Parva.Adhyaya 3.70

बृहदश्व उवाच · bṛhadaśva uvāca

स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि चअचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव

sa nadīḥ parvatāṃścaiva vanāni ca sarāṃsi caacireṇāticakrāma khecaraḥ khe caranniva

तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर्नृपःउत्तरीयमथापश्यद्भ्रष्टं परपुरंजयः

tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥuttarīyamathāpaśyadbhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ

ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदाग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः

tataḥ sa tvaramāṇastu paṭe nipatite tadāgrahīṣyāmīti taṃ rājā nalamāha mahāmanāḥ

निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान्वार्ष्णेयो यावदेतं मे पटमानयतामिति

nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayānetānmahājavānvārṣṇeyo yāvadetaṃ me paṭamānayatāmiti

नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तवयोजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस्त्वया पुनः

nalastaṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭastavayojanaṃ samatikrānto na sa śakyastvayā punaḥ

एवमुक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर्नृपःआससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम्

evamukte nalenātha tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥāsasāda vane rājanphalavantaṃ bibhītakam

तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषतममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम्

taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo'bhyabhāṣatamamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam

सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चननैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्

sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaścananaikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kvacit

वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुकपतितानि च यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम्एकपत्राधिकं पत्रं फलमेकं च बाहुक

vṛkṣe'sminyāni parṇāni phalānyapi ca bāhukapatitāni ca yānyatra tatraikamadhikaṃ śatamekapatrādhikaṃ patraṃ phalamekaṃ ca bāhuka

पञ्च कोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोःप्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाःआभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च

pañca koṭyo'tha patrāṇāṃ dvayorapi ca śākhayoḥpracinuhyasya śākhe dve yāścāpyanyāḥ praśākhikāḥābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatameva ca

ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत्परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन

tato rathādavaplutya rājānaṃ bāhuko'bravītparokṣamiva me rājankatthase śatrukarśana

अथ ते गणिते राजन्विद्यते न परोक्षताप्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये बिभीतकम्

atha te gaṇite rājanvidyate na parokṣatāpratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam

अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति चसंख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिपमुहूर्तमिव वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम्

ahaṃ hi nābhijānāmi bhavedevaṃ na veti casaṃkhyāsyāmi phalānyasya paśyataste janādhipamuhūrtamiva vārṣṇeyo raśmīnyacchatu vājinām

तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम्बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः

tamabravīnnṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitumbāhukastvabravīdenaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ

प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथ वा त्वरते भवान्एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः

pratīkṣasva muhūrtaṃ tvamatha vā tvarate bhavāneṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ

अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दनत्वमेव यन्ता नान्योऽस्ति पृथिव्यामपि बाहुक

abravīdṛtuparṇastaṃ sāntvayankurunandanatvameva yantā nānyo'sti pṛthivyāmapi bāhuka

त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविदशरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि

tvatkṛte yātumicchāmi vidarbhānhayakovidaśaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi na vighnaṃ kartumarhasi

कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुकविदर्भान्यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे

kāmaṃ ca te kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi bāhukavidarbhānyadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me

अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायेमं बिभीतकम्ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वेदं वचो मम

athābravīdbāhukastaṃ saṃkhyāyemaṃ bibhītakamtato vidarbhānyāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama

अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच हसोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम्

akāma iva taṃ rājā gaṇayasvetyuvāca haso'vatīrya rathāttūrṇaṃ śātayāmāsa taṃ drumam

ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत्गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि च

tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānamidamabravītgaṇayitvā yathoktāni tāvantyeva phalāni ca

अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम्श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां यथैतज्ज्ञायते नृप

atyadbhutamidaṃ rājandṛṣṭavānasmi te balamśrotumicchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitajjñāyate nṛpa

तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदाविद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्

tamuvāca tato rājā tvarito gamane tadāviddhyakṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam

बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मममत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ

bāhukastamuvācātha dehi vidyāmimāṃ mamamatto'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha

ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात्हयज्ञानस्य लोभाच्च तथेत्येवाब्रवीद्वचः

ṛtuparṇastato rājā bāhukaṃ kāryagauravāthayajñānasya lobhācca tathetyevābravīdvacaḥ

यथेष्टं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम्निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुकएवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै

yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedamakṣāṇāṃ hṛdayaṃ paramnikṣepo me'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhukaevamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇo nalāya vai

तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिःकर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन्

tasyākṣahṛdayajñasya śarīrānniḥsṛtaḥ kaliḥkarkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhātsatatamudvaman

कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतःस तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान्

kalestasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥsa tena karśito rājā dīrghakālamanātmavān

ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपमकरोत्कलिःतं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः

tato viṣavimuktātmā svarūpamakarotkaliḥtaṃ śaptumaicchatkupito niṣadhādhipatirnalaḥ

तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिःकोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्

tamuvāca kalirbhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥkopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām

इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत्पुरायदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः

indrasenasya jananī kupitā māśapatpurāyadā tvayā parityaktā tato'haṃ bhṛśapīḍitaḥ

अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखमपराजितविषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम्

avasaṃ tvayi rājendra suduḥkhamaparājitaviṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam

ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताःमत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति

ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyantyatandritāḥmatprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadācidbhaviṣyati

एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनःततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम्कलिस्त्वन्येन नादृश्यत्कथयन्नैषधेन वै

evamukto nalo rājā nyayacchatkopamātmanaḥtato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakamkalistvanyena nādṛśyatkathayannaiṣadhena vai

ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहासंप्रनष्टे कलौ राजन्संख्यायाथ फलान्युत

tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahāsaṃpranaṣṭe kalau rājansaṃkhyāyātha phalānyuta

मुदा परमया युक्तस्तेजसा च परेण हरथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैःबिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात्

mudā paramayā yuktastejasā ca pareṇa harathamāruhya tejasvī prayayau javanairhayaiḥbibhītakaścāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt

हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनःनलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना

hayottamānutpatato dvijāniva punaḥ punaḥnalaḥ saṃcodayāmāsa prahṛṣṭenāntarātmanā

विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाःनले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहान्

vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥnale tu samatikrānte kalirapyagamadgṛhān

ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपतेविमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः

tato gatajvaro rājā nalo'bhūtpṛthivīpatevimuktaḥ kalinā rājanrūpamātraviyojitaḥ