Parva.Adhyaya 3.61

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणावनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम्

sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇāvanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam

सिंहव्याघ्रवराहर्क्षरुरुद्वीपिनिषेवितम्नानापक्षिगणाकीर्णं म्लेच्छतस्करसेवितम्

siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitamnānāpakṣigaṇākīrṇaṃ mlecchataskarasevitam

शालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदकिंशुकैःअर्जुनारिष्टसंछन्नं चन्दनैश्च सशाल्मलैः

śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥarjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiśca saśālmalaiḥ

जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम्काश्मर्यामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम्

jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulamkāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam

बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश्च समाकुलम्प्रियालतालखर्जूरहरीतकबिभीतकैः

badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiśca samākulampriyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ

नानाधातुशतैर्नद्धान्विविधानपि चाचलान्निकुञ्जान्पक्षिसंघुष्टान्दरीश्चाद्भुतदर्शनाःनदीः सरांसि वापीश्च विविधांश्च मृगद्विजान्

nānādhātuśatairnaddhānvividhānapi cācalānnikuñjānpakṣisaṃghuṣṭāndarīścādbhutadarśanāḥnadīḥ sarāṃsi vāpīśca vividhāṃśca mṛgadvijān

सा बहून्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान्पल्वलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशःसरितः सागरांश्चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान्

sā bahūnbhīmarūpāṃśca piśācoragarākṣasānpalvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥsaritaḥ sāgarāṃścaiva dadarśādbhutadarśanān

यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनीमहिषान्वराहान्गोमायूनृक्षवानरपन्नगान्

yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinīmahiṣānvarāhāngomāyūnṛkṣavānarapannagān

तेजसा यशसा स्थित्या श्रिया च परया युतावैदर्भी विचरत्येका नलमन्वेषती तदा

tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutāvaidarbhī vicaratyekā nalamanveṣatī tadā

नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित्दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता

nābibhyatsā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasyacitdāruṇāmaṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā

विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिताभर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलसमाश्रिता

vidarbhatanayā rājanvilalāpa suduḥkhitābhartṛśokaparītāṅgī śilātalasamāśritā

दमयन्त्युवाचसिंहोरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिपक्व नु राजन्गतोऽसीह त्यक्त्वा मां निर्जने वने

damayantyuvācasiṃhoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipakva nu rājangato'sīha tyaktvā māṃ nirjane vane

अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिः स्वाप्तदक्षिणैःकथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे

aśvamedhādibhirvīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥkathamiṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase

यत्त्वयोक्तं नरव्याघ्र मत्समक्षं महाद्युतेकर्तुमर्हसि कल्याण तदृतं पार्थिवर्षभ

yattvayoktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyutekartumarhasi kalyāṇa tadṛtaṃ pārthivarṣabha

यथोक्तं विहगैर्हंसैः समीपे तव भूमिपमत्सकाशे च तैरुक्तं तदवेक्षितुमर्हसि

yathoktaṃ vihagairhaṃsaiḥ samīpe tava bhūmipamatsakāśe ca tairuktaṃ tadavekṣitumarhasi

चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराःस्वधीता मानवश्रेष्ठ सत्यमेकं किलैकतः

catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥsvadhītā mānavaśreṣṭha satyamekaṃ kilaikataḥ

तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वरउक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः

tasmādarhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvarauktavānasi yadvīra matsakāśe purā vacaḥ

हा वीर ननु नामाहमिष्टा किल तवानघअस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे

hā vīra nanu nāmāhamiṣṭā kila tavānaghaasyāmaṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

भर्त्सयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिःअरण्यराट्क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि

bhartsayatyeṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥaraṇyarāṭkṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātumarhasi

न मे त्वदन्या सुभगे प्रिया इत्यब्रवीस्तदातामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप

na me tvadanyā subhage priyā ityabravīstadātāmṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa

उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिपईप्सितामीप्सितो नाथ किं मां न प्रतिभाषसे

unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryāmiṣṭāṃ narādhipaīpsitāmīpsito nātha kiṃ māṃ na pratibhāṣase

कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिपवस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत्

kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipavastrārdhaprāvṛtāmekāṃ vilapantīmanāthavat

यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचनन मानयसि मानार्ह रुदतीमरिकर्शन

yūthabhraṣṭāmivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocanana mānayasi mānārha rudatīmarikarśana

महाराज महारण्ये मामिहैकाकिनीं सतीम्आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे

mahārāja mahāraṇye māmihaikākinīṃ satīmābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

कुलशीलोपसंपन्नं चारुसर्वाङ्गशोभनम्नाद्य त्वामनुपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तमवने चास्मिन्महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते

kulaśīlopasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśobhanamnādya tvāmanupaśyāmi girāvasminnarottamavane cāsminmahāghore siṃhavyāghraniṣevite

शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिपप्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन

śayānamupaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipaprasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana

कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिताकच्चिद्दृष्टस्त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृपः

kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitākacciddṛṣṭastvayāraṇye saṃgatyeha nalo nṛpaḥ

को नु मे कथयेदद्य वनेऽस्मिन्विष्ठितं नलम्अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम्

ko nu me kathayedadya vane'sminviṣṭhitaṃ nalamabhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam

यमन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम्अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम्

yamanveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇamayaṃ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram

अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दंष्ट्रो महाहनुःशार्दूलोऽभिमुखः प्रैति पृच्छाम्येनमशङ्किता

araṇyarāḍayaṃ śrīmāṃścaturdaṃṣṭro mahāhanuḥśārdūlo'bhimukhaḥ praiti pṛcchāmyenamaśaṅkitā

भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुःविदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम्

bhavānmṛgāṇāmadhipastvamasminkānane prabhuḥvidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām

निषधाधिपतेर्भार्यां नलस्यामित्रघातिनःपतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम्आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः

niṣadhādhipaterbhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥpatimanveṣatīmekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitāmāśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭastvayā nalaḥ

अथ वारण्यनृपते नलं यदि न शंससिमामदस्व मृगश्रेष्ठ विशोकां कुरु दुःखिताम्

atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasimāmadasva mṛgaśreṣṭha viśokāṃ kuru duḥkhitām

श्रुत्वारण्ये विलपितं ममैष मृगराट्स्वयम्यात्येतां मृष्टसलिलामापगां सागरंगमाम्

śrutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭsvayamyātyetāṃ mṛṣṭasalilāmāpagāṃ sāgaraṃgamām

इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृङ्गैर्बहुभिरुच्छ्रितैःविराजद्भिर्दिवस्पृग्भिर्नैकवर्णैर्मनोरमैः

imaṃ śiloccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgairbahubhirucchritaiḥvirājadbhirdivaspṛgbhirnaikavarṇairmanoramaiḥ

नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम्अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोच्छ्रितम्

nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitamasyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtamivocchritam

सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम्पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम्

siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutampatatribhirbahuvidhaiḥ samantādanunāditam

किंशुकाशोकबकुलपुंनागैरुपशोभितम्सरिद्भिः सविहंगाभिः शिखरैश्चोपशोभितम्गिरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति

kiṃśukāśokabakulapuṃnāgairupaśobhitamsaridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiścopaśobhitamgirirājamimaṃ tāvatpṛcchāmi nṛpatiṃ prati

भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुतशरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर

bhagavannacalaśreṣṭha divyadarśana viśrutaśaraṇya bahukalyāṇa namaste'stu mahīdhara

प्रणमे त्वाभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम्राज्ञः स्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम्

praṇame tvābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha māmrājñaḥ snuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām

राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथःभीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥbhīmo nāma kṣitipatiścāturvarṇyasya rakṣitā

राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम्आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः

rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatāmāhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ

ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकःशीलवान्सुसमाचारः पृथुश्रीर्धर्मविच्छुचिः

brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaśca satyavāganasūyakaḥśīlavānsusamācāraḥ pṛthuśrīrdharmavicchuciḥ

सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुःतस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम्

samyaggoptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥtasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃstvāmupasthitām

निषधेषु महाशैल श्वशुरो मे नृपोत्तमःसुगृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह

niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nṛpottamaḥsugṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha

तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमःक्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह

tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmānsatyaparākramaḥkramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha

नलो नामारिदमनः पुण्यश्लोक इति श्रुतःब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोऽग्निचित्

nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥbrahmaṇyo vedavidvāgmī puṇyakṛtsomapo'gnicit

यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासितातस्य मामचलश्रेष्ठ विद्धि भार्यामिहागताम्

yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyakcaiva praśāsitātasya māmacalaśreṣṭha viddhi bhāryāmihāgatām

त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम्अन्वेषमाणां भर्तारं तं वै नरवरोत्तमम्

tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnāmanāthāṃ vyasanānvitāmanveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravarottamam

खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपःकच्चिद्दृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारुणे नलः

khamullikhadbhiretairhi tvayā śṛṅgaśatairnṛpaḥkacciddṛṣṭo'calaśreṣṭha vane'smindāruṇe nalaḥ

गजेन्द्रविक्रमो धीमान्दीर्घबाहुरमर्षणःविक्रान्तः सत्यवाग्धीरो भर्ता मम महायशाःनिषधानामधिपतिः कच्चिद्दृष्टस्त्वया नलः

gajendravikramo dhīmāndīrghabāhuramarṣaṇaḥvikrāntaḥ satyavāgdhīro bhartā mama mahāyaśāḥniṣadhānāmadhipatiḥ kacciddṛṣṭastvayā nalaḥ

किं मां विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ दुःखिताम्गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दुःखिताम्

kiṃ māṃ vilapatīmekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitāmgirā nāśvāsayasyadya svāṃ sutāmiva duḥkhitām

वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपतेयद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना

vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpateyadyasyasminvane rājandarśayātmānamātmanā

कदा नु स्निग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम्श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम्

kadā nu snigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhāmśroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tāmamṛtopamām

वैदर्भीत्येव कथितां शुभां राज्ञो महात्मनःआम्नायसारिणीमृद्धां मम शोकनिबर्हिणीम्

vaidarbhītyeva kathitāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥāmnāyasāriṇīmṛddhāṃ mama śokanibarhiṇīm

इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनीदमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम्

iti sā taṃ giriśreṣṭhamuktvā pārthivanandinīdamayantī tato bhūyo jagāma diśamuttarām

सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परमाङ्गनातापसारण्यमतुलं दिव्यकाननदर्शनम्

sā gatvā trīnahorātrāndadarśa paramāṅganātāpasāraṇyamatulaṃ divyakānanadarśanam

वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम्नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः

vasiṣṭhabhṛgvatrisamaistāpasairupaśobhitamniyataiḥ saṃyatāhārairdamaśaucasamanvitaiḥ

अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव चजितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः

abbhakṣairvāyubhakṣaiśca patrāhāraistathaiva cajitendriyairmahābhāgaiḥ svargamārgadidṛkṣubhiḥ

वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैःतापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम्

valkalājinasaṃvītairmunibhiḥ saṃyatendriyaiḥtāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalam

सा दृष्ट्वैवाश्रमपदं नानामृगनिषेवितम्शाखामृगगणैश्चैव तापसैश्च समन्वितम्

sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ nānāmṛganiṣevitamśākhāmṛgagaṇaiścaiva tāpasaiśca samanvitam

सुभ्रूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा सुद्विजाननावर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वञ्चितोद्यतगामिनी

subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanāvarcasvinī supratiṣṭhā svañcitodyatagāminī

सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रियायोषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती मनस्विनी

sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyāyoṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī manasvinī

साभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थितास्वागतं त इति प्रोक्ता तैः सर्वैस्तापसैश्च सा

sābhivādya tapovṛddhānvinayāvanatā sthitāsvāgataṃ ta iti proktā taiḥ sarvaistāpasaiśca sā

पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाःआस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहे

pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatra tapodhanāḥāsyatāmityathocuste brūhi kiṃ karavāmahe

तानुवाच वरारोहा कच्चिद्भगवतामिहतपस्यग्निषु धर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाःकुशलं वो महाभागाः स्वधर्मचरणेषु च

tānuvāca varārohā kaccidbhagavatāmihatapasyagniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥkuśalaṃ vo mahābhāgāḥ svadharmacaraṇeṣu ca

तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनीब्रूहि सर्वानवद्याङ्गि का त्वं किं च चिकीर्षसि

tairuktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinībrūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi

दृष्ट्वैव ते परं रूपं द्युतिं च परमामिहविस्मयो नः समुत्पन्नः समाश्वसिहि मा शुचः

dṛṣṭvaiva te paraṃ rūpaṃ dyutiṃ ca paramāmihavismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ

अस्यारण्यस्य महती देवता वा महीभृतःअस्या नु नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते

asyāraṇyasya mahatī devatā vā mahībhṛtaḥasyā nu nadyāḥ kalyāṇi vada satyamanindite

साब्रवीत्तानृषीन्नाहमरण्यस्यास्य देवतान चाप्यस्य गिरेर्विप्रा न नद्या देवताप्यहम्

sābravīttānṛṣīnnāhamaraṇyasyāsya devatāna cāpyasya girerviprā na nadyā devatāpyaham

मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वे तपोधनाःविस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः

mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarve tapodhanāḥvistareṇābhidhāsyāmi tanme śṛṇuta sarvaśaḥ

विदर्भेषु महीपालो भीमो नाम महाद्युतिःतस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः

vidarbheṣu mahīpālo bhīmo nāma mahādyutiḥtasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta dvijasattamāḥ

निषधाधिपतिर्धीमान्नलो नाम महायशाःवीरः संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशां पतिः

niṣadhādhipatirdhīmānnalo nāma mahāyaśāḥvīraḥ saṃgrāmajidvidvānmama bhartā viśāṃ patiḥ

देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलःगोप्ता निषधवंशस्य महाभागो महाद्युतिः

devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥgoptā niṣadhavaṃśasya mahābhāgo mahādyutiḥ

सत्यवाग्धर्मवित्प्राज्ञः सत्यसंधोऽरिमर्दनःब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरंजयः

satyavāgdharmavitprājñaḥ satyasaṃdho'rimardanaḥbrahmaṇyo daivataparaḥ śrīmānparapuraṃjayaḥ

नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिःमम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा

nalo nāma nṛpaśreṣṭho devarājasamadyutiḥmama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano'rihā

आहर्ता क्रतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगःसपत्नानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः

āhartā kratumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥsapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisomasamaprabhaḥ

स कैश्चिन्निकृतिप्रज्ञैरकल्याणैर्नराधमैःआहूय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणःदेवने कुशलैर्जिह्मैर्जितो राज्यं वसूनि च

sa kaiścinnikṛtiprajñairakalyāṇairnarādhamaiḥāhūya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥdevane kuśalairjihmairjito rājyaṃ vasūni ca

तस्य मामवगच्छध्वं भार्यां राजर्षभस्य वैदमयन्तीति विख्यातां भर्तृदर्शनलालसाम्

tasya māmavagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarṣabhasya vaidamayantīti vikhyātāṃ bhartṛdarśanalālasām

सा वनानि गिरींश्चैव सरांसि सरितस्तथापल्वलानि च रम्याणि तथारण्यानि सर्वशः

sā vanāni girīṃścaiva sarāṃsi saritastathāpalvalāni ca ramyāṇi tathāraṇyāni sarvaśaḥ

अन्वेषमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम्महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता

anveṣamāṇā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradammahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā

कच्चिद्भगवतां पुण्यं तपोवनमिदं नृपःभवेत्प्राप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिपः

kaccidbhagavatāṃ puṇyaṃ tapovanamidaṃ nṛpaḥbhavetprāpto nalo nāma niṣadhānāṃ janādhipaḥ

यत्कृतेऽहमिदं विप्राः प्रपन्ना भृशदारुणम्वनं प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम्

yatkṛte'hamidaṃ viprāḥ prapannā bhṛśadāruṇamvanaṃ pratibhayaṃ ghoraṃ śārdūlamṛgasevitam

यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम्आत्मानं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोचनात्

yadi kaiścidahorātrairna drakṣyāmi nalaṃ nṛpamātmānaṃ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimocanāt

को नु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम्कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता

ko nu me jīvitenārthastamṛte puruṣarṣabhamkathaṃ bhaviṣyāmyadyāhaṃ bhartṛśokābhipīḍitā

एवं विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम्दमयन्तीमथोचुस्ते तापसाः सत्यवादिनः

evaṃ vilapatīmekāmaraṇye bhīmanandinīmdamayantīmathocuste tāpasāḥ satyavādinaḥ

उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभेवयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम्

udarkastava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhevayaṃ paśyāma tapasā kṣipraṃ drakṣyasi naiṣadham

निषधानामधिपतिं नलं रिपुनिघातिनम्भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम्

niṣadhānāmadhipatiṃ nalaṃ ripunighātinambhaimi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ drakṣyase vigatajvaram

विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम्तदेव नगरश्रेष्ठं प्रशासन्तमरिंदमम्

vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitamtadeva nagaraśreṣṭhaṃ praśāsantamariṃdamam

द्विषतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम्पतिं द्रक्ष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम्

dviṣatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śokanāśanampatiṃ drakṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpam

एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम्अन्तर्हितास्तापसास्ते साग्निहोत्राश्रमास्तदा

evamuktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajāmantarhitāstāpasāste sāgnihotrāśramāstadā

सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता अभवत्तदादमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा

sā dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ vismitā abhavattadādamayantyanavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā

किं नु स्वप्नो मया दृष्टः कोऽयं विधिरिहाभवत्क्व नु ते तापसाः सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम्

kiṃ nu svapno mayā dṛṣṭaḥ ko'yaṃ vidhirihābhavatkva nu te tāpasāḥ sarve kva tadāśramamaṇḍalam

क्व सा पुण्यजला रम्या नानाद्विजनिषेवितानदी ते च नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः

kva sā puṇyajalā ramyā nānādvijaniṣevitānadī te ca nagā hṛdyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ

ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिताभर्तृशोकपरा दीना विवर्णवदनाभवत्

dhyātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitābhartṛśokaparā dīnā vivarṇavadanābhavat

सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिराविललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः

sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girāvilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ

उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं तदापल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैरनुनादितम्

upagamya taruśreṣṭhamaśokaṃ puṣpitaṃ tadāpallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgairanunāditam

अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरेआपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्द्रमिडराडिव

aho batāyamagamaḥ śrīmānasminvanāntareāpīḍairbahubhirbhāti śrīmāndramiḍarāḍiva

विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शनवीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम्

viśokāṃ kuru māṃ kṣipramaśoka priyadarśanavītaśokabhayābādhaṃ kaccittvaṃ dṛṣṭavānnṛpam

नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम्निषधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम्

nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patimniṣadhānāmadhipatiṃ dṛṣṭavānasi me priyam

एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम्व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम्

ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacamvyasanenārditaṃ vīramaraṇyamidamāgatam

यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरुसत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात्

yathā viśokā gaccheyamaśokanaga tatkurusatyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt

एवं साशोकवृक्षं तमार्ता त्रिः परिगम्य हजगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना

evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tamārtā triḥ parigamya hajagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā

सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथानैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः

sā dadarśa nagānnaikānnaikāśca saritastathānaikāṃśca parvatānramyānnaikāṃśca mṛgapakṣiṇaḥ

कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदांश्चाद्भुतदर्शनान्ददर्श सा भीमसुता पतिमन्वेषती तदा

kandarāṃśca nitambāṃśca nadāṃścādbhutadarśanāndadarśa sā bhīmasutā patimanveṣatī tadā

गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिताददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम्

gatvā prakṛṣṭamadhvānaṃ damayantī śucismitādadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam

उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम्सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम्

uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhāmsuśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasairvṛtām

प्रोद्घुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रवाकोपकूजिताम्कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशोभिताम्

prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiścakravākopakūjitāmkūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām

सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनीउपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह

sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinīupasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha

उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृताकृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा

unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtākṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā

तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुःकेचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्र विचुक्रुशुः

tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ kecidbhītāḥ pradudruvuḥkeciccintāparāstasthuḥ kecittatra vicukruśuḥ

प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्त चापरेचक्रुस्तस्यां दयां केचित्पप्रच्छुश्चापि भारत

prahasanti sma tāṃ kecidabhyasūyanta cāparecakrustasyāṃ dayāṃ kecitpapracchuścāpi bhārata

कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वनेत्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसि मानुषी

kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vanetvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccittvamasi mānuṣī

वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशःदेवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः

vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥdevatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोऽसि वराङ्गनासर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्षस्वास्माननिन्दिते

yakṣī vā rākṣasī vā tvamutāho'si varāṅganāsarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmānanindite

यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत्तथा विधत्स्व कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः

yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghramito vrajettathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजाप्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखितासार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन

tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajāpratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitāsārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra kecana

यूनः स्थविरबालाश्च सार्थस्य च पुरोगमाःमानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम्नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम्

yūnaḥ sthavirabālāśca sārthasya ca purogamāḥmānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutāmnṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām

विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधःनलो नाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम्

vidarbharāṇmama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥnalo nāma mahābhāgastaṃ mārgāmyaparājitam

यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम्नलं पार्थिवशार्दूलममित्रगणसूदनम्

yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyamnalaṃ pārthivaśārdūlamamitragaṇasūdanam

तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुःसार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः

tāmuvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥsārthavāhaḥ śucirnāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ

अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मितेमनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि

ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismitemanuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini

कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगानपिपश्याम्यस्मिन्वने कष्टे अमनुष्यनिषेवितेतथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु

kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgānapipaśyāmyasminvane kaṣṭe amanuṣyaniṣevitetathā no yakṣarāḍadya maṇibhadraḥ prasīdatu

साब्रवीद्वणिजः सर्वान्सार्थवाहं च तं ततःक्व नु यास्यसि सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हथ

sābravīdvaṇijaḥ sarvānsārthavāhaṃ ca taṃ tataḥkva nu yāsyasi sārtho'yametadākhyātumarhatha

सार्थवाह उवाच · sārthavāha uvāca

सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनःक्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे

sārtho'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥkṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje