Parva.Adhyaya 5.33

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिःविदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय माचिरम्

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥviduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram

प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत्ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravītīśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati

एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम्अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanamabravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya

द्वाःस्थ उवाच · dvāḥstha uvāca

विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात्द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम्

viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanātdraṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम्अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने

praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinamahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane

द्वाःस्थ उवाच · dvāḥstha uvāca

प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमतःन हि ते दर्शनेऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम्

praviśāntaḥpuraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥna hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम्अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम्

tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanamabravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam

विदुरोऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस्तव शासनात्यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम्

viduro'haṃ mahāprājña saṃprāptastava śāsanātyadi kiṃcana kartavyamayamasmi praśādhi mām

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

संजयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतःअजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति

saṃjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati

तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मयातन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम्

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayātanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram

जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदिह पश्यसितद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि

jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasitadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi

यतः प्राप्तः संजयः पाण्डवेभ्यो; न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिःसर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि; किं वक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिन्ता

yataḥ prāptaḥ saṃjayaḥ pāṇḍavebhyo; na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥsarvendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni; kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā

विदुर उवाच · vidura uvāca

अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम्हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanamhṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ

कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिपकच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्विपरितप्यसे

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipakaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचःअस्मिन्राजर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः

śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥasminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasaṃmataḥ

विदुर उवाच · vidura uvāca

निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवतेअनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम्

niṣevate praśastāni ninditāni na sevateanāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍitalakṣaṇam

क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भो मान्यमानितायमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते

krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitāyamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate

यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परेकृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ parekṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate

यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिःसमृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥsamṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate

यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्ततेकामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartatekāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate

यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वतेन किंचिदवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvatena kiṃcidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha

क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति; विज्ञाय चार्थं भजते न कामात्नासंपृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे; तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti; vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmātnāsaṃpṛṣṭo vyupayuṅkte parārthe; tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya

नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम्आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitumāpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ

निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणःअवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥavandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate

आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वतेहितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ

āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvatehitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha

न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यतेगाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते

na hṛṣyatyātmasaṃmāne nāvamānena tapyategāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate

तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम्उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇāmupāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate

प्रवृत्तवाक्चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान्आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते

pravṛttavākcitrakatha ūhavānpratibhānavānāśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगाअसंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugāasaṃbhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ

अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाःअर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥarthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ

स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठतिमिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhatimithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate

अकामान्कामयति यः कामयानान्परिद्विषन्बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम्

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣanbalavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति चकर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम्

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti cakarma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam

संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सतेचिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsateciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha

अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषतेविश्वसत्यप्रमत्तेषु मूढचेता नराधमः

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣateviśvasatyapramatteṣu mūḍhacetā narādhamaḥ

परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथायश्च क्रुध्यत्यनीशः सन्स च मूढतमो नरः

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathāyaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ

आत्मनो बलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम्अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते

ātmano balamajñāya dharmārthaparivarjitamalabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍhabuddhirihocyate

अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासतेकदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम्

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsatekadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam

अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वाविचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vāvicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate

एकः संपन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम्योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः

ekaḥ saṃpannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanamyo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ

एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनःभोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥbhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate

एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मताबुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम्

ekaṃ hanyānna vā hanyādiṣurmukto dhanuṣmatābuddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam

एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरुपञ्च जित्वा विदित्वा षट्सप्त हित्वा सुखी भव

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kurupañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava

एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यतेसराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyatesarāṣṭraṃ saprajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ

एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत्एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात्

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayeteko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt

एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसेसत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyasesatyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यतेयदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyateyadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ

एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमाविद्यैका परमा दृष्टिरहिंसैका सुखावहा

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamāvidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā

द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिवराजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayānivarājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचतेअब्रुवन्परुषं किंचिदसतो नार्थयंस्तथा

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmim̐lloke virocateabruvanparuṣaṃ kiṃcidasato nārthayaṃstathā

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौस्त्रियः कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजकः

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇaustriyaḥ kāmitakāminyo lokaḥ pūjitapūjakaḥ

द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौयश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇauyaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ

द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्योपरि तिष्ठतःप्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान्

dvāvimau puruṣau rājansvargasyopari tiṣṭhataḥprabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān

न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौअपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम्

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramauapātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam

त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभकनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabhakanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ

त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाःनियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥniyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu

त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतःयत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥyatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam

चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन; वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात्अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्या;न्न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च

catvāri rājñā tu mahābalena; varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyātalpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryā;nna dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca

चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु; श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मेवृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः; सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या

catvāri te tāta gṛhe vasantu; śriyābhijuṣṭasya gṛhasthadharmevṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridro bhaginī cānapatyā

चत्वार्याह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिःपृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे

catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥpṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me

देवतानां च संकल्पमनुभावं च धीमताम्विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम्

devatānāṃ ca saṃkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatāmvinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām

पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतःपिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥpitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha

पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम्देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान्

pañcaiva pūjayam̐lloke yaśaḥ prāpnoti kevalamdevānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān

पञ्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसिमित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः

pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasimitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ

पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम्ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyamtato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam

षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छतानिद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatānidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā

षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवेअप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇaveapravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम्ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīmgrāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam

षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचनसत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācanasatyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छतिन स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchatina sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ

षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यतेचोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyatecorāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ

प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाःराजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥrājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ

सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाःप्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूलाश्च पार्थिवाः

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥprāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम्महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamammahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca

अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतःब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥbrāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate

ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसतिरमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति

brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsatiramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati

नैतान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयतिएतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत्

naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyatietāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet

अष्टाविमानि हर्षस्य नवनीतानि भारतवर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव सुसुखान्यपि

aṣṭāvimāni harṣasya navanītāni bhāratavartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi

समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमःपुत्रेण च परिष्वङ्गः संनिपातश्च मैथुने

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥputreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṃnipātaśca maithune

समये च प्रियालापः स्वयूथेषु च संनतिःअभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि

samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca saṃnatiḥabhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi

नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम्क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañcasākṣikamkṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ

दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान्मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tānmattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ

त्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दशतस्मादेतेषु भावेषु न प्रसज्जेत पण्डितः

tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśatasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanamputrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā

यः काममन्यू प्रजहाति राजा; पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं चविशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी; तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम्

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā; pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ caviśeṣavicchrutavānkṣiprakārī; taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam

जानाति विश्वासयितुं मनुष्या;न्विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम्जानाति मात्रां च तथा क्षमां च; तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyā;nvijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍamjānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca; taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā

सुदुर्बलं नावजानाति कंचि;द्युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम्न विग्रहं रोचयते बलस्थैः; काले च यो विक्रमते स धीरः

sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃci;dyukto ripuṃ sevate buddhipūrvamna vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ; kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ

प्राप्यापदं न व्यथते कदाचि;दुद्योगमन्विच्छति चाप्रमत्तःदुःखं च काले सहते जितात्मा; धुरंधरस्तस्य जिताः सपत्नाः

prāpyāpadaṃ na vyathate kadāci;dudyogamanvicchati cāpramattaḥduḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā; dhuraṃdharastasya jitāḥ sapatnāḥ

अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः; पापैः संधिं परदाराभिमर्शम्दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यपानं; न सेवते यः स सुखी सदैव

anarthakaṃ vipravāsaṃ gṛhebhyaḥ; pāpaiḥ saṃdhiṃ paradārābhimarśamdambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madyapānaṃ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva

न संरम्भेणारभतेऽर्थवर्ग;माकारितः शंसति तथ्यमेवन मात्रार्थे रोचयते विवादं; नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः

na saṃrambheṇārabhate'rthavarga;mākāritaḥ śaṃsati tathyamevana mātrārthe rocayate vivādaṃ; nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ

न योऽभ्यसूयत्यनुकम्पते च; न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोतिनात्याह किंचित्क्षमते विवादं; सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम्

na yo'bhyasūyatyanukampate ca; na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karotinātyāha kiṃcitkṣamate vivādaṃ; sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām

यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं; न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान्न मूर्च्छितः कटुकान्याह किंचि;त्प्रियं सदा तं कुरुते जनोऽपि

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ; na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyānna mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃci;tpriyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi

न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं; न दर्पमारोहति नास्तमेतिन दुर्गतोऽस्मीति करोति मन्युं; तमार्यशीलं परमाहुरग्र्यम्

na vairamuddīpayati praśāntaṃ; na darpamārohati nāstametina durgato'smīti karoti manyuṃ; tamāryaśīlaṃ paramāhuragryam

न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं; नान्यस्य दुःखे भवति प्रतीतःदत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं; न कत्थते सत्पुरुषार्यशीलः

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ; nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥdattvā na paścātkurute'nutāpaṃ; na katthate satpuruṣāryaśīlaḥ

देशाचारान्समयाञ्जातिधर्मा;न्बुभूषते यस्तु परावरज्ञःस तत्र तत्राधिगतः सदैव; महाजनस्याधिपत्यं करोति

deśācārānsamayāñjātidharmā;nbubhūṣate yastu parāvarajñaḥsa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṃ karoti

दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं; राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम्मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं; यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ; rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairammattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ; yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ

दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि; प्रायश्चित्तं विविधाँल्लोकवादान्एतानि यः कुरुते नैत्यकानि; तस्योत्थानं देवता राधयन्ति

damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni; prāyaścittaṃ vividhām̐llokavādānetāni yaḥ kurute naityakāni; tasyotthānaṃ devatā rādhayanti

समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः; समैः सख्यं व्यवहारं कथाश्चगुणैर्विशिष्टांश्च पुरोदधाति; विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāścaguṇairviśiṣṭāṃśca purodadhāti; vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ

मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो; मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वाददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं;स्तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo; mitaṃ svapityamitaṃ karma kṛtvādadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ;stamātmavantaṃ prajahatyanarthāḥ

चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य; नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित्मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च; स्वल्पो नास्य व्यथते कश्चिदर्थः

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiṃcitmantre gupte samyaganuṣṭhite ca; svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ

यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः; सत्यो मृदुर्दानकृच्छुद्धभावःअतीव संज्ञायते ज्ञातिमध्ये; महामणिर्जात्य इव प्रसन्नः

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyo mṛdurdānakṛcchuddhabhāvaḥatīva saṃjñāyate jñātimadhye; mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ

य आत्मनापत्रपते भृशं नरः; स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युतअनन्ततेजाः सुमनाः समाहितः; स्वतेजसा सूर्य इवावभासते

ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ; sa sarvalokasya gururbhavatyutaanantatejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; svatejasā sūrya ivāvabhāsate

वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः; पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाःत्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च; तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendrakalpāḥtvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca; tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya

प्रदायैषामुचितं तात राज्यं; सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानःन देवानां नापि च मानुषाणां; भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र

pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ; sukhī putraiḥ sahito modamānaḥna devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ; bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra