Parva.Adhyaya 3.282

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महावनेलब्धचक्षुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्या सर्वं ददर्श ह

etasminneva kāle tu dyumatseno mahāvanelabdhacakṣuḥ prasannātmā dṛṣṭyā sarvaṃ dadarśa ha

स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्ययापुत्रहेतोः परामार्तिं जगाम मनुजर्षभ

sa sarvānāśramāngatvā śaibyayā saha bhāryayāputrahetoḥ parāmārtiṃ jagāma manujarṣabha

तावाश्रमान्नदीश्चैव वनानि च सरांसि चतांस्तान्देशान्विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः

tāvāśramānnadīścaiva vanāni ca sarāṃsi catāṃstāndeśānvicinvantau dampatī parijagmatuḥ

श्रुत्वा शब्दं तु यत्किंचिदुन्मुखौ सुतशङ्कयासावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यधावताम्

śrutvā śabdaṃ tu yatkiṃcidunmukhau sutaśaṅkayāsāvitrīsahito'bhyeti satyavānityadhāvatām

भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैःकुशकण्टकविद्धाङ्गावुन्मत्ताविव धावतः

bhinnaiśca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥkuśakaṇṭakaviddhāṅgāvunmattāviva dhāvataḥ

ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिःपरिवार्य समाश्वास्य समानीतौ स्वमाश्रमम्

tato'bhisṛtya tairvipraiḥ sarvairāśramavāsibhiḥparivārya samāśvāsya samānītau svamāśramam

तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैःआश्वासितो विचित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः

tatra bhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhaistapodhanaiḥāśvāsito vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṃ kathāśrayaiḥ

ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षयाबाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदुःखितौ

tatastau punarāśvastau vṛddhau putradidṛkṣayābālye vṛttāni putrasya smarantau bhṛśaduḥkhitau

पुनरुक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौहा पुत्र हा साध्वि वधूः क्वासि क्वासीत्यरोदताम्

punaruktvā ca karuṇāṃ vācaṃ tau śokakarśitauhā putra hā sādhvi vadhūḥ kvāsi kvāsītyarodatām

सुवर्चा उवाच · suvarcā uvāca

यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन चआचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्

yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena caācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān

गौतम उवाच · gautama uvāca

वेदाः साङ्गा मयाधीतास्तपो मे संचितं महत्कौमारं ब्रह्मचर्यं मे गुरवोऽग्निश्च तोषिताः

vedāḥ sāṅgā mayādhītāstapo me saṃcitaṃ mahatkaumāraṃ brahmacaryaṃ me guravo'gniśca toṣitāḥ

समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मेवायुभक्षोपवासश्च कुशलानि च यानि मे

samāhitena cīrṇāni sarvāṇyeva vratāni mevāyubhakṣopavāsaśca kuśalāni ca yāni me

अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परिचिकीर्षितम्सत्यमेतन्निबोध त्वं ध्रियते सत्यवानिति

anena tapasā vedmi sarvaṃ paricikīrṣitamsatyametannibodha tvaṃ dhriyate satyavāniti

शिष्य उवाच · śiṣya uvāca

उपाध्यायस्य मे वक्त्राद्यथा वाक्यं विनिःसृतम्नैतज्जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान्

upādhyāyasya me vaktrādyathā vākyaṃ viniḥsṛtamnaitajjātu bhavenmithyā tathā jīvati satyavān

ऋषय ऊचुःयथास्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैःअवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान्

ṛṣaya ūcuḥyathāsya bhāryā sāvitrī sarvaireva sulakṣaṇaiḥavaidhavyakarairyuktā tathā jīvati satyavān

भारद्वाज उवाच · bhāradvāja uvāca

यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन चआचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान्

yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena caācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān

दाल्भ्य उवाच · dālbhya uvāca

यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम्गताहारमकृत्वा च तथा जीवति सत्यवान्

yathā dṛṣṭiḥ pravṛttā te sāvitryāśca yathā vratamgatāhāramakṛtvā ca tathā jīvati satyavān

माण्डव्य उवाच · māṇḍavya uvāca

यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणःपार्थिवी च प्रवृत्तिस्ते तथा जीवति सत्यवान्

yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥpārthivī ca pravṛttiste tathā jīvati satyavān

धौम्य उवाच · dhaumya uvāca

सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियःदीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान्

sarvairguṇairupetaste yathā putro janapriyaḥdīrghāyurlakṣaṇopetastathā jīvati satyavān

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिःतांस्तान्विगणयन्नर्थानवस्थित इवाभवत्

evamāśvāsitastaistu satyavāgbhistapasvibhiḥtāṃstānvigaṇayannarthānavasthita ivābhavat

ततो मुहूर्तात्सावित्री भर्त्रा सत्यवता सहआजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह

tato muhūrtātsāvitrī bhartrā satyavatā sahaājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha

ब्राह्मणा ऊचुःपुत्रेण संगतं त्वाद्य चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य चसर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं ते पृथिवीपते

brāhmaṇā ūcuḥputreṇa saṃgataṃ tvādya cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya casarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ te pṛthivīpate

समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन चचक्षुषश्चात्मनो लाभात्त्रिभिर्दिष्ट्या विवर्धसे

samāgamena putrasya sāvitryā darśanena cacakṣuṣaścātmano lābhāttribhirdiṣṭyā vivardhase

सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्र संशयःभूयो भूयश्च वृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति

sarvairasmābhiruktaṃ yattathā tannātra saṃśayaḥbhūyo bhūyaśca vṛddhiste kṣiprameva bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हिउपासां चक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम्

tato'gniṃ tatra saṃjvālya dvijāste sarva eva hiupāsāṃ cakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim

शैब्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताःसर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशन्

śaibyā ca satyavāṃścaiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥsarvaistairabhyanujñātā viśokāḥ samupāviśan

ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनःजातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम्

tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥjātakautūhalāḥ pārtha papracchurnṛpateḥ sutam

प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभोविरात्रे चागतं कस्मात्कोऽनुबन्धश्च तेऽभवत्

prāgeva nāgataṃ kasmātsabhāryeṇa tvayā vibhovirātre cāgataṃ kasmātko'nubandhaśca te'bhavat

संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मजनाकस्मादिति जानीमस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmajanākasmāditi jānīmastatsarvaṃ vaktumarhasi

सत्यवानुवाचपित्राहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतःअथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः

satyavānuvācapitrāhamabhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥatha me'bhūcchiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ

सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षयेतावत्कालं च न मया सुप्तपूर्वं कदाचन

suptaścāhaṃ vedanayā ciramityupalakṣayetāvatkālaṃ ca na mayā suptapūrvaṃ kadācana

सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदितिअतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम्

sarveṣāmeva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhaveditiato virātrāgamanaṃ nānyadastīha kāraṇam

गौतम उवाच · gautama uvāca

अकस्माच्चक्षुषः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुःनास्य त्वं कारणं वेत्थ सावित्री वक्तुमर्हति

akasmāccakṣuṣaḥ prāptirdyumatsenasya te pituḥnāsya tvaṃ kāraṇaṃ vettha sāvitrī vaktumarhati

श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम्त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा

śrotumicchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaramtvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīmiva tejasā

त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम्रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः

tvamatra hetuṃ jānīṣe tasmātsatyaṃ nirucyatāmrahasyaṃ yadi te nāsti kiṃcidatra vadasva naḥ

सावित्र्युवाचएवमेतद्यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वःन च किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमत्र यत्

sāvitryuvācaevametadyathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥna ca kiṃcidrahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyamatra yat

मृत्युर्मे भर्तुराख्यातो नारदेन महात्मनास चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम्

mṛtyurme bharturākhyāto nāradena mahātmanāsa cādya divasaḥ prāptastato nainaṃ jahāmyaham

सुप्तं चैनं यमः साक्षादुपागच्छत्सकिंकरःस एनमनयद्बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम्

suptaṃ cainaṃ yamaḥ sākṣādupāgacchatsakiṃkaraḥsa enamanayadbaddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām

अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम्पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम

astauṣaṃ tamahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhumpañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tānmama

चक्षुषी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मेलब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणामात्मनः शतम्

cakṣuṣī ca svarājyaṃ ca dvau varau śvaśurasya melabdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇāmātmanaḥ śatam

चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान्भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं स्थिरं व्रतम्

caturvarṣaśatāyurme bhartā labdhaśca satyavānbharturhi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ sthiraṃ vratam

एतत्सत्यं मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वःयथा वृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम

etatsatyaṃ mayākhyātaṃ kāraṇaṃ vistareṇa vaḥyathā vṛttaṃ sukhodarkamidaṃ duḥkhaṃ mahanmama

ऋषय ऊचुःनिमज्जमानं व्यसनैरभिद्रुतं; कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये ह्रदेत्वया सुशीले धृतधर्मपुण्यया; समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया

ṛṣaya ūcuḥnimajjamānaṃ vyasanairabhidrutaṃ; kulaṃ narendrasya tamomaye hradetvayā suśīle dhṛtadharmapuṇyayā; samuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव ते; वरस्त्रियं तामृषयः समागताःनरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रमञ्जसा; शिवेन जग्मुर्मुदिताः स्वमालयम्

tathā praśasya hyabhipūjya caiva te; varastriyaṃ tāmṛṣayaḥ samāgatāḥnarendramāmantrya saputramañjasā; śivena jagmurmuditāḥ svamālayam