Parva.Adhyaya 3.62

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

सा तच्छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस्तदाअगच्छत्तेन वै सार्धं भर्तृदर्शनलालसा

sā tacchrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacastadāagacchattena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā

अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणेतडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत्

atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇetaḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat

ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम्बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिगणैर्वृतम्

dadṛśurvaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanambahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇairvṛtam

तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहरसुखावहम्सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः

taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvahamsupariśrāntavāhāste niveśāya mano dadhuḥ

संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम्उवास सार्थः सुमहान्वेलामासाद्य पश्चिमाम्

saṃmate sārthavāhasya viviśurvanamuttamamuvāsa sārthaḥ sumahānvelāmāsādya paścimām

अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदासुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत्पानीयार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम्

athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadāsupte sārthe pariśrānte hastiyūthamupāgamatpānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām

मार्गं संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थमुत्तमम्सुप्तं ममर्द सहसा चेष्टमानं महीतले

mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārthamuttamamsuptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale

हाहारवं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनःवनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा महतो भयात्केचिद्दन्तैः करैः केचित्केचित्पद्भ्यां हता नराः

hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥvanagulmāṃśca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayātkeciddantaiḥ karaiḥ kecitkecitpadbhyāṃ hatā narāḥ

गोखरोष्ट्राश्वबहुलं पदातिजनसंकुलम्भयार्तं धावमानं तत्परस्परहतं तदा

gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulambhayārtaṃ dhāvamānaṃ tatparasparahataṃ tadā

घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतलेवृक्षेष्वासज्य संभग्नाः पतिता विषमेषु चतथा तन्निहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम्

ghorānnādānvimuñcanto nipeturdharaṇītalevṛkṣeṣvāsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu catathā tannihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam

अथापरेद्युः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदावनगुल्माद्विनिष्क्रम्य शोचन्तो वैशसं कृतम्भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च जनाधिप

athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janāstadāvanagulmādviniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtambhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa

अशोचत्तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम्योऽपि मे निर्जनेऽरण्ये संप्राप्तोऽयं जनार्णवःहतोऽयं हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तु

aśocattatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtamyo'pi me nirjane'raṇye saṃprāpto'yaṃ janārṇavaḥhato'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyānmamaiva tu

प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं मया नूनमसंशयम्नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम्

prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnamasaṃśayamnāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam

यन्नाहमद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखितान ह्यदैवकृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते

yannāhamadya mṛditā hastiyūthena duḥkhitāna hyadaivakṛtaṃ kiṃcinnarāṇāmiha vidyate

न च मे बालभावेऽपि किंचिद्व्यपकृतं कृतम्कर्मणा मनसा वाचा यदिदं दुःखमागतम्

na ca me bālabhāve'pi kiṃcidvyapakṛtaṃ kṛtamkarmaṇā manasā vācā yadidaṃ duḥkhamāgatam

मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताःप्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताःनूनं तेषां प्रभावेन वियोगं प्राप्तवत्यहम्

manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥpratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥnūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavatyaham

एवमादीनि दुःखानि सा विलप्य वराङ्गनाहतशिष्टैः सह तदा ब्राह्मणैर्वेदपारगैःअगच्छद्राजशार्दूल दुःखशोकपरायणा

evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganāhataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇairvedapāragaiḥagacchadrājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā

गच्छन्ती सा चिरात्कालात्पुरमासादयन्महत्सायाह्ने चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनःवस्त्रार्धकर्तसंवीता प्रविवेश पुरोत्तमम्

gacchantī sā cirātkālātpuramāsādayanmahatsāyāhne cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥvastrārdhakartasaṃvītā praviveśa purottamam

तां विवर्णां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जनाम्उन्मत्तामिव गच्छन्तीं ददृशुः पुरवासिनः

tāṃ vivarṇāṃ kṛśāṃ dīnāṃ muktakeśīmamārjanāmunmattāmiva gacchantīṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ

प्रविशन्तीं तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं तदाअनुजग्मुस्ततो बाला ग्रामिपुत्राः कुतूहलात्

praviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā cedirājapurīṃ tadāanujagmustato bālā grāmiputrāḥ kutūhalāt

सा तैः परिवृतागच्छत्समीपं राजवेश्मनःतां प्रासादगतापश्यद्राजमाता जनैर्वृताम्

sā taiḥ parivṛtāgacchatsamīpaṃ rājaveśmanaḥtāṃ prāsādagatāpaśyadrājamātā janairvṛtām

सा जनं वारयित्वा तं प्रासादतलमुत्तमम्आरोप्य विस्मिता राजन्दमयन्तीमपृच्छत

sā janaṃ vārayitvā taṃ prāsādatalamuttamamāropya vismitā rājandamayantīmapṛcchata

एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपुःभासि विद्युदिवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा

evamapyasukhāviṣṭā bibharṣi paramaṃ vapuḥbhāsi vidyudivābhreṣu śaṃsa me kāsi kasya vā

न हि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम्असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे

na hi te mānuṣaṃ rūpaṃ bhūṣaṇairapi varjitamasahāyā narebhyaśca nodvijasyamaraprabhe

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनमब्रवीत्मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम्

tacchrutvā vacanaṃ tasyā bhaimī vacanamabravītmānuṣīṃ māṃ vijānīhi bhartāraṃ samanuvratām

सैरन्ध्रीं जातिसंपन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम्फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम्

sairandhrīṃ jātisaṃpannāṃ bhujiṣyāṃ kāmavāsinīmphalamūlāśanāmekāṃ yatrasāyaṃpratiśrayām

असंख्येयगुणो भर्ता मां च नित्यमनुव्रतःभर्तारमपि तं वीरं छायेवानपगा सदा

asaṃkhyeyaguṇo bhartā māṃ ca nityamanuvrataḥbhartāramapi taṃ vīraṃ chāyevānapagā sadā

तस्य दैवात्प्रसङ्गोऽभूदतिमात्रं स्म देवनेद्यूते स निर्जितश्चैव वनमेकोऽभ्युपेयिवान्

tasya daivātprasaṅgo'bhūdatimātraṃ sma devanedyūte sa nirjitaścaiva vanameko'bhyupeyivān

तमेकवसनं वीरमुन्मत्तमिव विह्वलम्आश्वासयन्ती भर्तारमहमन्वगमं वनम्

tamekavasanaṃ vīramunmattamiva vihvalamāśvāsayantī bhartāramahamanvagamaṃ vanam

स कदाचिद्वने वीरः कस्मिंश्चित्कारणान्तरेक्षुत्परीतः सुविमनास्तदप्येकं व्यसर्जयत्

sa kadācidvane vīraḥ kasmiṃścitkāraṇāntarekṣutparītaḥ suvimanāstadapyekaṃ vyasarjayat

तमेकवसनं नग्नमुन्मत्तं गतचेतसम्अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशाः सदा

tamekavasanaṃ nagnamunmattaṃ gatacetasamanuvrajantī bahulā na svapāmi niśāḥ sadā

ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित्वाससोऽर्धं परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम्

tato bahutithe kāle suptāmutsṛjya māṃ kvacitvāsaso'rdhaṃ paricchidya tyaktavānmāmanāgasam

तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिनक्षपाःन विन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणधनेश्वरम्

taṃ mārgamāṇā bhartāraṃ dahyamānā dinakṣapāḥna vindāmyamaraprakhyaṃ priyaṃ prāṇadhaneśvaram

तामश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहुराजमाताब्रवीदार्तां भैमीमार्ततरा स्वयम्

tāmaśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahurājamātābravīdārtāṃ bhaimīmārtatarā svayam

वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिर्मे त्वयि वर्ततेमृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम

vasasva mayi kalyāṇi prītirme tvayi vartatemṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama

अथ वा स्वयमागच्छेत्परिधावन्नितस्ततःइहैव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे

atha vā svayamāgacchetparidhāvannitastataḥihaiva vasatī bhadre bhartāramupalapsyase

राजमातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचोऽब्रवीत्समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि

rājamāturvacaḥ śrutvā damayantī vaco'bravītsamayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini

उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम्न चाहं पुरुषानन्यान्संभाषेयं कथंचन

ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanamna cāhaṃ puruṣānanyānsaṃbhāṣeyaṃ kathaṃcana

प्रार्थयेद्यदि मां कश्चिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत्भर्तुरन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणानहम्

prārthayedyadi māṃ kaściddaṇḍyaste sa pumānbhavetbharturanveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇānaham

यद्येवमिह कर्तव्यं वसाम्यहमसंशयम्अतोऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्वचित्

yadyevamiha kartavyaṃ vasāmyahamasaṃśayamato'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kvacit

तां प्रहृष्टेन मनसा राजमातेदमब्रवीत्सर्वमेतत्करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम्

tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedamabravītsarvametatkariṣyāmi diṣṭyā te vratamīdṛśam

एवमुक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशां पतेउवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत

evamuktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pateuvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata

सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम्एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः स्वयम्

sairandhrīmabhijānīṣva sunande devarūpiṇīmetayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam