Parva.Adhyaya 3.281

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान्कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत्

atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānyādāya vīryavānkaṭhinaṃ pūrayāmāsa tataḥ kāṣṭhānyapāṭayat

तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायतव्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना

tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyatavyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā

सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितःव्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना

so'bhigamya priyāṃ bhāryāmuvāca śramapīḍitaḥvyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā

अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव चअस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि

aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva caasvasthamiva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi

शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातुं शक्तिरस्ति मे

śūlairiva śiro viddhamidaṃ saṃlakṣayāmyahamtatsvaptumicche kalyāṇi na sthātuṃ śaktirasti me

समासाद्याथ सावित्री भर्तारमुपगूह्य चउत्सङ्गेऽस्य शिरः कृत्वा निषसाद महीतले

samāsādyātha sāvitrī bhartāramupagūhya cautsaṅge'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale

ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनीतं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह

tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinītaṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha

मुहूर्तादिव चापश्यत्पुरुषं पीतवाससम्बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्

muhūrtādiva cāpaśyatpuruṣaṃ pītavāsasambaddhamauliṃ vapuṣmantamādityasamatejasam

श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम्स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च

śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvahamsthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tameva ca

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय भर्तुर्न्यस्य शनैः शिरःकृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपता

taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bharturnyasya śanaiḥ śiraḥkṛtāñjaliruvācārtā hṛdayena pravepatā

दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम्कामया ब्रूहि मे देव कस्त्वं किं च चिकीर्षसि

daivataṃ tvābhijānāmi vapuretaddhyamānuṣamkāmayā brūhi me deva kastvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi

यम उवाच · yama uvāca

पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपोन्विताअतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्

pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitāatastvāmabhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam

अयं ते सत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजःनेष्याम्येनमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चिकीर्षितम्

ayaṃ te satyavānbhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥneṣyāmyenamahaṃ baddhvā viddhyetanme cikīrṣitam

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

इत्युक्त्वा पितृराजस्तां भगवान्स्वं चिकीर्षितम्यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे

ityuktvā pitṛrājastāṃ bhagavānsvaṃ cikīrṣitamyathāvatsarvamākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame

अयं हि धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरःनार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोऽस्मि स्वयमागतः

ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavānguṇasāgaraḥnārho matpuruṣairnetumato'smi svayamāgataḥ

ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम्अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्

tataḥ satyavataḥ kāyātpāśabaddhaṃ vaśaṃ gatamaṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt

ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्निर्विचेष्टं शरीरं तद्बभूवाप्रियदर्शनम्

tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabhamnirviceṣṭaṃ śarīraṃ tadbabhūvāpriyadarśanam

यमस्तु तं तथा बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखःसावित्री चापि दुःखार्ता यममेवान्वगच्छतनियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता

yamastu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥsāvitrī cāpi duḥkhārtā yamamevānvagacchataniyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā

यम उवाच · yama uvāca

निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम्कृतं भर्तुस्त्वयानृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया

nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikamkṛtaṃ bhartustvayānṛṇyaṃ yāvadgamyaṃ gataṃ tvayā

सावित्र्युवाचयत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छतिमयापि तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः

sāvitryuvācayatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchatimayāpi tatra gantavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन चतव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः

tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehādvratena catava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ

प्राहुः सप्तपदं मित्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनःमित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु

prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhāstattvārthadarśinaḥmitratāṃ ca puraskṛtya kiṃcidvakṣyāmi tacchṛṇu

नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं चविज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति; तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्

nānātmavantastu vane caranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ cavijñānato dharmamudāharanti; tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam

एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे स्म तं मार्गमनुप्रपन्नाःमा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्

ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgamanuprapannāḥmā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam

यम उवाच · yama uvāca

निवर्त तुष्टोऽस्मि तवानया गिरा; स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तयावरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम्

nivarta tuṣṭo'smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayāvaraṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvamanindite varam

सावित्र्युवाचच्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो; विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमेस लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप;स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः

sāvitryuvācacyutaḥ svarājyādvanavāsamāśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśramesa labdhacakṣurbalavānbhavennṛpa;stava prasādājjvalanārkasaṃnibhaḥ

यम उवाच · yama uvāca

ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरं; यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथातवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्

dadāni te sarvamanindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tattathātavādhvanā glānimivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet

सावित्र्युवाचकुतः श्रमो भर्तृसमीपतो हि मे; यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवायतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे

sāvitryuvācakutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatirdhruvāyataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaśca vaco nibodha me

सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं; ततः परं मित्रमिति प्रचक्षतेन चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत्समागमे

satāṃ sakṛtsaṃgatamīpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitramiti pracakṣatena cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivasetsamāgame

यम उवाच · yama uvāca

मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं; त्वयाहमुक्तो वचनं हिताश्रयम्विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं; वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि

manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ; tvayāhamukto vacanaṃ hitāśrayamvinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini

सावित्र्युवाचहृतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः; स्वमेव राज्यं स लभेत पार्थिवःजह्यात्स्वधर्मं न च मे गुरुर्यथा; द्वितीयमेतं वरयामि ते वरम्

sāvitryuvācahṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svameva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥjahyātsvadharmaṃ na ca me gururyathā; dvitīyametaṃ varayāmi te varam

यम उवाच · yama uvāca

स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरा;न्न च स्वधर्मात्परिहास्यते नृपःकृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्

svameva rājyaṃ pratipatsyate'cirā;nna ca svadharmātparihāsyate nṛpaḥkṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet

सावित्र्युवाचप्रजास्त्वयेमा नियमेन संयता; नियम्य चैता नयसे न कामयाअतो यमत्वं तव देव विश्रुतं; निबोध चेमां गिरमीरितां मया

sāvitryuvācaprajāstvayemā niyamena saṃyatā; niyamya caitā nayase na kāmayāato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ; nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिराअनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girāanugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ

एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाःसन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते

evaṃprāyaśca loko'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥsantastvevāpyamitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate

यम उवाच · yama uvāca

पिपासितस्येव यथा भवेत्पय;स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं; वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि

pipāsitasyeva yathā bhavetpaya;stathā tvayā vākyamidaṃ samīritamvinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ; varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yadicchasi

सावित्र्युवाचममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता; भवेत्पितुः पुत्रशतं ममौरसम्कुलस्य संतानकरं च यद्भवे;त्तृतीयमेतं वरयामि ते वरम्

sāvitryuvācamamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā; bhavetpituḥ putraśataṃ mamaurasamkulasya saṃtānakaraṃ ca yadbhave;ttṛtīyametaṃ varayāmi te varam

यम उवाच · yama uvāca

कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं; शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभेकृतेन कामेन नराधिपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता

kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ; śataṃ sutānāṃ piturastu te śubhekṛtena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā

सावित्र्युवाचन दूरमेतन्मम भर्तृसंनिधौ; मनो हि मे दूरतरं प्रधावतितथा व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां; मयोच्यमानां शृणु भूय एव च

sāvitryuvācana dūrametanmama bhartṛsaṃnidhau; mano hi me dūrataraṃ pradhāvatitathā vrajanneva giraṃ samudyatāṃ; mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca

विवस्वतस्त्वं तनयः प्रतापवां;स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैःशमेन धर्मेण च रञ्जिताः प्रजा;स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता

vivasvatastvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃ;stato hi vaivasvata ucyase budhaiḥśamena dharmeṇa ca rañjitāḥ prajā;statastaveheśvara dharmarājatā

आत्मन्यपि न विश्वासस्तावान्भवति सत्सु यःतस्मात्सत्सु विशेषेण सर्वः प्रणयमिच्छति

ātmanyapi na viśvāsastāvānbhavati satsu yaḥtasmātsatsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayamicchati

सौहृदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायतेतस्मात्सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः

sauhṛdātsarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyatetasmātsatsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ

यम उवाच · yama uvāca

उदाहृतं ते वचनं यदङ्गने; शुभे न तादृक्त्वदृते मया श्रुतम्अनेन तुष्टोऽस्मि विनास्य जीवितं; वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च

udāhṛtaṃ te vacanaṃ yadaṅgane; śubhe na tādṛktvadṛte mayā śrutamanena tuṣṭo'smi vināsya jīvitaṃ; varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca

सावित्र्युवाचममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं; भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम्शतं सुतानां बलवीर्यशालिना;मिदं चतुर्थं वरयामि ते वरम्

sāvitryuvācamamātmajaṃ satyavatastathaurasaṃ; bhavedubhābhyāmiha yatkulodvahamśataṃ sutānāṃ balavīryaśālinā;midaṃ caturthaṃ varayāmi te varam

यम उवाच · yama uvāca

शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति प्रीतिकरं तवाबलेपरिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता

śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābalepariśramaste na bhavennṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā

सावित्र्युवाचसतां सदा शाश्वती धर्मवृत्तिः; सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्तिसतां सद्भिर्नाफलः संगमोऽस्ति; सद्भ्यो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः

sāvitryuvācasatāṃ sadā śāśvatī dharmavṛttiḥ; santo na sīdanti na ca vyathantisatāṃ sadbhirnāphalaḥ saṃgamo'sti; sadbhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ

सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं; सन्तो भूमिं तपसा धारयन्तिसन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राज;न्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः

santo hi satyena nayanti sūryaṃ; santo bhūmiṃ tapasā dhārayantisanto gatirbhūtabhavyasya rāja;nsatāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ

आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम्सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम्

āryajuṣṭamidaṃ vṛttamiti vijñāya śāśvatamsantaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām

न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो; न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानःयस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं; तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति

na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho; na cāpyartho naśyati nāpi mānaḥyasmādetanniyataṃ satsu nityaṃ; tasmātsanto rakṣitāro bhavanti

यम उवाच · yama uvāca

यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं; मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत्तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा; वरं वृणीष्वाप्रतिमं यतव्रते

yathā yathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ; manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavattathā tathā me tvayi bhaktiruttamā; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ yatavrate

सावित्र्युवाचन तेऽपवर्गः सुकृताद्विनाकृत;स्तथा यथान्येषु वरेषु मानदवरं वृणे जीवतु सत्यवानयं; यथा मृता ह्येवमहं विना पतिम्

sāvitryuvācana te'pavargaḥ sukṛtādvinākṛta;stathā yathānyeṣu vareṣu mānadavaraṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ; yathā mṛtā hyevamahaṃ vinā patim

न कामये भर्तृविनाकृता सुखं; न कामये भर्तृविनाकृता दिवम्न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं; न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुम्

na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ; na kāmaye bhartṛvinākṛtā divamna kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ; na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum

वरातिसर्गः शतपुत्रता मम; त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिःवरं वृणे जीवतु सत्यवानयं; तवैव सत्यं वचनं भविष्यति

varātisargaḥ śataputratā mama; tvayaiva datto hriyate ca me patiḥvaraṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ; tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

तथेत्युक्त्वा तु तान्पाशान्मुक्त्वा वैवस्वतो यमःधर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्

tathetyuktvā tu tānpāśānmuktvā vaivasvato yamaḥdharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīmidamabravīt

एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनिअरोगस्तव नेयश्च सिद्धार्थश्च भविष्यति

eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandiniarogastava neyaśca siddhārthaśca bhaviṣyati

चतुर्वर्षशतं चायुस्त्वया सार्धमवाप्स्यतिइष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति

caturvarṣaśataṃ cāyustvayā sārdhamavāpsyatiiṣṭvā yajñaiśca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati

त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यतिते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणःख्यातास्त्वन्नामधेयाश्च भविष्यन्तीह शाश्वताः

tvayi putraśataṃ caiva satyavāñjanayiṣyatite cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥkhyātāstvannāmadheyāśca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ

पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरिमालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणःभ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः

pituśca te putraśataṃ bhavitā tava mātarimālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥbhrātaraste bhaviṣyanti kṣatriyāstridaśopamāḥ

एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान्निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ

evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavānnivartayitvā sāvitrīṃ svameva bhavanaṃ yayau

सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य चजगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम्

sāvitryapi yame yāte bhartāraṃ pratilabhya cajagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram

सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसृत्योपगूह्य चउत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह

sā bhūmau prekṣya bhartāramupasṛtyopagūhya cautsaṅge śira āropya bhūmāvupaviveśa ha

संज्ञां च सत्यवाँल्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषतप्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनः पुनरुदीक्ष्य वै

saṃjñāṃ ca satyavām̐llabdhvā sāvitrīmabhyabhāṣataproṣyāgata iva premṇā punaḥ punarudīkṣya vai

सत्यवानुवाचसुचिरं बत सुप्तोऽस्मि किमर्थं नावबोधितःक्व चासौ पुरुषः श्यामो योऽसौ मां संचकर्ष ह

satyavānuvācasuciraṃ bata supto'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥkva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo'sau māṃ saṃcakarṣa ha

सावित्र्युवाचसुचिरं बत सुप्तोऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभगतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः

sāvitryuvācasuciraṃ bata supto'si mamāṅke puruṣarṣabhagataḥ sa bhagavāndevaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ

विश्रान्तोऽसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मजयदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्

viśrānto'si mahābhāga vinidraśca nṛpātmajayadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितःदिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान्

upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥdiśaḥ sarvā vanāntāṃśca nirīkṣyovāca satyavān

फलाहारोऽस्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमेततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्

phalāhāro'smi niṣkrāntastvayā saha sumadhyametataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujābhavat

शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन्तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोऽहमिति सर्वं स्मरे शुभे

śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciramaśaknuvantavotsaṅge prasupto'hamiti sarvaṃ smare śubhe

त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनःततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम्

tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥtato'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam

तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्ब्रूहि सुमध्यमेस्वप्नो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्

tadyadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tadbrūhi sumadhyamesvapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyameva tat

तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहतेश्वस्ते सर्वं यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज

tamuvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhateśvaste sarvaṃ yathāvṛttamākhyāsyāmi nṛpātmaja

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रतविगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvratavigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaśca divākaraḥ

नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणःश्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने

naktaṃcarāścarantyete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥśrūyante parṇaśabdāśca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane

एताः शिवा घोरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम्आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम

etāḥ śivā ghoranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimāmāsthāya viruvantyugrāḥ kampayantyo mano mama

सत्यवानुवाचवनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम्न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि

satyavānuvācavanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtamna vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi

सावित्र्युवाचअस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन्वायुना धम्यमानोऽग्निर्दृश्यतेऽत्र क्वचित्क्वचित्

sāvitryuvācaasminnadya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalanvāyunā dhamyamāno'gnirdṛśyate'tra kvacitkvacit

ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतःकाष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः

tato'gnimānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥkāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpamātmanaḥ

यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वाभिलक्षयेन च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने

yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvābhilakṣayena ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane

श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तववसावेह क्षपामेतां रुचितं यदि तेऽनघ

śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo'numate tavavasāveha kṣapāmetāṃ rucitaṃ yadi te'nagha

सत्यवानुवाचशिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षयेमातापितृभ्यामिच्छामि संगमं त्वत्प्रसादजम्

satyavānuvācaśirorujā nivṛttā me svasthānyaṅgāni lakṣayemātāpitṛbhyāmicchāmi saṃgamaṃ tvatprasādajam

न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वो मयाश्रमःअनागतायां संध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्

na kadācidvikāle hi gatapūrvo mayāśramaḥanāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām

दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतप्येते गुरू ममविचिनोति च मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः

divāpi mayi niṣkrānte saṃtapyete gurū mamavicinoti ca māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ

मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुराउपालब्धः सुबहुशश्चिरेणागच्छसीति ह

mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyāmahaṃ purāupālabdhaḥ subahuśaścireṇāgacchasīti ha

का त्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तयेतयोरदृश्ये मयि च महद्दुःखं भविष्यति

kā tvavasthā tayoradya madarthamiti cintayetayoradṛśye mayi ca mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati

पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौभृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ

purā māmūcatuścaiva rātrāvasrāyamāṇakaubhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau

त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रकयावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम्

tvayā hīnau na jīvāva muhūrtamapi putrakayāvaddhariṣyase putra tāvannau jīvitaṃ dhruvam

वृद्धयोरन्धयोर्यष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठितःत्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानं चावयोरिति

vṛddhayorandhayoryaṣṭistvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥtvayi piṇḍaśca kīrtiśca saṃtānaṃ cāvayoriti

माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किलतौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः

mātā vṛddhā pitā vṛddhastayoryaṣṭirahaṃ kilatau rātrau māmapaśyantau kāmavasthāṃ gamiṣyataḥ

निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मममाता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी

nidrāyāścābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mamamātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte'napakāriṇī

अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितःमातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे

ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrāmāpadamāsthitaḥmātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe

व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता ममएकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम्

vyaktamākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mamaekaikamasyāṃ velāyāṃ pṛcchatyāśramavāsinam

नात्मानमनुशोचामि यथाहं पितरं शुभेभर्तारं चाप्यनुगतां मातरं परिदुर्बलाम्

nātmānamanuśocāmi yathāhaṃ pitaraṃ śubhebhartāraṃ cāpyanugatāṃ mātaraṃ paridurbalām

मत्कृतेन हि तावद्य संतापं परमेष्यतःजीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति हतयोः प्रियं मे कर्तव्यमिति जीवामि चाप्यहम्

matkṛtena hi tāvadya saṃtāpaṃ parameṣyataḥjīvantāvanujīvāmi bhartavyau tau mayeti hatayoḥ priyaṃ me kartavyamiti jīvāmi cāpyaham

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुवर्ती गुरुप्रियःउच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सस्वरं प्ररुरोद ह

evamuktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṃ praruroda ha

ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वा भर्तारं शोककर्शितम्प्रमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी

tato'bravīttathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitampramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī

यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदिश्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्यास्तु शर्वरी

yadi me'sti tapastaptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadiśvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyāstu śarvarī

न स्मराम्युक्तपूर्वां वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम्तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम

na smarāmyuktapūrvāṃ vai svaireṣvapyanṛtāṃ giramtena satyena tāvadya dhriyetāṃ śvaśurau mama

सत्यवानुवाचकामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि माचिरम्पुरा मातुः पितुर्वापि यदि पश्यामि विप्रियम्न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे

satyavānuvācakāmaye darśanaṃ pitroryāhi sāvitri mācirampurā mātuḥ piturvāpi yadi paśyāmi vipriyamna jīviṣye varārohe satyenātmānamālabhe

यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मां चेज्जीवन्तमिच्छसिमम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छस्वाश्रममन्तिकात्

yadi dharme ca te buddhirmāṃ cejjīvantamicchasimama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchasvāśramamantikāt

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

सावित्री तत उत्थाय केशान्संयम्य भामिनीपतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै

sāvitrī tata utthāya keśānsaṃyamya bhāminīpatimutthāpayāmāsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai

उत्थाय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिनादिशः सर्वाः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे

utthāya satyavāṃścāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinādiśaḥ sarvāḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭimādadhe

तमुवाचाथ सावित्री श्वः फलानीह नेष्यसियोगक्षेमार्थमेतत्ते नेष्यामि परशुं त्वहम्

tamuvācātha sāvitrī śvaḥ phalānīha neṣyasiyogakṣemārthametatte neṣyāmi paraśuṃ tvaham

कृत्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम्गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशं पुनरागमत्

kṛtvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinamgṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśaṃ punarāgamat

वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य सादक्षिणेन परिष्वज्य जगाम मृदुगामिनी

vāme skandhe tu vāmorūrbharturbāhuṃ niveśya sādakṣiṇena pariṣvajya jagāma mṛdugāminī

सत्यवानुवाचअभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता ममवृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये

satyavānuvācaabhyāsagamanādbhīru panthāno viditā mamavṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye

आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि चयथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय

āgatau svaḥ pathā yena phalānyavacitāni cayathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya

पलाशषण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधातस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व चस्वस्थोऽस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ

palāśaṣaṇḍe caitasminpanthā vyāvartate dvidhātasyottareṇa yaḥ panthāstena gaccha tvarasva casvastho'smi balavānasmi didṛkṣuḥ pitarāvubhau

मार्कण्डेय उवाच · mārkaṇḍeya uvāca

ब्रुवन्नेवं त्वरायुक्तः स प्रायादाश्रमं प्रति

bruvannevaṃ tvarāyuktaḥ sa prāyādāśramaṃ prati