Parva.Adhyaya 3.245

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम्वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ

vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanāmvarṣāṇyekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha

फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम्प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहुरुत्तमपूरुषाः

phalamūlāśanāste hi sukhārhā duḥkhamuttamamprāptakālamanudhyāntaḥ sehuruttamapūruṣāḥ

युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम्चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम्

yudhiṣṭhirastu rājarṣirātmakarmāparādhajamcintayansa mahābāhurbhrātṝṇāṃ duḥkhamuttamam

न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैःदौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि

na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyairivārpitaiḥdaurātmyamanupaśyaṃstatkāle dyūtodbhavasya hi

संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवःनिःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत्कोपविषं महत्

saṃsmaranparuṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥniḥśvāsaparamo dīno bibhratkopaviṣaṃ mahat

अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनीस च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बलीयुधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुःखमनुत्तमम्

arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinīsa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣāmuttamo balīyudhiṣṭhiramudīkṣantaḥ sehurduḥkhamanuttamam

अवशिष्टमल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाःवपुरन्यदिवाकार्षुरुत्साहामर्षचेष्टितैः

avaśiṣṭamalpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥvapuranyadivākārṣurutsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ

कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतःआजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः

kasyacittvatha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥājagāma mahāyogī pāṇḍavānavalokakaḥ

तमागतमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःप्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि

tamāgatamabhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥpratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi

तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियःतोषयन्प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः

tamāsīnamupāsīnaḥ śuśrūṣurniyatendriyaḥtoṣayanpraṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ

तानवेक्ष्य कृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतःमहर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम्

tānavekṣya kṛśānpautrānvane vanyena jīvataḥmaharṣiranukampārthamabravīdbāṣpagadgadam

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वरनातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत्सुखम्

yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃ varanātaptatapasaḥ putra prāpnuvanti mahatsukham

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवतेनात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ

sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevatenātyantamasukhaṃ kaścitprāpnoti puruṣarṣabha

प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धियाउदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति

prajñāvāṃstveva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyāudayāstamayajño hi na śocati na hṛṣyati

सुखमापतितं सेवेद्दुःखमापतितं सहेत्कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः

sukhamāpatitaṃ sevedduḥkhamāpatitaṃ sahetkālaprāptamupāsīta sasyānāmiva karṣakaḥ

तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस्व भारत

tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahatnāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃciditi budhyasva bhārata

सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमःअनसूयाविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमःसाधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम्

satyamārjavamakrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥanasūyāvihiṃsā ca śaucamindriyasaṃyamaḥsādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām

अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाःकृच्छ्रां योनिमनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः

adharmarucayo mūḍhāstiryaggatiparāyaṇāḥkṛcchrāṃ yonimanuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यतेतस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च

iha yatkriyate karma tatparatropabhujyatetasmāccharīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca

यथाशक्ति प्रयच्छेच्च संपूज्याभिप्रणम्य चकाले पात्रे च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः

yathāśakti prayacchecca saṃpūjyābhipraṇamya cakāle pātre ca hṛṣṭātmā rājanvigatamatsaraḥ

सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवीअक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम्

satyavādī labhetāyuranāyāsamathārjavīakrodhano'nasūyaśca nirvṛtiṃ labhate parām

दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दतिन च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम्

dāntaḥ śamaparaḥ śaśvatparikleśaṃ na vindatina ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam

संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरःभवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते

saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavānsukhavānnaraḥbhavatyahiṃsakaścaiva paramārogyamaśnute

मान्यान्मानयिता जन्म कुले महति विन्दतिव्यसनैर्न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः

mānyānmānayitā janma kule mahati vindativyasanairna tu saṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ

शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणाप्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः

śubhānuśayabuddhirhi saṃyuktaḥ kāladharmaṇāprādurbhavati tadyogātkalyāṇamatireva saḥ

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

भगवन्दानधर्माणां तपसो वा महामुनेकिं स्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते

bhagavandānadharmāṇāṃ tapaso vā mahāmunekiṃ svidbahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaramucyate

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचनअर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते

dānānna duṣkarataraṃ pṛthivyāmasti kiṃcanaarthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं हि महाहवम्प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रमटवीं तथा

parityajya priyānprāṇāndhanārthaṃ hi mahāhavampraviśanti narā vīrāḥ samudramaṭavīṃ tathā

कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाःपुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः

kṛṣigorakṣyamityeke pratipadyanti mānavāḥpuruṣāḥ preṣyatāmeke nirgacchanti dhanārthinaḥ

तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करःन दुष्करतरं दानात्तस्माद्दानं मतं मम

tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥna duṣkarataraṃ dānāttasmāddānaṃ mataṃ mama

विशेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम्पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः प्रतिपादयेत्

viśeṣastvatra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanampātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ pratipādayet

अन्यायसमुपात्तेन दानधर्मो धनेन यःक्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात्

anyāyasamupāttena dānadharmo dhanena yaḥkriyate na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt

पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिरमनसा सुविशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम्

pātre dānaṃ svalpamapi kāle dattaṃ yudhiṣṭhiramanasā suviśuddhena pretyānantaphalaṃ smṛtam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamvrīhidroṇaparityāgādyatphalaṃ prāpa mudgalaḥ