāntvadya puraṃ prati

कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च येदुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति

karṇaprabhṛtayaścaiva suhṛdo bāndhavāśca yeduḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntvadya puraṃ prati

न ह्यहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतःशत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत्तथा

na hyahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥśatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛttathā

स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनःवारणाह्वयमासाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम्

sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥvāraṇāhvayamāsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam

भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर्विदुरः संजयस्तथाबाह्लीकः सोमदत्तश्च ये चान्ये वृद्धसंमताः

bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇirviduraḥ saṃjayastathābāhlīkaḥ somadattaśca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ

ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयःकिं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहम्

brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāśca tathodāsīnavṛttayaḥkiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tānaham

रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसिआत्मदोषात्परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तानहम्

ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasiātmadoṣātparibhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tānaham

दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव चतिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः

durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyāmaiśvaryameva catiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ

अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम्स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद्येन प्राप्तोऽस्मि संशयम्

aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtamsvayaṃ durbuddhinā mohādyena prāpto'smi saṃśayam

तस्मात्प्रायमुपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्चेतयानो हि को जीवेत्कृच्छ्राच्छत्रुभिरुद्धृतः

tasmātprāyamupāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitumcetayāno hi ko jīvetkṛcchrācchatrubhiruddhṛtaḥ

शत्रुभिश्चावहसितो मानी पौरुषवर्जितःपाण्डवैर्विक्रमाढ्यैश्च सावमानमवेक्षितः

śatrubhiścāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥpāṇḍavairvikramāḍhyaiśca sāvamānamavekṣitaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत्दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत

evaṃ cintāparigato duḥśāsanamathābravītduḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhārata

प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नृपो भवप्रशाधि पृथिवीं स्फीतां कर्णसौबलपालिताम्

pratīccha tvaṃ mayā dattamabhiṣekaṃ nṛpo bhavapraśādhi pṛthivīṃ sphītāṃ karṇasaubalapālitām

भ्रातॄन्पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथाबान्धवास्त्वोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम्

bhrātṝnpālaya visrabdhaṃ maruto vṛtrahā yathābāndhavāstvopajīvantu devā iva śatakratum

ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्चाप्रमादतःबन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा

brāhmaṇeṣu sadā vṛttiṃ kurvīthāścāpramādataḥbandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhavethāstvaṃ gatiḥ sadā

ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुर्देवगणानिवगुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम्

jñātīṃścāpyanupaśyethā viṣṇurdevagaṇānivaguravaḥ pālanīyāste gaccha pālaya medinīm

नन्दयन्सुहृदः सर्वाञ्शात्रवांश्चावभर्त्सयन्कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यतामित्युवाच ह

nandayansuhṛdaḥ sarvāñśātravāṃścāvabhartsayankaṇṭhe cainaṃ pariṣvajya gamyatāmityuvāca ha

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुःशासनोऽब्रवीत्अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य चसगद्गदमिदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मनः

tasya tadvacanaṃ śrutvā dīno duḥśāsano'bravītaśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ prāñjaliḥ praṇipatya casagadgadamidaṃ vākyaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhamātmanaḥ

प्रसीदेत्यपतद्भूमौ दूयमानेन चेतसादुःखितः पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सृजन्

prasīdetyapatadbhūmau dūyamānena cetasāduḥkhitaḥ pādayostasya netrajaṃ jalamutsṛjan

उक्तवांश्च नरव्याघ्रो नैतदेवं भविष्यतिविदीर्येत्सनगा भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत्रविरात्मप्रभां जह्यात्सोमः शीतांशुतां त्यजेत्

uktavāṃśca naravyāghro naitadevaṃ bhaviṣyatividīryetsanagā bhūmirdyauścāpi śakalībhavetravirātmaprabhāṃ jahyātsomaḥ śītāṃśutāṃ tyajet

वायुः शैघ्र्यमथो जह्याद्धिमवांश्च परिव्रजेत्शुष्येत्तोयं समुद्रेषु वह्निरप्युष्णतां त्यजेत्

vāyuḥ śaighryamatho jahyāddhimavāṃśca parivrajetśuṣyettoyaṃ samudreṣu vahnirapyuṣṇatāṃ tyajet

न चाहं त्वदृते राजन्प्रशासेयं वसुंधराम्पुनः पुनः प्रसीदेति वाक्यं चेदमुवाच हत्वमेव नः कुले राजा भविष्यसि शतं समाः

na cāhaṃ tvadṛte rājanpraśāseyaṃ vasuṃdharāmpunaḥ punaḥ prasīdeti vākyaṃ cedamuvāca hatvameva naḥ kule rājā bhaviṣyasi śataṃ samāḥ

एवमुक्त्वा स राजेन्द्र सस्वनं प्ररुरोद हपादौ संगृह्य मानार्हौ भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत

evamuktvā sa rājendra sasvanaṃ praruroda hapādau saṃgṛhya mānārhau bhrāturjyeṣṭhasya bhārata

तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासनसुयोधनौअभिगम्य व्यथाविष्टः कर्णस्तौ प्रत्यभाषत

tathā tau duḥkhitau dṛṣṭvā duḥśāsanasuyodhanauabhigamya vyathāviṣṭaḥ karṇastau pratyabhāṣata

विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात्प्राकृताविवन शोकः शोचमानस्य विनिवर्तेत कस्यचित्

viṣīdathaḥ kiṃ kauravyau bāliśyātprākṛtāvivana śokaḥ śocamānasya vinivarteta kasyacit

यदा च शोचतः शोको व्यसनं नापकर्षतिसामर्थ्यं किं त्वतः शोके शोचमानौ प्रपश्यथःधृतिं गृह्णीत मा शत्रूञ्शोचन्तौ नन्दयिष्यथः

yadā ca śocataḥ śoko vyasanaṃ nāpakarṣatisāmarthyaṃ kiṃ tvataḥ śoke śocamānau prapaśyathaḥdhṛtiṃ gṛhṇīta mā śatrūñśocantau nandayiṣyathaḥ

कर्तव्यं हि कृतं राजन्पाण्डवैस्तव मोक्षणम्नित्यमेव प्रियं कार्यं राज्ञो विषयवासिभिःपाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वराः

kartavyaṃ hi kṛtaṃ rājanpāṇḍavaistava mokṣaṇamnityameva priyaṃ kāryaṃ rājño viṣayavāsibhiḥpālyamānāstvayā te hi nivasanti gatajvarāḥ

नार्हस्येवंगते मन्युं कर्तुं प्राकृतवद्यथाविषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थितेउत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते समाश्वासय सोदरान्

nārhasyevaṃgate manyuṃ kartuṃ prākṛtavadyathāviṣaṇṇāstava sodaryāstvayi prāyaṃ samāsthiteuttiṣṭha vraja bhadraṃ te samāśvāsaya sodarān

राजन्नद्यावगच्छामि तवेह लघुसत्त्वताम्किमत्र चित्रं यद्वीर मोक्षितः पाण्डवैरसिसद्यो वशं समापन्नः शत्रूणां शत्रुकर्शन

rājannadyāvagacchāmi taveha laghusattvatāmkimatra citraṃ yadvīra mokṣitaḥ pāṇḍavairasisadyo vaśaṃ samāpannaḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana

सेनाजीवैश्च कौरव्य तथा विषयवासिभिःअज्ञातैर्यदि वा ज्ञातैः कर्तव्यं नृपतेः प्रियम्

senājīvaiśca kauravya tathā viṣayavāsibhiḥajñātairyadi vā jñātaiḥ kartavyaṃ nṛpateḥ priyam

प्रायः प्रधानाः पुरुषाः क्षोभयन्त्यरिवाहिनीम्निगृह्यन्ते च युद्धेषु मोक्ष्यन्ते च स्वसैनिकैः

prāyaḥ pradhānāḥ puruṣāḥ kṣobhayantyarivāhinīmnigṛhyante ca yuddheṣu mokṣyante ca svasainikaiḥ

सेनाजीवाश्च ये राज्ञां विषये सन्ति मानवाःतैः संगम्य नृपार्थाय यतितव्यं यथातथम्

senājīvāśca ye rājñāṃ viṣaye santi mānavāḥtaiḥ saṃgamya nṛpārthāya yatitavyaṃ yathātatham

यद्येवं पाण्डवै राजन्भवद्विषयवासिभिःयदृच्छया मोक्षितोऽद्य तत्र का परिदेवना

yadyevaṃ pāṇḍavai rājanbhavadviṣayavāsibhiḥyadṛcchayā mokṣito'dya tatra kā paridevanā

न चैतत्साधु यद्राजन्पाण्डवास्त्वां नृपोत्तमस्वसेनया संप्रयान्तं नानुयान्ति स्म पृष्ठतः

na caitatsādhu yadrājanpāṇḍavāstvāṃ nṛpottamasvasenayā saṃprayāntaṃ nānuyānti sma pṛṣṭhataḥ

शूराश्च बलवन्तश्च संयुगेष्वपलायिनःभवतस्ते सभायां वै प्रेष्यतां पूर्वमागताः

śūrāśca balavantaśca saṃyugeṣvapalāyinaḥbhavataste sabhāyāṃ vai preṣyatāṃ pūrvamāgatāḥ

पाण्डवेयानि रत्नानि त्वमद्याप्युपभुञ्जसेसत्त्वस्थान्पाण्डवान्पश्य न ते प्रायमुपाविशन्उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते न चिन्तां कर्तुमर्हसि

pāṇḍaveyāni ratnāni tvamadyāpyupabhuñjasesattvasthānpāṇḍavānpaśya na te prāyamupāviśanuttiṣṭha rājanbhadraṃ te na cintāṃ kartumarhasi

अवश्यमेव नृपते राज्ञो विषयवासिभिःप्रियाण्याचरितव्यानि तत्र का परिदेवना

avaśyameva nṛpate rājño viṣayavāsibhiḥpriyāṇyācaritavyāni tatra kā paridevanā

मद्वाक्यमेतद्राजेन्द्र यद्येवं न करिष्यसिस्थास्यामीह भवत्पादौ शुश्रूषन्नरिमर्दन

madvākyametadrājendra yadyevaṃ na kariṣyasisthāsyāmīha bhavatpādau śuśrūṣannarimardana

नोत्सहे जीवितुमहं त्वद्विहीनो नरर्षभप्रायोपविष्टस्तु नृप राज्ञां हास्यो भविष्यसि

notsahe jīvitumahaṃ tvadvihīno nararṣabhaprāyopaviṣṭastu nṛpa rājñāṃ hāsyo bhaviṣyasi

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदानैवोत्थातुं मनश्चक्रे स्वर्गाय कृतनिश्चयः

evamuktastu karṇena rājā duryodhanastadānaivotthātuṃ manaścakre svargāya kṛtaniścayaḥ