Parva.Adhyaya 3.40

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसुपिनाकपाणिर्भगवान्सर्वपापहरो हरः

gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasupinākapāṇirbhagavānsarvapāpaharo haraḥ

कैरातं वेषमास्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम्विभ्राजमानो वपुषा गिरिर्मेरुरिवापरः

kairātaṃ veṣamāsthāya kāñcanadrumasaṃnibhamvibhrājamāno vapuṣā girirmerurivāparaḥ

श्रीमद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान्निष्पपात महार्चिष्मान्दहन्कक्षमिवानलः

śrīmaddhanurupādāya śarāṃścāśīviṣopamānniṣpapāta mahārciṣmāndahankakṣamivānalaḥ

देव्या सहोमया श्रीमान्समानव्रतवेषयानानावेषधरैर्हृष्टैर्भूतैरनुगतस्तदा

devyā sahomayā śrīmānsamānavrataveṣayānānāveṣadharairhṛṣṭairbhūtairanugatastadā

किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिश्चानु सहस्रशःअशोभत तदा राजन्स देवोऽतीव भारत

kirātaveṣapracchannaḥ strībhiścānu sahasraśaḥaśobhata tadā rājansa devo'tīva bhārata

क्षणेन तद्वनं सर्वं निःशब्दमभवत्तदानादः प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्युपारमत्

kṣaṇena tadvanaṃ sarvaṃ niḥśabdamabhavattadānādaḥ prasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpyupāramat

स संनिकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणःमूकं नाम दितेः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम्

sa saṃnikarṣamāgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥmūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanam

वाराहं रूपमास्थाय तर्कयन्तमिवार्जुनम्हन्तुं परमदुष्टात्मा तमुवाचाथ फल्गुनः

vārāhaṃ rūpamāsthāya tarkayantamivārjunamhantuṃ paramaduṣṭātmā tamuvācātha phalgunaḥ

गाण्डीवं धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान्सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन्

gāṇḍīvaṃ dhanurādāya śarāṃścāśīviṣopamānsajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayan

यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम्तस्मात्त्वां पूर्वमेवाहं नेष्यामि यमसादनम्

yanmāṃ prārthayase hantumanāgasamihāgatamtasmāttvāṃ pūrvamevāhaṃ neṣyāmi yamasādanam

तं दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तं फल्गुनं दृढधन्विनम्किरातरूपी सहसा वारयामास शंकरः

taṃ dṛṣṭvā prahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛḍhadhanvinamkirātarūpī sahasā vārayāmāsa śaṃkaraḥ

मयैष प्रार्थितः पूर्वं नीलमेघसमप्रभःअनादृत्यैव तद्वाक्यं प्रजहाराथ फल्गुनः

mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥanādṛtyaiva tadvākyaṃ prajahārātha phalgunaḥ

किरातश्च समं तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युतिःप्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्निशिखोपमम्

kirātaśca samaṃ tasminnekalakṣye mahādyutiḥpramumocāśaniprakhyaṃ śaramagniśikhopamam

तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुःमूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा

tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥmūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā

यथाशनिविनिष्पेषो वज्रस्येव च पर्वतेतथा तयोः संनिपातः शरयोरभवत्तदा

yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvatetathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayorabhavattadā

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्दीप्तास्यैः पन्नगैरिवममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम्

sa viddho bahubhirbāṇairdīptāsyaiḥ pannagairivamamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇam

ददर्शाथ ततो जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम्किरातवेषप्रच्छन्नं स्त्रीसहायममित्रहातमब्रवीत्प्रीतमनाः कौन्तेयः प्रहसन्निव

dadarśātha tato jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabhamkirātaveṣapracchannaṃ strīsahāyamamitrahātamabravītprītamanāḥ kaunteyaḥ prahasanniva

को भवानटते शून्ये वने स्त्रीगणसंवृतःन त्वमस्मिन्वने घोरे बिभेषि कनकप्रभ

ko bhavānaṭate śūnye vane strīgaṇasaṃvṛtaḥna tvamasminvane ghore bibheṣi kanakaprabha

किमर्थं च त्वया विद्धो मृगोऽयं मत्परिग्रहःमयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः

kimarthaṃ ca tvayā viddho mṛgo'yaṃ matparigrahaḥmayābhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣaso'yamihāgataḥ

कामात्परिभवाद्वापि न मे जीवन्विमोक्ष्यसेन ह्येष मृगयाधर्मो यस्त्वयाद्य कृतो मयितेन त्वां भ्रंशयिष्यामि जीवितात्पर्वताश्रय

kāmātparibhavādvāpi na me jīvanvimokṣyasena hyeṣa mṛgayādharmo yastvayādya kṛto mayitena tvāṃ bhraṃśayiṣyāmi jīvitātparvatāśraya

इत्युक्तः पाण्डवेयेन किरातः प्रहसन्निवउवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम्

ityuktaḥ pāṇḍaveyena kirātaḥ prahasannivauvāca ślakṣṇayā vācā pāṇḍavaṃ savyasācinam

ममैवायं लक्ष्यभूतः पूर्वमेव परिग्रहःममैव च प्रहारेण जीविताद्व्यवरोपितः

mamaivāyaṃ lakṣyabhūtaḥ pūrvameva parigrahaḥmamaiva ca prahāreṇa jīvitādvyavaropitaḥ

दोषान्स्वान्नार्हसेऽन्यस्मै वक्तुं स्वबलदर्पितःअभिषक्तोऽस्मि मन्दात्मन्न मे जीवन्विमोक्ष्यसे

doṣānsvānnārhase'nyasmai vaktuṃ svabaladarpitaḥabhiṣakto'smi mandātmanna me jīvanvimokṣyase

स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामि सायकानशनीनिवघटस्व परया शक्त्या मुञ्च त्वमपि सायकान्

sthiro bhavasva mokṣyāmi sāyakānaśanīnivaghaṭasva parayā śaktyā muñca tvamapi sāyakān

ततस्तौ तत्र संरब्धौ गर्जमानौ मुहुर्मुहुःशरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम्

tatastau tatra saṃrabdhau garjamānau muhurmuhuḥśarairāśīviṣākāraistatakṣāte parasparam

ततोऽर्जुनः शरवर्षं किराते समवासृजत्तत्प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शंकरः

tato'rjunaḥ śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjattatprasannena manasā pratijagrāha śaṃkaraḥ

मुहूर्तं शरवर्षं तत्प्रतिगृह्य पिनाकधृक्अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः

muhūrtaṃ śaravarṣaṃ tatpratigṛhya pinākadhṛkakṣatena śarīreṇa tasthau giririvācalaḥ

स दृष्ट्वा बाणवर्षं तन्मोघीभूतं धनंजयःपरमं विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत्

sa dṛṣṭvā bāṇavarṣaṃ tanmoghībhūtaṃ dhanaṃjayaḥparamaṃ vismayaṃ cakre sādhu sādhviti cābravīt

अहोऽयं सुकुमाराङ्गो हिमवच्छिखरालयःगाण्डीवमुक्तान्नाराचान्प्रतिगृह्णात्यविह्वलः

aho'yaṃ sukumārāṅgo himavacchikharālayaḥgāṇḍīvamuktānnārācānpratigṛhṇātyavihvalaḥ

कोऽयं देवो भवेत्साक्षाद्रुद्रो यक्षः सुरेश्वरःविद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानां समागमः

ko'yaṃ devo bhavetsākṣādrudro yakṣaḥ sureśvaraḥvidyate hi giriśreṣṭhe tridaśānāṃ samāgamaḥ

न हि मद्बाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रशःशक्तोऽन्यः सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम्

na hi madbāṇajālānāmutsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥśakto'nyaḥ sahituṃ vegamṛte devaṃ pinākinam

देवो वा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितःअहमेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम्

devo vā yadi vā yakṣo rudrādanyo vyavasthitaḥahamenaṃ śaraistīkṣṇairnayāmi yamasādanam

ततो हृष्टमना जिष्णुर्नाराचान्मर्मभेदिनःव्यसृजच्छतधा राजन्मयूखानिव भास्करः

tato hṛṣṭamanā jiṣṇurnārācānmarmabhedinaḥvyasṛjacchatadhā rājanmayūkhāniva bhāskaraḥ

तान्प्रसन्नेन मनसा भगवाँल्लोकभावनःशूलपाणिः प्रत्यगृह्णाच्छिलावर्षमिवाचलः

tānprasannena manasā bhagavām̐llokabhāvanaḥśūlapāṇiḥ pratyagṛhṇācchilāvarṣamivācalaḥ

क्षणेन क्षीणबाणोऽथ संवृत्तः फल्गुनस्तदावित्रासं च जगामाथ तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम्

kṣaṇena kṣīṇabāṇo'tha saṃvṛttaḥ phalgunastadāvitrāsaṃ ca jagāmātha taṃ dṛṣṭvā śarasaṃkṣayam

चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम्पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्य खाण्डवे

cintayāmāsa jiṣṇustu bhagavantaṃ hutāśanampurastādakṣayau dattau tūṇau yenāsya khāṇḍave

किं नु मोक्ष्यामि धनुषा यन्मे बाणाः क्षयं गताःअयं च पुरुषः कोऽपि बाणान्ग्रसति सर्वशः

kiṃ nu mokṣyāmi dhanuṣā yanme bāṇāḥ kṣayaṃ gatāḥayaṃ ca puruṣaḥ ko'pi bāṇāngrasati sarvaśaḥ

अहमेनं धनुष्कोट्या शूलाग्रेणेव कुञ्जरम्नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति

ahamenaṃ dhanuṣkoṭyā śūlāgreṇeva kuñjaramnayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ prati

संप्रायुध्यद्धनुष्कोट्या कौन्तेयः परवीरहातदप्यस्य धनुर्दिव्यं जग्रास गिरिगोचरः

saṃprāyudhyaddhanuṣkoṭyā kaunteyaḥ paravīrahātadapyasya dhanurdivyaṃ jagrāsa girigocaraḥ

ततोऽर्जुनो ग्रस्तधनुः खड्गपाणिरतिष्ठतयुद्धस्यान्तमभीप्सन्वै वेगेनाभिजगाम तम्

tato'rjuno grastadhanuḥ khaḍgapāṇiratiṣṭhatayuddhasyāntamabhīpsanvai vegenābhijagāma tam

तस्य मूर्ध्नि शितं खड्गमसक्तं पर्वतेष्वपिमुमोच भुजवीर्येण विक्रम्य कुरुनन्दनःतस्य मूर्धानमासाद्य पफालासिवरो हि सः

tasya mūrdhni śitaṃ khaḍgamasaktaṃ parvateṣvapimumoca bhujavīryeṇa vikramya kurunandanaḥtasya mūrdhānamāsādya paphālāsivaro hi saḥ

ततो वृक्षैः शिलाभिश्च योधयामास फल्गुनःयथा वृक्षान्महाकायः प्रत्यगृह्णादथो शिलाः

tato vṛkṣaiḥ śilābhiśca yodhayāmāsa phalgunaḥyathā vṛkṣānmahākāyaḥ pratyagṛhṇādatho śilāḥ

किरातरूपी भगवांस्ततः पार्थो महाबलःमुष्टिभिर्वज्रसंस्पर्शैर्धूममुत्पादयन्मुखेप्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि

kirātarūpī bhagavāṃstataḥ pārtho mahābalaḥmuṣṭibhirvajrasaṃsparśairdhūmamutpādayanmukheprajahāra durādharṣe kirātasamarūpiṇi

ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभिर्भृशदारुणैःकिरातरूपी भगवानर्दयामास फल्गुनम्

tataḥ śakrāśanisamairmuṣṭibhirbhṛśadāruṇaiḥkirātarūpī bhagavānardayāmāsa phalgunam

ततश्चटचटाशब्दः सुघोरः समजायतपाण्डवस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः

tataścaṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyatapāṇḍavasya ca muṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ

सुमुहूर्तं महद्युद्धमासीत्तल्लोमहर्षणम्भुजप्रहारसंयुक्तं वृत्रवासवयोरिव

sumuhūrtaṃ mahadyuddhamāsīttallomaharṣaṇambhujaprahārasaṃyuktaṃ vṛtravāsavayoriva

जहाराथ ततो जिष्णुः किरातमुरसा बलीपाण्डवं च विचेष्टन्तं किरातोऽप्यहनद्बलात्

jahārātha tato jiṣṇuḥ kirātamurasā balīpāṇḍavaṃ ca viceṣṭantaṃ kirāto'pyahanadbalāt

तयोर्भुजविनिष्पेषात्संघर्षेणोरसोस्तथासमजायत गात्रेषु पावकोऽङ्गारधूमवान्

tayorbhujaviniṣpeṣātsaṃgharṣeṇorasostathāsamajāyata gātreṣu pāvako'ṅgāradhūmavān

तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम्तेजसा व्याक्रमद्रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन्

tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitamtejasā vyākramadroṣāccetastasya vimohayan

ततो निपीडितैर्गात्रैः पिण्डीकृत इवाबभौफल्गुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत

tato nipīḍitairgātraiḥ piṇḍīkṛta ivābabhauphalguno gātrasaṃruddho devadevena bhārata

निरुच्छ्वासोऽभवच्चैव संनिरुद्धो महात्मनाततः पपात संमूढस्ततः प्रीतोऽभवद्भवः

nirucchvāso'bhavaccaiva saṃniruddho mahātmanātataḥ papāta saṃmūḍhastataḥ prīto'bhavadbhavaḥ

भगवानुवाचभो भो फल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाप्रतिमेन तेशौर्येणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समः

bhagavānuvācabho bho phalguna tuṣṭo'smi karmaṇāpratimena teśauryeṇānena dhṛtyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ

समं तेजश्च वीर्यं च ममाद्य तव चानघप्रीतस्तेऽहं महाबाहो पश्य मां पुरुषर्षभ

samaṃ tejaśca vīryaṃ ca mamādya tava cānaghaprītaste'haṃ mahābāho paśya māṃ puruṣarṣabha

ददानि ते विशालाक्ष चक्षुः पूर्वऋषिर्भवान्विजेष्यसि रणे शत्रूनपि सर्वान्दिवौकसः

dadāni te viśālākṣa cakṣuḥ pūrvaṛṣirbhavānvijeṣyasi raṇe śatrūnapi sarvāndivaukasaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो देवं महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम्ददर्श फल्गुनस्तत्र सह देव्या महाद्युतिम्

tato devaṃ mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinamdadarśa phalgunastatra saha devyā mahādyutim

स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य चप्रसादयामास हरं पार्थः परपुरंजयः

sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā praṇipatya caprasādayāmāsa haraṃ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

कपर्दिन्सर्वभूतेश भगनेत्रनिपातनव्यतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हसि शंकर

kapardinsarvabhūteśa bhaganetranipātanavyatikramaṃ me bhagavankṣantumarhasi śaṃkara

भवगद्दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तोऽस्मीमं महागिरिम्दयितं तव देवेश तापसालयमुत्तमम्

bhavagaddarśanākāṅkṣī prāpto'smīmaṃ mahāgirimdayitaṃ tava deveśa tāpasālayamuttamam

प्रसादये त्वां भगवन्सर्वभूतनमस्कृतन मे स्यादपराधोऽयं महादेवातिसाहसात्

prasādaye tvāṃ bhagavansarvabhūtanamaskṛtana me syādaparādho'yaṃ mahādevātisāhasāt

कृतो मया यदज्ञानाद्विमर्दोऽयं त्वया सहशरणं संप्रपन्नाय तत्क्षमस्वाद्य शंकर

kṛto mayā yadajñānādvimardo'yaṃ tvayā sahaśaraṇaṃ saṃprapannāya tatkṣamasvādya śaṃkara

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तमुवाच महातेजाः प्रहस्य वृषभध्वजःप्रगृह्य रुचिरं बाहुं क्षान्तमित्येव फल्गुनम्

tamuvāca mahātejāḥ prahasya vṛṣabhadhvajaḥpragṛhya ruciraṃ bāhuṃ kṣāntamityeva phalgunam