Parva.Adhyaya 4.38

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तां शमीमुपसंगम्य पार्थो वैराटिमब्रवीत्सुकुमारं समाज्ञातं संग्रामे नातिकोविदम्

tāṃ śamīmupasaṃgamya pārtho vairāṭimabravītsukumāraṃ samājñātaṃ saṃgrāme nātikovidam

समादिष्टो मया क्षिप्रं धनूंष्यवहरोत्तरनेमानि हि त्वदीयानि सोढुं शक्ष्यन्ति मे बलम्

samādiṣṭo mayā kṣipraṃ dhanūṃṣyavaharottaranemāni hi tvadīyāni soḍhuṃ śakṣyanti me balam

भारं वापि गुरुं हर्तुं कुञ्जरं वा प्रमर्दितुम्मम वा बाहुविक्षेपं शत्रूनिह विजेष्यतः

bhāraṃ vāpi guruṃ hartuṃ kuñjaraṃ vā pramarditummama vā bāhuvikṣepaṃ śatrūniha vijeṣyataḥ

तस्माद्भूमिंजयारोह शमीमेतां पलाशिनीम्अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितान्युत

tasmādbhūmiṃjayāroha śamīmetāṃ palāśinīmasyāṃ hi pāṇḍuputrāṇāṃ dhanūṃṣi nihitānyuta

युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथाध्वजाः शराश्च शूराणां दिव्यानि कवचानि च

yudhiṣṭhirasya bhīmasya bībhatsoryamayostathādhvajāḥ śarāśca śūrāṇāṃ divyāni kavacāni ca

अत्र चैतन्महावीर्यं धनुः पार्थस्य गाण्डिवम्एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम्

atra caitanmahāvīryaṃ dhanuḥ pārthasya gāṇḍivamekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam

व्यायामसहमत्यर्थं तृणराजसमं महत्सर्वायुधमहामात्रं शत्रुसंबाधकारकम्

vyāyāmasahamatyarthaṃ tṛṇarājasamaṃ mahatsarvāyudhamahāmātraṃ śatrusaṃbādhakārakam

सुवर्णविकृतं दिव्यं श्लक्ष्णमायतमव्रणम्अलं भारं गुरुं वोढुं दारुणं चारुदर्शनम्तादृशान्येव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च

suvarṇavikṛtaṃ divyaṃ ślakṣṇamāyatamavraṇamalaṃ bhāraṃ guruṃ voḍhuṃ dāruṇaṃ cārudarśanamtādṛśānyeva sarvāṇi balavanti dṛḍhāni ca

उत्तर उवाच · uttara uvāca

अस्मिन्वृक्षे किलोद्बद्धं शरीरमिति नः श्रुतम्तदहं राजपुत्रः सन्स्पृशेयं पाणिना कथम्

asminvṛkṣe kilodbaddhaṃ śarīramiti naḥ śrutamtadahaṃ rājaputraḥ sanspṛśeyaṃ pāṇinā katham

नैवंविधं मया युक्तमालब्धुं क्षत्रयोनिनामहता राजपुत्रेण मन्त्रयज्ञविदा सता

naivaṃvidhaṃ mayā yuktamālabdhuṃ kṣatrayonināmahatā rājaputreṇa mantrayajñavidā satā

स्पृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहमिवाशुचिम्कथं वा व्यवहार्यं वै कुर्वीथास्त्वं बृहन्नडे

spṛṣṭavantaṃ śarīraṃ māṃ śavavāhamivāśucimkathaṃ vā vyavahāryaṃ vai kurvīthāstvaṃ bṛhannaḍe

बृहन्नडोवाचव्यवहार्यश्च राजेन्द्र शुचिश्चैव भविष्यसिधनूंष्येतानि मा भैस्त्वं शरीरं नात्र विद्यते

bṛhannaḍovācavyavahāryaśca rājendra śuciścaiva bhaviṣyasidhanūṃṣyetāni mā bhaistvaṃ śarīraṃ nātra vidyate

दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनम्कथं त्वा निन्दितं कर्म कारयेयं नृपात्मज

dāyādaṃ matsyarājasya kule jātaṃ manasvinamkathaṃ tvā ninditaṃ karma kārayeyaṃ nṛpātmaja

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तः स पार्थेन रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डलीआरुरोह शमीवृक्षं वैराटिरवशस्तदा

evamuktaḥ sa pārthena rathātpraskandya kuṇḍalīāruroha śamīvṛkṣaṃ vairāṭiravaśastadā

तमन्वशासच्छत्रुघ्नो रथे तिष्ठन्धनंजयःपरिवेष्टनमेतेषां क्षिप्रं चैव व्यपानुद

tamanvaśāsacchatrughno rathe tiṣṭhandhanaṃjayaḥpariveṣṭanameteṣāṃ kṣipraṃ caiva vyapānuda

तथा संनहनान्येषां परिमुच्य समन्ततःअपश्यद्गाण्डिवं तत्र चतुर्भिरपरैः सह

tathā saṃnahanānyeṣāṃ parimucya samantataḥapaśyadgāṇḍivaṃ tatra caturbhiraparaiḥ saha

तेषां विमुच्यमानानां धनुषामर्कवर्चसाम्विनिश्चेरुः प्रभा दिव्या ग्रहाणामुदयेष्विव

teṣāṃ vimucyamānānāṃ dhanuṣāmarkavarcasāmviniśceruḥ prabhā divyā grahāṇāmudayeṣviva

स तेषां रूपमालोक्य भोगिनामिव जृम्भताम्हृष्टरोमा भयोद्विग्नः क्षणेन समपद्यत

sa teṣāṃ rūpamālokya bhogināmiva jṛmbhatāmhṛṣṭaromā bhayodvignaḥ kṣaṇena samapadyata

संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति बृहन्ति चवैराटिरर्जुनं राजन्निदं वचनमब्रवीत्

saṃspṛśya tāni cāpāni bhānumanti bṛhanti cavairāṭirarjunaṃ rājannidaṃ vacanamabravīt

उत्तर उवाच · uttara uvāca

बिन्दवो जातरूपस्य शतं यस्मिन्निपातिताःसहस्रकोटि सौवर्णाः कस्यैतद्धनुरुत्तमम्

bindavo jātarūpasya śataṃ yasminnipātitāḥsahasrakoṭi sauvarṇāḥ kasyaitaddhanuruttamam

वारणा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे भासन्ति दंशिताःसुपार्श्वं सुग्रहं चैव कस्यैतद्धनुरुत्तमम्

vāraṇā yasya sauvarṇāḥ pṛṣṭhe bhāsanti daṃśitāḥsupārśvaṃ sugrahaṃ caiva kasyaitaddhanuruttamam

तपनीयस्य शुद्धस्य षष्टिर्यस्येन्द्रगोपकाःपृष्ठे विभक्ताः शोभन्ते कस्यैतद्धनुरुत्तमम्

tapanīyasya śuddhasya ṣaṣṭiryasyendragopakāḥpṛṣṭhe vibhaktāḥ śobhante kasyaitaddhanuruttamam

सूर्या यत्र च सौवर्णास्त्रयो भासन्ति दंशिताःतेजसा प्रज्वलन्तो हि कस्यैतद्धनुरुत्तमम्

sūryā yatra ca sauvarṇāstrayo bhāsanti daṃśitāḥtejasā prajvalanto hi kasyaitaddhanuruttamam

शालभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताःसुवर्णमणिचित्रं च कस्यैतद्धनुरुत्तमम्

śālabhā yatra sauvarṇāstapanīyavicitritāḥsuvarṇamaṇicitraṃ ca kasyaitaddhanuruttamam

इमे च कस्य नाराचाः सहस्रा लोमवाहिनःसमन्तात्कलधौताग्रा उपासङ्गे हिरण्मये

ime ca kasya nārācāḥ sahasrā lomavāhinaḥsamantātkaladhautāgrā upāsaṅge hiraṇmaye

विपाठाः पृथवः कस्य गार्ध्रपत्राः शिलाशिताःहारिद्रवर्णाः सुनसाः पीताः सर्वायसाः शराः

vipāṭhāḥ pṛthavaḥ kasya gārdhrapatrāḥ śilāśitāḥhāridravarṇāḥ sunasāḥ pītāḥ sarvāyasāḥ śarāḥ

कस्यायमसितावापः पञ्चशार्दूललक्षणःवराहकर्णव्यामिश्रः शरान्धारयते दश

kasyāyamasitāvāpaḥ pañcaśārdūlalakṣaṇaḥvarāhakarṇavyāmiśraḥ śarāndhārayate daśa

कस्येमे पृथवो दीर्घाः सर्वपारशवाः शराःशतानि सप्त तिष्ठन्ति नाराचा रुधिराशनाः

kasyeme pṛthavo dīrghāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥśatāni sapta tiṣṭhanti nārācā rudhirāśanāḥ

कस्येमे शुकपत्राभैः पूर्वैरर्धैः सुवाससःउत्तरैरायसैः पीतैर्हेमपुङ्खैः शिलाशितैः

kasyeme śukapatrābhaiḥ pūrvairardhaiḥ suvāsasaḥuttarairāyasaiḥ pītairhemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

कस्यायं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखःवैयाघ्रकोशे निहितो हेमचित्रत्सरुर्महान्

kasyāyaṃ sāyako dīrghaḥ śilīpṛṣṭhaḥ śilīmukhaḥvaiyāghrakośe nihito hemacitratsarurmahān

सुफलश्चित्रकोशश्च किङ्किणीसायको महान्कस्य हेमत्सरुर्दिव्यः खड्गः परमनिर्व्रणः

suphalaścitrakośaśca kiṅkiṇīsāyako mahānkasya hematsarurdivyaḥ khaḍgaḥ paramanirvraṇaḥ

कस्यायं विमलः खड्गो गव्ये कोशे समर्पितःहेमत्सरुरनाधृष्यो नैषध्यो भारसाधनः

kasyāyaṃ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥhematsaruranādhṛṣyo naiṣadhyo bhārasādhanaḥ

कस्य पाञ्चनखे कोशे सायको हेमविग्रहःप्रमाणरूपसंपन्नः पीत आकाशसंनिभः

kasya pāñcanakhe kośe sāyako hemavigrahaḥpramāṇarūpasaṃpannaḥ pīta ākāśasaṃnibhaḥ

कस्य हेममये कोशे सुतप्ते पावकप्रभेनिस्त्रिंशोऽयं गुरुः पीतः सैक्यः परमनिर्व्रणः

kasya hemamaye kośe sutapte pāvakaprabhenistriṃśo'yaṃ guruḥ pītaḥ saikyaḥ paramanirvraṇaḥ

निर्दिशस्व यथातत्त्वं मया पृष्टा बृहन्नडेविस्मयो मे परो जातो दृष्ट्वा सर्वमिदं महत्

nirdiśasva yathātattvaṃ mayā pṛṣṭā bṛhannaḍevismayo me paro jāto dṛṣṭvā sarvamidaṃ mahat

बृहन्नडोवाचयन्मां पूर्वमिहापृच्छः शत्रुसेनानिबर्हणम्गाण्डीवमेतत्पार्थस्य लोकेषु विदितं धनुः

bṛhannaḍovācayanmāṃ pūrvamihāpṛcchaḥ śatrusenānibarhaṇamgāṇḍīvametatpārthasya lokeṣu viditaṃ dhanuḥ

सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भपरिष्कृतम्एतत्तदर्जुनस्यासीद्गाण्डीवं परमायुधम्

sarvāyudhamahāmātraṃ śātakumbhapariṣkṛtametattadarjunasyāsīdgāṇḍīvaṃ paramāyudham

यत्तच्छतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम्येन देवान्मनुष्यांश्च पार्थो विषहते मृधे

yattacchatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanamyena devānmanuṣyāṃśca pārtho viṣahate mṛdhe

देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाःएतद्वर्षसहस्रं तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत्

devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥetadvarṣasahasraṃ tu brahmā pūrvamadhārayat

ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरधारयत्त्रीणि पञ्चशतं चैव शक्रोऽशीति च पञ्च च

tato'nantaramevātha prajāpatiradhārayattrīṇi pañcaśataṃ caiva śakro'śīti ca pañca ca

सोमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम्पार्थः पञ्च च षष्टिं च वर्षाणि श्वेतवाहनः

somaḥ pañcaśataṃ rājā tathaiva varuṇaḥ śatampārthaḥ pañca ca ṣaṣṭiṃ ca varṣāṇi śvetavāhanaḥ

महावीर्यं महद्दिव्यमेतत्तद्धनुरुत्तमम्पूजितं सुरमर्त्येषु बिभर्ति परमं वपुः

mahāvīryaṃ mahaddivyametattaddhanuruttamampūjitaṃ suramartyeṣu bibharti paramaṃ vapuḥ

सुपार्श्वं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं धनुःयेन पार्थोऽजयत्कृत्स्नां दिशं प्राचीं परंतपः

supārśvaṃ bhīmasenasya jātarūpagrahaṃ dhanuḥyena pārtho'jayatkṛtsnāṃ diśaṃ prācīṃ paraṃtapaḥ

इन्द्रगोपकचित्रं च यदेतच्चारुविग्रहम्राज्ञो युधिष्ठिरस्यैतद्वैराटे धनुरुत्तमम्

indragopakacitraṃ ca yadetaccāruvigrahamrājño yudhiṣṭhirasyaitadvairāṭe dhanuruttamam

सूर्या यस्मिंस्तु सौवर्णाः प्रभासन्ते प्रभासिनःतेजसा प्रज्वलन्तो वै नकुलस्यैतदायुधम्

sūryā yasmiṃstu sauvarṇāḥ prabhāsante prabhāsinaḥtejasā prajvalanto vai nakulasyaitadāyudham

शलभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताःएतन्माद्रीसुतस्यापि सहदेवस्य कार्मुकम्

śalabhā yatra sauvarṇāstapanīyavicitritāḥetanmādrīsutasyāpi sahadevasya kārmukam

ये त्विमे क्षुरसंकाशाः सहस्रा लोमवाहिनःएतेऽर्जुनस्य वैराटे शराः सर्पविषोपमाः

ye tvime kṣurasaṃkāśāḥ sahasrā lomavāhinaḥete'rjunasya vairāṭe śarāḥ sarpaviṣopamāḥ

एते ज्वलन्तः संग्रामे तेजसा शीघ्रगामिनःभवन्ति वीरस्याक्षय्या व्यूहतः समरे रिपून्

ete jvalantaḥ saṃgrāme tejasā śīghragāminaḥbhavanti vīrasyākṣayyā vyūhataḥ samare ripūn

ये चेमे पृथवो दीर्घाश्चन्द्रबिम्बार्धदर्शनाःएते भीमस्य निशिता रिपुक्षयकराः शराः

ye ceme pṛthavo dīrghāścandrabimbārdhadarśanāḥete bhīmasya niśitā ripukṣayakarāḥ śarāḥ

हारिद्रवर्णा ये त्वेते हेमपुङ्खाः शिलाशिताःनकुलस्य कलापोऽयं पञ्चशार्दूललक्षणः

hāridravarṇā ye tvete hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥnakulasya kalāpo'yaṃ pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ

येनासौ व्यजयत्कृत्स्नां प्रतीचीं दिशमाहवेकलापो ह्येष तस्यासीन्माद्रीपुत्रस्य धीमतः

yenāsau vyajayatkṛtsnāṃ pratīcīṃ diśamāhavekalāpo hyeṣa tasyāsīnmādrīputrasya dhīmataḥ

ये त्विमे भास्कराकाराः सर्वपारशवाः शराःएते चित्राः क्रियोपेताः सहदेवस्य धीमतः

ye tvime bhāskarākārāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥete citrāḥ kriyopetāḥ sahadevasya dhīmataḥ

ये त्विमे निशिताः पीताः पृथवो दीर्घवाससःहेमपुङ्खास्त्रिपर्वाणो राज्ञ एते महाशराः

ye tvime niśitāḥ pītāḥ pṛthavo dīrghavāsasaḥhemapuṅkhāstriparvāṇo rājña ete mahāśarāḥ

यस्त्वयं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखःअर्जुनस्यैष संग्रामे गुरुभारसहो दृढः

yastvayaṃ sāyako dīrghaḥ śilīpṛṣṭhaḥ śilīmukhaḥarjunasyaiṣa saṃgrāme gurubhārasaho dṛḍhaḥ

वैयाघ्रकोशस्तु महान्भीमसेनस्य सायकःगुरुभारसहो दिव्यः शात्रवाणां भयंकरः

vaiyāghrakośastu mahānbhīmasenasya sāyakaḥgurubhārasaho divyaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ

सुफलश्चित्रकोशश्च हेमत्सरुरनुत्तमःनिस्त्रिंशः कौरवस्यैष धर्मराजस्य धीमतः

suphalaścitrakośaśca hematsaruranuttamaḥnistriṃśaḥ kauravasyaiṣa dharmarājasya dhīmataḥ

यस्तु पाञ्चनखे कोशे निहितश्चित्रसेवनेनकुलस्यैष निस्त्रिंशो गुरुभारसहो दृढः

yastu pāñcanakhe kośe nihitaścitrasevanenakulasyaiṣa nistriṃśo gurubhārasaho dṛḍhaḥ

यस्त्वयं विमलः खड्गो गव्ये कोशे समर्पितःसहदेवस्य विद्ध्येनं सर्वभारसहं दृढम्

yastvayaṃ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥsahadevasya viddhyenaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham