Parva.Adhyaya 6.107

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

सात्यकिं दंशितं युद्धे भीष्मायाभ्युद्यतं तदाआर्श्यशृङ्गिर्महेष्वासो वारयामास संयुगे

sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ tadāārśyaśṛṅgirmaheṣvāso vārayāmāsa saṃyuge

माधवस्तु सुसंक्रुद्धो राक्षसं नवभिः शरैःआजघान रणे राजन्प्रहसन्निव भारत

mādhavastu susaṃkruddho rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥājaghāna raṇe rājanprahasanniva bhārata

तथैव राक्षसो राजन्माधवं निशितैः शरैःअर्दयामास राजेन्द्र संक्रुद्धः शिनिपुंगवम्

tathaiva rākṣaso rājanmādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥardayāmāsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṃgavam

शैनेयः शरसंघं तु प्रेषयामास संयुगेराक्षसाय सुसंक्रुद्धो माधवः परवीरहा

śaineyaḥ śarasaṃghaṃ tu preṣayāmāsa saṃyugerākṣasāya susaṃkruddho mādhavaḥ paravīrahā

ततो रक्षो महाबाहुं सात्यकिं सत्यविक्रमम्विव्याध विशिखैस्तीक्ष्णैः सिंहनादं ननाद च

tato rakṣo mahābāhuṃ sātyakiṃ satyavikramamvivyādha viśikhaistīkṣṇaiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca

माधवस्तु भृशं विद्धो राक्षसेन रणे तदाधैर्यमालम्ब्य तेजस्वी जहास च ननाद च

mādhavastu bhṛśaṃ viddho rākṣasena raṇe tadādhairyamālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca

भगदत्तस्ततः क्रुद्धो माधवं निशितैः शरैःताडयामास समरे तोत्त्रैरिव महागजम्

bhagadattastataḥ kruddho mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥtāḍayāmāsa samare tottrairiva mahāgajam

विहाय राक्षसं युद्धे शैनेयो रथिनां वरःप्राग्ज्योतिषाय चिक्षेप शरान्संनतपर्वणः

vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyo rathināṃ varaḥprāgjyotiṣāya cikṣepa śarānsaṃnataparvaṇaḥ

तस्य प्राग्ज्योतिषो राजा माधवस्य महद्धनुःचिच्छेद शितधारेण भल्लेन कृतहस्तवत्

tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahaddhanuḥciccheda śitadhāreṇa bhallena kṛtahastavat

अथान्यद्धनुरादाय वेगवत्परवीरहाभगदत्तं रणे क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः

athānyaddhanurādāya vegavatparavīrahābhagadattaṃ raṇe kruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी संलिहन्मुहुःशक्तिं कनकवैडूर्यभूषितामायसीं दृढाम्यमदण्डोपमां घोरां प्राहिणोत्सात्यकाय वै

so'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī saṃlihanmuhuḥśaktiṃ kanakavaiḍūryabhūṣitāmāyasīṃ dṛḍhāmyamadaṇḍopamāṃ ghorāṃ prāhiṇotsātyakāya vai

तामापतन्तीं सहसा तस्य बाहोर्बलेरिताम्सात्यकिः समरे राजंस्त्रिधा चिच्छेद सायकैःसा पपात तदा भूमौ महोल्केव हतप्रभा

tāmāpatantīṃ sahasā tasya bāhorbaleritāmsātyakiḥ samare rājaṃstridhā ciccheda sāyakaiḥsā papāta tadā bhūmau maholkeva hataprabhā

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पतेमहता रथवंशेन वारयामास माधवम्

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrastava viśāṃ patemahatā rathavaṃśena vārayāmāsa mādhavam

तथा परिवृतं दृष्ट्वा वार्ष्णेयानां महारथम्दुर्योधनो भृशं हृष्टो भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह

tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahārathamduryodhano bhṛśaṃ hṛṣṭo bhrātṝnsarvānuvāca ha

तथा कुरुत कौरव्या यथा वः सात्यको युधिन जीवन्प्रतिनिर्याति महतोऽस्माद्रथव्रजात्अस्मिन्हते हतं मन्ये पाण्डवानां महद्बलम्

tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyako yudhina jīvanpratiniryāti mahato'smādrathavrajātasminhate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahadbalam

तत्तथेति वचस्तस्य परिगृह्य महारथाःशैनेयं योधयामासुर्भीष्मस्य प्रमुखे तदा

tattatheti vacastasya parigṛhya mahārathāḥśaineyaṃ yodhayāmāsurbhīṣmasya pramukhe tadā

अभिमन्युं तदायान्तं भीष्मायाभ्युद्यतं मृधेकाम्बोजराजो बलवान्वारयामास संयुगे

abhimanyuṃ tadāyāntaṃ bhīṣmāyābhyudyataṃ mṛdhekāmbojarājo balavānvārayāmāsa saṃyuge

आर्जुनिर्नृपतिं विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिःपुनरेव चतुःषष्ट्या राजन्विव्याध तं नृपम्

ārjunirnṛpatiṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥpunareva catuḥṣaṣṭyā rājanvivyādha taṃ nṛpam

सुदक्षिणस्तु समरे कार्ष्णिं विव्याध पञ्चभिःसारथिं चास्य नवभिरिच्छन्भीष्मस्य जीवितम्

sudakṣiṇastu samare kārṣṇiṃ vivyādha pañcabhiḥsārathiṃ cāsya navabhiricchanbhīṣmasya jīvitam

तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र पराक्रमेयदभ्यधावद्गाङ्गेयं शिखण्डी शत्रुतापनः

tadyuddhamāsītsumahattayostatra parākrameyadabhyadhāvadgāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ

विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयन्तौ महाचमूम्भीष्मं च युधि संरब्धावाद्रवन्तौ महारथौ

virāṭadrupadau vṛddhau vārayantau mahācamūmbhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāvādravantau mahārathau

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धः समायाद्रथसत्तमःततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत

aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ samāyādrathasattamaḥtataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata

विराटो दशभिर्भल्लैराजघान परंतपयतमानं महेष्वासं द्रौणिमाहवशोभिनम्

virāṭo daśabhirbhallairājaghāna paraṃtapayatamānaṃ maheṣvāsaṃ drauṇimāhavaśobhinam

द्रुपदश्च त्रिभिर्बाणैर्विव्याध निशितैस्तथागुरुपुत्रं समासाद्य भीष्मस्य पुरतः स्थितम्

drupadaśca tribhirbāṇairvivyādha niśitaistathāguruputraṃ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sthitam

अश्वत्थामा ततस्तौ तु विव्याध दशभिः शरैःविराटद्रुपदौ वृद्धौ भीष्मं प्रति समुद्यतौ

aśvatthāmā tatastau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥvirāṭadrupadau vṛddhau bhīṣmaṃ prati samudyatau

तत्राद्भुतमपश्याम वृद्धयोश्चरितं महत्यद्द्रौणेः सायकान्घोरान्प्रत्यवारयतां युधि

tatrādbhutamapaśyāma vṛddhayoścaritaṃ mahatyaddrauṇeḥ sāyakānghorānpratyavārayatāṃ yudhi

सहदेवं तथा यान्तं कृपः शारद्वतोऽभ्ययात्यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमुपाद्रवत्

sahadevaṃ tathā yāntaṃ kṛpaḥ śāradvato'bhyayātyathā nāgo vane nāgaṃ matto mattamupādravat

कृपश्च समरे राजन्माद्रीपुत्रं महारथम्आजघान शरैस्तूर्णं सप्तत्या रुक्मभूषणैः

kṛpaśca samare rājanmādrīputraṃ mahārathamājaghāna śaraistūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ

तस्य माद्रीसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद सायकैःअथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध नवभिः शरैः

tasya mādrīsutaścāpaṃ dvidhā ciccheda sāyakaiḥathainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे भारसाधनम्माद्रीपुत्रं सुसंहृष्टो दशभिर्निशितैः शरैःआजघानोरसि क्रुद्ध इच्छन्भीष्मस्य जीवितम्

so'nyatkārmukamādāya samare bhārasādhanammādrīputraṃ susaṃhṛṣṭo daśabhirniśitaiḥ śaraiḥājaghānorasi kruddha icchanbhīṣmasya jīvitam

तथैव पाण्डवो राजञ्शारद्वतममर्षणम्आजघानोरसि क्रुद्धो भीष्मस्य वधकाङ्क्षयातयोर्युद्धं समभवद्घोररूपं भयावहम्

tathaiva pāṇḍavo rājañśāradvatamamarṣaṇamājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayātayoryuddhaṃ samabhavadghorarūpaṃ bhayāvaham

नकुलं तु रणे क्रुद्धं विकर्णः शत्रुतापनःविव्याध सायकैः षष्ट्या रक्षन्भीष्मस्य जीवितम्

nakulaṃ tu raṇe kruddhaṃ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥvivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣanbhīṣmasya jīvitam

नकुलोऽपि भृशं विद्धस्तव पुत्रेण धन्विनाविकर्णं सप्तसप्तत्या निर्बिभेद शिलीमुखैः

nakulo'pi bhṛśaṃ viddhastava putreṇa dhanvināvikarṇaṃ saptasaptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ

तत्र तौ नरशार्दूलौ भीष्महेतोः परंतपौअन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ गोष्ठे गोवृषभाविव

tatra tau naraśārdūlau bhīṣmahetoḥ paraṃtapauanyonyaṃ jaghnaturvīrau goṣṭhe govṛṣabhāviva

घटोत्कचं रणे यत्तं निघ्नन्तं तव वाहिनीम्दुर्मुखः समरे प्रायाद्भीष्महेतोः पराक्रमी

ghaṭotkacaṃ raṇe yattaṃ nighnantaṃ tava vāhinīmdurmukhaḥ samare prāyādbhīṣmahetoḥ parākramī

हैडिम्बस्तु ततो राजन्दुर्मुखं शत्रुतापनम्आजघानोरसि क्रुद्धो नवत्या निशितैः शरैः

haiḍimbastu tato rājandurmukhaṃ śatrutāpanamājaghānorasi kruddho navatyā niśitaiḥ śaraiḥ

भीमसेनसुतं चापि दुर्मुखः सुमुखैः शरैःषष्ट्या वीरो नदन्हृष्टो विव्याध रणमूर्धनि

bhīmasenasutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥṣaṣṭyā vīro nadanhṛṣṭo vivyādha raṇamūrdhani

धृष्टद्युम्नं रणे यान्तं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम्हार्दिक्यो वारयामास रक्षन्भीष्मस्य जीवितम्

dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇamhārdikyo vārayāmāsa rakṣanbhīṣmasya jīvitam

वार्ष्णेयः पार्षतं शूरं विद्ध्वा पञ्चभिरायसैःपुनः पञ्चाशता तूर्णमाजघान स्तनान्तरे

vārṣṇeyaḥ pārṣataṃ śūraṃ viddhvā pañcabhirāyasaiḥpunaḥ pañcāśatā tūrṇamājaghāna stanāntare

तथैव पार्षतो राजन्हार्दिक्यं नवभिः शरैःविव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः

tathaiva pārṣato rājanhārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥvivyādha niśitaistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ

तयोः समभवद्युद्धं भीष्महेतोर्महारणेअन्योन्यातिशयैर्युक्तं यथा वृत्रमहेन्द्रयोः

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ bhīṣmahetormahāraṇeanyonyātiśayairyuktaṃ yathā vṛtramahendrayoḥ

भीमसेनमथायान्तं भीष्मं प्रति महाबलम्भूरिश्रवाभ्ययात्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

bhīmasenamathāyāntaṃ bhīṣmaṃ prati mahābalambhūriśravābhyayāttūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

सौमदत्तिरथो भीममाजघान स्तनान्तरेनाराचेन सुतीक्ष्णेन रुक्मपुङ्खेन संयुगे

saumadattiratho bhīmamājaghāna stanāntarenārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge

उरःस्थेन बभौ तेन भीमसेनः प्रतापवान्स्कन्दशक्त्या यथा क्रौञ्चः पुरा नृपतिसत्तम

uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavānskandaśaktyā yathā krauñcaḥ purā nṛpatisattama

तौ शरान्सूर्यसंकाशान्कर्मारपरिमार्जितान्अन्योन्यस्य रणे क्रुद्धौ चिक्षिपाते मुहुर्मुहुः

tau śarānsūryasaṃkāśānkarmāraparimārjitānanyonyasya raṇe kruddhau cikṣipāte muhurmuhuḥ

भीमो भीष्मवधाकाङ्क्षी सौमदत्तिं महारथम्तथा भीष्मजये गृध्नुः सौमदत्तिश्च पाण्डवम्कृतप्रतिकृते यत्तौ योधयामासतू रणे

bhīmo bhīṣmavadhākāṅkṣī saumadattiṃ mahārathamtathā bhīṣmajaye gṛdhnuḥ saumadattiśca pāṇḍavamkṛtapratikṛte yattau yodhayāmāsatū raṇe

युधिष्ठिरं महाराज महत्या सेनया वृतम्भीष्मायाभिमुखं यान्तं भारद्वाजो न्यवारयत्

yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtambhīṣmāyābhimukhaṃ yāntaṃ bhāradvājo nyavārayat

द्रोणस्य रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्श्रुत्वा प्रभद्रका राजन्समकम्पन्त मारिष

droṇasya rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamamśrutvā prabhadrakā rājansamakampanta māriṣa

सा सेना महती राजन्पाण्डुपुत्रस्य संयुगेद्रोणेन वारिता यत्ता न चचाल पदात्पदम्

sā senā mahatī rājanpāṇḍuputrasya saṃyugedroṇena vāritā yattā na cacāla padātpadam

चेकितानं रणे क्रुद्धं भीष्मं प्रति जनेश्वरचित्रसेनस्तव सुतः क्रुद्धरूपमवारयत्

cekitānaṃ raṇe kruddhaṃ bhīṣmaṃ prati janeśvaracitrasenastava sutaḥ kruddharūpamavārayat

भीष्महेतोः पराक्रान्तश्चित्रसेनो महारथःचेकितानं परं शक्त्या योधयामास भारत

bhīṣmahetoḥ parākrāntaścitraseno mahārathaḥcekitānaṃ paraṃ śaktyā yodhayāmāsa bhārata

तथैव चेकितानोऽपि चित्रसेनमयोधयत्तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र पराक्रमे

tathaiva cekitāno'pi citrasenamayodhayattadyuddhamāsītsumahattayostatra parākrame

अर्जुनो वार्यमाणस्तु बहुशस्तनयेन तेविमुखीकृत्य पुत्रं ते तव सेनां ममर्द ह

arjuno vāryamāṇastu bahuśastanayena tevimukhīkṛtya putraṃ te tava senāṃ mamarda ha

दुःशासनोऽपि परया शक्त्या पार्थमवारयत्कथं भीष्मं परो हन्यादिति निश्चित्य भारत

duḥśāsano'pi parayā śaktyā pārthamavārayatkathaṃ bhīṣmaṃ paro hanyāditi niścitya bhārata

सा वध्यमाना समरे पुत्रस्य तव वाहिनीलोड्यते रथिभिः श्रेष्ठैस्तत्र तत्रैव भारत

sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinīloḍyate rathibhiḥ śreṣṭhaistatra tatraiva bhārata