Parva.Adhyaya 6.12

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह संजयविष्कम्भमस्य प्रब्रूहि परिमाणं च तत्त्वतः

jambūkhaṇḍastvayā prokto yathāvadiha saṃjayaviṣkambhamasya prabrūhi parimāṇaṃ ca tattvataḥ

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शनशाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च संजय

samudrasya pramāṇaṃ ca samyagacchidradarśanaśākadvīpaṃ ca me brūhi kuśadvīpaṃ ca saṃjaya

शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव चब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा

śālmalaṃ caiva tattvena krauñcadvīpaṃ tathaiva cabrūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhoḥ somārkayostathā

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

राजन्सुबहवो द्वीपा यैरिदं संततं जगत्सप्त त्वहं प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहांस्तथा

rājansubahavo dvīpā yairidaṃ saṃtataṃ jagatsapta tvahaṃ pravakṣyāmi candrādityau grahāṃstathā

अष्टादश सहस्राणि योजनानां विशां पतेषट्शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः

aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ viśāṃ pateṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ

लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतःनानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः

lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smṛtaḥnānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितःसिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः

naikadhātuvicitraiśca parvatairupaśobhitaḥsiddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिवशृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन

śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvadiha pārthivaśṛṇu me tvaṃ yathānyāyaṃ bruvataḥ kurunandana

जम्बूद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स नराधिपविष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशःक्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारितः

jambūdvīpapramāṇena dviguṇaḥ sa narādhipaviṣkambheṇa mahārāja sāgaro'pi vibhāgaśaḥkṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṃparivāritaḥ

तत्र पुण्या जनपदा न तत्र म्रियते जनःकुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते

tatra puṇyā janapadā na tatra mriyate janaḥkuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभउक्त एष महाराज किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadbharatarṣabhaukta eṣa mahārāja kimanyacchrotumicchasi

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह संजयउक्तस्त्वया महाभाग विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः

śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvadiha saṃjayauktastvayā mahābhāga vistaraṃ brūhi tattvataḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताःरत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणुअतीवगुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप

tathaiva parvatā rājansaptātra maṇibhūṣitāḥratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇuatīvaguṇavatsarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa

देवर्षिगन्धर्वयुतः परमो मेरुरुच्यतेप्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतःयतो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः

devarṣigandharvayutaḥ paramo merurucyateprāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥyato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ

ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिःयत्र नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्यतो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले जनेश्वर

tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥyatra nityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalamyato varṣaṃ prabhavati varṣākāle janeśvara

उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितःरेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः

uccairgirī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitaḥrevatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ

उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिःयतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर

uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥyataḥ śyāmatvamāpannāḥ prajā janapadeśvara

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

सुमहान्संशयो मेऽद्य प्रोक्तं संजय यत्त्वयाप्रजाः कथं सूतपुत्र संप्राप्ताः श्यामतामिह

sumahānsaṃśayo me'dya proktaṃ saṃjaya yattvayāprajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śyāmatāmiha

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

सर्वेष्वेव महाप्राज्ञ द्वीपेषु कुरुनन्दनगौरः कृष्णश्च वर्णौ द्वौ तयोर्वर्णान्तरं नृप

sarveṣveva mahāprājña dvīpeṣu kurunandanagauraḥ kṛṣṇaśca varṇau dvau tayorvarṇāntaraṃ nṛpa

श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तत्ते वक्ष्यामि भारतआस्तेऽत्र भगवान्कृष्णस्तत्कान्त्या श्यामतां गतः

śyāmo yasmātpravṛtto vai tatte vakṣyāmi bhārataāste'tra bhagavānkṛṣṇastatkāntyā śyāmatāṃ gataḥ

ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयःकेसरी केसरयुतो यतो वातः प्रवायति

tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥkesarī kesarayuto yato vātaḥ pravāyati

तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशःवर्षाणि तेषु कौरव्य संप्रोक्तानि मनीषिभिः

teṣāṃ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥvarṣāṇi teṣu kauravya saṃproktāni manīṣibhiḥ

महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरःजलधारात्परो राजन्सुकुमार इति स्मृतः

mahāmerurmahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥjaladhārātparo rājansukumāra iti smṛtaḥ

रैवतस्य तु कौमारः श्यामस्य तु मणीचकःकेसरस्याथ मोदाकी परेण तु महापुमान्

raivatasya tu kaumāraḥ śyāmasya tu maṇīcakaḥkesarasyātha modākī pareṇa tu mahāpumān

परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव चजम्बूद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः

parivārya tu kauravya dairghyaṃ hrasvatvameva cajambūdvīpena vikhyātastasya madhye mahādrumaḥ

शाको नाम महाराज तस्य द्वीपस्य मध्यगःतत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः

śāko nāma mahārāja tasya dvīpasya madhyagaḥtatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ

तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि चधार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारोऽतीव भारत

tatra gacchanti siddhāśca cāraṇā daivatāni cadhārmikāśca prajā rājaṃścatvāro'tīva bhārata

वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यतेदीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः

varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno'tra dṛśyatedīrghāyuṣo mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ

प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाःनद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधागतिः

prajāstatra vivardhante varṣāsviva samudragāḥnadyaḥ puṇyajalāstatra gaṅgā ca bahudhāgatiḥ

सुकुमारी कुमारी च सीता कावेरका तथामहानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदीइक्षुवर्धनिका चैव तथा भरतसत्तम

sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathāmahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadīikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama

ततः प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वहसहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः

tataḥ pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvahasahasrāṇāṃ śatānyeva yato varṣati vāsavaḥ

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव चशक्यते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः

na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva caśakyate parisaṃkhyātuṃ puṇyāstā hi saridvarāḥ

तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताःमगाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा

tatra puṇyā janapadāścatvāro lokasaṃmatāḥmagāśca maśakāścaiva mānasā mandagāstathā

मगा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृपमशकेषु तु राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः

magā brāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā nṛpamaśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ

मानसेषु महाराज वैश्याः कर्मोपजीविनःसर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताःशूद्रास्तु मन्दगे नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः

mānaseṣu mahārāja vaiśyāḥ karmopajīvinaḥsarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥśūdrāstu mandage nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ

न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाःस्वधर्मेणैव धर्मं च ते रक्षन्ति परस्परम्

na tatra rājā rājendra na daṇḍo na ca daṇḍikāḥsvadharmeṇaiva dharmaṃ ca te rakṣanti parasparam

एतावदेव शक्यं तु तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम्एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि

etāvadeva śakyaṃ tu tasmindvīpe prabhāṣitumetāvadeva śrotavyaṃ śākadvīpe mahaujasi