Parva.Adhyaya 5.180

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम्भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः

tamahaṃ smayanniva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitambhūmiṣṭhaṃ notsahe yoddhuṃ bhavantaṃ rathamāsthitaḥ

आरोह स्यन्दनं वीर कवचं च महाभुजबधान समरे राम यदि योद्धुं मयेच्छसि

āroha syandanaṃ vīra kavacaṃ ca mahābhujabadhāna samare rāma yadi yoddhuṃ mayecchasi

ततो मामब्रवीद्रामः स्मयमानो रणाजिरेरथो मे मेदिनी भीष्म वाहा वेदाः सदश्ववत्

tato māmabravīdrāmaḥ smayamāno raṇājireratho me medinī bhīṣma vāhā vedāḥ sadaśvavat

सूतो मे मातरिश्वा वै कवचं वेदमातरःसुसंवीतो रणे ताभिर्योत्स्येऽहं कुरुनन्दन

sūto me mātariśvā vai kavacaṃ vedamātaraḥsusaṃvīto raṇe tābhiryotsye'haṃ kurunandana

एवं ब्रुवाणो गान्धारे रामो मां सत्यविक्रमःशरव्रातेन महता सर्वतः पर्यवारयत्

evaṃ bruvāṇo gāndhāre rāmo māṃ satyavikramaḥśaravrātena mahatā sarvataḥ paryavārayat

ततोऽपश्यं जामदग्न्यं रथे दिव्ये व्यवस्थितम्सर्वायुधधरे श्रीमत्यद्भुतोपमदर्शने

tato'paśyaṃ jāmadagnyaṃ rathe divye vyavasthitamsarvāyudhadhare śrīmatyadbhutopamadarśane

मनसा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरोपमेदिव्याश्वयुजि संनद्धे काञ्चनेन विभूषिते

manasā vihite puṇye vistīrṇe nagaropamedivyāśvayuji saṃnaddhe kāñcanena vibhūṣite

ध्वजेन च महाबाहो सोमालंकृतलक्ष्मणाधनुर्धरो बद्धतूणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्

dhvajena ca mahābāho somālaṃkṛtalakṣmaṇādhanurdharo baddhatūṇo baddhagodhāṅgulitravān

सारथ्यं कृतवांस्तत्र युयुत्सोरकृतव्रणःसखा वेदविदत्यन्तं दयितो भार्गवस्य ह

sārathyaṃ kṛtavāṃstatra yuyutsorakṛtavraṇaḥsakhā vedavidatyantaṃ dayito bhārgavasya ha

आह्वयानः स मां युद्धे मनो हर्षयतीव मेपुनः पुनरभिक्रोशन्नभियाहीति भार्गवः

āhvayānaḥ sa māṃ yuddhe mano harṣayatīva mepunaḥ punarabhikrośannabhiyāhīti bhārgavaḥ

तमादित्यमिवोद्यन्तमनाधृष्यं महाबलम्क्षत्रियान्तकरं राममेकमेकः समासदम्

tamādityamivodyantamanādhṛṣyaṃ mahābalamkṣatriyāntakaraṃ rāmamekamekaḥ samāsadam

ततोऽहं बाणपातेषु त्रिषु वाहान्निगृह्य वैअवतीर्य धनुर्न्यस्य पदातिरृषिसत्तमम्

tato'haṃ bāṇapāteṣu triṣu vāhānnigṛhya vaiavatīrya dhanurnyasya padātirṛṣisattamam

अभ्यगच्छं तदा राममर्चिष्यन्द्विजसत्तमम्अभिवाद्य चैनं विधिवदब्रुवं वाक्यमुत्तमम्

abhyagacchaṃ tadā rāmamarciṣyandvijasattamamabhivādya cainaṃ vidhivadabruvaṃ vākyamuttamam

योत्स्ये त्वया रणे राम विशिष्टेनाधिकेन चगुरुणा धर्मशीलेन जयमाशास्स्व मे विभो

yotsye tvayā raṇe rāma viśiṣṭenādhikena caguruṇā dharmaśīlena jayamāśāssva me vibho

राम उवाच · rāma uvāca

एवमेतत्कुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिमिच्छताधर्मो ह्येष महाबाहो विशिष्टैः सह युध्यताम्

evametatkuruśreṣṭha kartavyaṃ bhūtimicchatādharmo hyeṣa mahābāho viśiṣṭaiḥ saha yudhyatām

शपेयं त्वां न चेदेवमागच्छेथा विशां पतेयुध्यस्व त्वं रणे यत्तो धैर्यमालम्ब्य कौरव

śapeyaṃ tvāṃ na cedevamāgacchethā viśāṃ pateyudhyasva tvaṃ raṇe yatto dhairyamālambya kaurava

न तु ते जयमाशासे त्वां हि जेतुमहं स्थितःगच्छ युध्यस्व धर्मेण प्रीतोऽस्मि चरितेन ते

na tu te jayamāśāse tvāṃ hi jetumahaṃ sthitaḥgaccha yudhyasva dharmeṇa prīto'smi caritena te

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततोऽहं तं नमस्कृत्य रथमारुह्य सत्वरःप्राध्मापयं रणे शङ्खं पुनर्हेमविभूषितम्

tato'haṃ taṃ namaskṛtya rathamāruhya satvaraḥprādhmāpayaṃ raṇe śaṅkhaṃ punarhemavibhūṣitam

ततो युद्धं समभवन्मम तस्य च भारतदिवसान्सुबहून्राजन्परस्परजिगीषया

tato yuddhaṃ samabhavanmama tasya ca bhāratadivasānsubahūnrājanparasparajigīṣayā

स मे तस्मिन्रणे पूर्वं प्राहरत्कङ्कपत्रिभिःषष्ट्या शतैश्च नवभिः शराणामग्निवर्चसाम्

sa me tasminraṇe pūrvaṃ prāharatkaṅkapatribhiḥṣaṣṭyā śataiśca navabhiḥ śarāṇāmagnivarcasām

चत्वारस्तेन मे वाहाः सूतश्चैव विशां पतेप्रतिरुद्धास्तथैवाहं समरे दंशितः स्थितः

catvārastena me vāhāḥ sūtaścaiva viśāṃ patepratiruddhāstathaivāhaṃ samare daṃśitaḥ sthitaḥ

नमस्कृत्य च देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च भारततमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम्

namaskṛtya ca devebhyo brāhmaṇebhyaśca bhāratatamahaṃ smayanniva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam

आचार्यता मानिता मे निर्मर्यादे ह्यपि त्वयिभूयस्तु शृणु मे ब्रह्मन्संपदं धर्मसंग्रहे

ācāryatā mānitā me nirmaryāde hyapi tvayibhūyastu śṛṇu me brahmansaṃpadaṃ dharmasaṃgrahe

ये ते वेदाः शरीरस्था ब्राह्मण्यं यच्च ते महत्तपश्च सुमहत्तप्तं न तेभ्यः प्रहराम्यहम्

ye te vedāḥ śarīrasthā brāhmaṇyaṃ yacca te mahattapaśca sumahattaptaṃ na tebhyaḥ praharāmyaham

प्रहरे क्षत्रधर्मस्य यं त्वं राम समास्थितःब्राह्मणः क्षत्रियत्वं हि याति शस्त्रसमुद्यमात्

prahare kṣatradharmasya yaṃ tvaṃ rāma samāsthitaḥbrāhmaṇaḥ kṣatriyatvaṃ hi yāti śastrasamudyamāt

पश्य मे धनुषो वीर्यं पश्य बाह्वोर्बलं च मेएष ते कार्मुकं वीर द्विधा कुर्मि ससायकम्

paśya me dhanuṣo vīryaṃ paśya bāhvorbalaṃ ca meeṣa te kārmukaṃ vīra dvidhā kurmi sasāyakam

तस्याहं निशितं भल्लं प्राहिण्वं भरतर्षभतेनास्य धनुषः कोटिश्छिन्ना भूमिमथागमत्

tasyāhaṃ niśitaṃ bhallaṃ prāhiṇvaṃ bharatarṣabhatenāsya dhanuṣaḥ koṭiśchinnā bhūmimathāgamat

नव चापि पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम्प्राहिण्वं कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरथं प्रति

nava cāpi pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇāmprāhiṇvaṃ kaṅkapatrāṇāṃ jāmadagnyarathaṃ prati

काये विषक्तास्तु तदा वायुनाभिसमीरिताःचेलुः क्षरन्तो रुधिरं नागा इव च ते शराः

kāye viṣaktāstu tadā vāyunābhisamīritāḥceluḥ kṣaranto rudhiraṃ nāgā iva ca te śarāḥ

क्षतजोक्षितसर्वाङ्गः क्षरन्स रुधिरं व्रणैःबभौ रामस्तदा राजन्मेरुर्धातूनिवोत्सृजन्

kṣatajokṣitasarvāṅgaḥ kṣaransa rudhiraṃ vraṇaiḥbabhau rāmastadā rājanmerurdhātūnivotsṛjan

हेमन्तान्तेऽशोक इव रक्तस्तबकमण्डितःबभौ रामस्तदा राजन्क्वचित्किंशुकसंनिभः

hemantānte'śoka iva raktastabakamaṇḍitaḥbabhau rāmastadā rājankvacitkiṃśukasaṃnibhaḥ

ततोऽन्यद्धनुरादाय रामः क्रोधसमन्वितःहेमपुङ्खान्सुनिशिताञ्शरांस्तान्हि ववर्ष सः

tato'nyaddhanurādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥhemapuṅkhānsuniśitāñśarāṃstānhi vavarṣa saḥ

ते समासाद्य मां रौद्रा बहुधा मर्मभेदिनःअकम्पयन्महावेगाः सर्पानलविषोपमाः

te samāsādya māṃ raudrā bahudhā marmabhedinaḥakampayanmahāvegāḥ sarpānalaviṣopamāḥ

ततोऽहं समवष्टभ्य पुनरात्मानमाहवेशतसंख्यैः शरैः क्रुद्धस्तदा राममवाकिरम्

tato'haṃ samavaṣṭabhya punarātmānamāhaveśatasaṃkhyaiḥ śaraiḥ kruddhastadā rāmamavākiram

स तैरग्न्यर्कसंकाशैः शरैराशीविषोपमैःशितैरभ्यर्दितो रामो मन्दचेता इवाभवत्

sa tairagnyarkasaṃkāśaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥśitairabhyardito rāmo mandacetā ivābhavat

ततोऽहं कृपयाविष्टो विनिन्द्यात्मानमात्मनाधिग्धिगित्यब्रुवं युद्धं क्षत्रं च भरतर्षभ

tato'haṃ kṛpayāviṣṭo vinindyātmānamātmanādhigdhigityabruvaṃ yuddhaṃ kṣatraṃ ca bharatarṣabha

असकृच्चाब्रुवं राजञ्शोकवेगपरिप्लुतःअहो बत कृतं पापं मयेदं क्षत्रकर्मणा

asakṛccābruvaṃ rājañśokavegapariplutaḥaho bata kṛtaṃ pāpaṃ mayedaṃ kṣatrakarmaṇā

गुरुर्द्विजातिर्धर्मात्मा यदेवं पीडितः शरैःततो न प्राहरं भूयो जामदग्न्याय भारत

gururdvijātirdharmātmā yadevaṃ pīḍitaḥ śaraiḥtato na prāharaṃ bhūyo jāmadagnyāya bhārata

अथावताप्य पृथिवीं पूषा दिवससंक्षयेजगामास्तं सहस्रांशुस्ततो युद्धमुपारमत्

athāvatāpya pṛthivīṃ pūṣā divasasaṃkṣayejagāmāstaṃ sahasrāṃśustato yuddhamupāramat