Parva.Adhyaya 6.15

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिनाकथं रथात्स न्यपतत्पिता मे वासवोपमः

kathaṃ kurūṇāmṛṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinākathaṃ rathātsa nyapatatpitā me vāsavopamaḥ

कथमासंश्च मे पुत्रा हीना भीष्मेण संजयबलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा

kathamāsaṃśca me putrā hīnā bhīṣmeṇa saṃjayabalinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā

तस्मिन्हते महासत्त्वे महेष्वासे महाबलेमहारथे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तदा

tasminhate mahāsattve maheṣvāse mahābalemahārathe naravyāghre kimu āsīnmanastadā

आर्तिः परा माविशति यतः शंससि मे हतम्कुरूणामृषभं वीरमकम्प्यं पुरुषर्षभम्

ārtiḥ parā māviśati yataḥ śaṃsasi me hatamkurūṇāmṛṣabhaṃ vīramakampyaṃ puruṣarṣabham

के तं यान्तमनुप्रेयुः के चास्यासन्पुरोगमाःकेऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽभ्यवर्तन्त संजय

ke taṃ yāntamanupreyuḥ ke cāsyāsanpurogamāḥke'tiṣṭhanke nyavartanta ke'bhyavartanta saṃjaya

के शूरा रथशार्दूलमच्युतं क्षत्रियर्षभम्रथानीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः

ke śūrā rathaśārdūlamacyutaṃ kṣatriyarṣabhamrathānīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhato'nvayuḥ

यस्तमोऽर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहासहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत्अकरोद्दुष्करं कर्म रणे कौरवशासनात्

yastamo'rka ivāpohanparasainyamamitrahāsahasraraśmipratimaḥ pareṣāṃ bhayamādadhatakarodduṣkaraṃ karma raṇe kauravaśāsanāt

ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन्कृतिनं तं दुराधर्षं सम्यग्यास्यन्तमन्तिकेकथं शांतनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन्

grasamānamanīkāni ya enaṃ paryavārayankṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ samyagyāsyantamantikekathaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan

निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं तरस्विनम्चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम्

nikṛntantamanīkāni śaradaṃṣṭraṃ tarasvinamcāpavyāttānanaṃ ghoramasijihvaṃ durāsadam

अत्यन्यान्पुरुषव्याघ्रान्ह्रीमन्तमपराजितम्पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि

atyanyānpuruṣavyāghrānhrīmantamaparājitampātayāmāsa kaunteyaḥ kathaṃ tamajitaṃ yudhi

उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमेपरेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तं शितेषुभिः

ugradhanvānamugreṣuṃ vartamānaṃ rathottamepareṣāmuttamāṅgāni pracinvantaṃ śiteṣubhiḥ

पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यन्तमाहवेकालाग्निमिव दुर्धर्षं समवेष्टत नित्यशः

pāṇḍavānāṃ mahatsainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantamāhavekālāgnimiva durdharṣaṃ samaveṣṭata nityaśaḥ

परिकृष्य स सेनां मे दशरात्रमनीकहाजगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

parikṛṣya sa senāṃ me daśarātramanīkahājagāmāstamivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram

यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं सृजन्जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः

yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ sṛjanjaghāna yudhi yodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ

स शेते निष्टनन्भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमःमम दुर्मन्त्रितेनासौ यथा नार्हः स भारतः

sa śete niṣṭananbhūmau vātarugṇa iva drumaḥmama durmantritenāsau yathā nārhaḥ sa bhārataḥ

कथं शांतनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनीप्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम्

kathaṃ śāṃtanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāmanīkinīprahartumaśakattatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

कथं भीष्मेण संग्राममकुर्वन्पाण्डुनन्दनाःकथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति संजय

kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmamakurvanpāṇḍunandanāḥkathaṃ ca nājayadbhīṣmo droṇe jīvati saṃjaya

कृपे संनिहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथाभीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः

kṛpe saṃnihite tatra bharadvājātmaje tathābhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ

कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिनाभीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरुत्सहः

kathaṃ cātirathastena pāñcālyena śikhaṇḍinābhīṣmo vinihato yuddhe devairapi durutsahaḥ

यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम्अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम्

yaḥ spardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalamajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramam

तं हतं समरे भीष्मं महारथबलोचितम्संजयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे

taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathabalocitamsaṃjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe

मामकाः के महेष्वासा नाजहुः संजयाच्युतम्दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन्

māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ saṃjayācyutamduryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan

यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुःकच्चिन्न कुरवो भीतास्तत्यजुः संजयाच्युतम्

yacchikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmamabhyayuḥkaccinna kuravo bhītāstatyajuḥ saṃjayācyutam

मौर्वीघोषस्तनयित्नुः पृषत्कपृषतो महान्धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः

maurvīghoṣastanayitnuḥ pṛṣatkapṛṣato mahāndhanurhrādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ

यदभ्यवर्षत्कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान्निघ्नन्पररथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत्

yadabhyavarṣatkaunteyānsapāñcālānsasṛñjayānnighnanpararathānvīro dānavāniva vajrabhṛt

इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्राहं दुरासदम्कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं समरेऽप्लवम्गदासिमकरावर्तं हयग्राहं गजाकुलम्

iṣvastrasāgaraṃ ghoraṃ bāṇagrāhaṃ durāsadamkārmukormiṇamakṣayyamadvīpaṃ samare'plavamgadāsimakarāvartaṃ hayagrāhaṃ gajākulam

हयान्गजान्पदातांश्च रथांश्च तरसा बहून्निमज्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम्

hayāngajānpadātāṃśca rathāṃśca tarasā bahūnnimajjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇam

विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम्वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन्

vidahyamānaṃ kopena tejasā ca paraṃtapamveleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे संजयारिहादुर्योधनहितार्थाय के तदास्य पुरोऽभवन्

bhīṣmo yadakarotkarma samare saṃjayārihāduryodhanahitārthāya ke tadāsya puro'bhavan

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसःपृष्ठतः के परान्वीरा उपासेधन्यतव्रताः

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥpṛṣṭhataḥ ke parānvīrā upāsedhanyatavratāḥ

के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिकेकेऽरक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरस्य युध्यतः

ke purastādavartanta rakṣanto bhīṣmamantikeke'rakṣannuttaraṃ cakraṃ vīrā vīrasya yudhyataḥ

वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्संजय सृञ्जयान्समेताग्रमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम्

vāme cakre vartamānāḥ ke'ghnansaṃjaya sṛñjayānsametāgramanīkeṣu ke'bhyarakṣandurāsadam

पार्श्वतः केऽभ्यवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम्समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त संजय

pārśvataḥ ke'bhyavartanta gacchanto durgamāṃ gatimsamūhe ke parānvīrānpratyayudhyanta saṃjaya

रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन तेदुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि

rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīrairgopyamānāśca tena tedurjayānāmanīkāni nājayaṃstarasā yudhi

सर्वलोकेश्वरस्येव परमेष्ठिप्रजापतेःकथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः संजय पाण्डवाः

sarvalokeśvarasyeva parameṣṭhiprajāpateḥkathaṃ prahartumapi te śekuḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ

यस्मिन्द्वीपे समाश्रित्य युध्यन्ति कुरवः परैःतं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि संजय

yasmindvīpe samāśritya yudhyanti kuravaḥ paraiḥtaṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya

यस्य वीर्ये समाश्वस्य मम पुत्रो बृहद्बलःन पाण्डवानगणयत्कथं स निहतः परैः

yasya vīrye samāśvasya mama putro bṛhadbalaḥna pāṇḍavānagaṇayatkathaṃ sa nihataḥ paraiḥ

यः पुरा विबुधैः सेन्द्रैः साहाय्ये युद्धदुर्मदःकाङ्क्षितो दानवान्घ्नद्भिः पिता मम महाव्रतः

yaḥ purā vibudhaiḥ sendraiḥ sāhāyye yuddhadurmadaḥkāṅkṣito dānavānghnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ

यस्मिञ्जाते महावीर्ये शंतनुर्लोकशंकरेशोकं दुःखं च दैन्यं च प्राजहात्पुत्रलक्ष्मणि

yasmiñjāte mahāvīrye śaṃtanurlokaśaṃkareśokaṃ duḥkhaṃ ca dainyaṃ ca prājahātputralakṣmaṇi

प्रज्ञा परायणं तज्ज्ञं सद्धर्मनिरतं शुचिम्वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं कथं शंससि मे हतम्

prajñā parāyaṇaṃ tajjñaṃ saddharmanirataṃ śucimvedavedāṅgatattvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatam

सर्वास्त्रविनयोपेतं दान्तं शान्तं मनस्विनम्हतं शांतनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं बलं हतम्

sarvāstravinayopetaṃ dāntaṃ śāntaṃ manasvinamhataṃ śāṃtanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ balaṃ hatam

धर्मादधर्मो बलवान्संप्राप्त इति मे मतिःयत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः

dharmādadharmo balavānsaṃprāpta iti me matiḥyatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ

जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमःअम्बार्थमुद्यतः संख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः

jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravidanuttamaḥambārthamudyataḥ saṃkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ

तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम्हतं शंससि भीष्मं मे किं नु दुःखमतः परम्

tamindrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvināmhataṃ śaṃsasi bhīṣmaṃ me kiṃ nu duḥkhamataḥ param

असकृत्क्षत्रियव्राताः संख्ये येन विनिर्जिताःजामदग्न्यस्तथा रामः परवीरनिघातिना

asakṛtkṣatriyavrātāḥ saṃkhye yena vinirjitāḥjāmadagnyastathā rāmaḥ paravīranighātinā

तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्मदात्तेजोवीर्यबलैर्भूयाञ्शिखण्डी द्रुपदात्मजः

tasmānnūnaṃ mahāvīryādbhārgavādyuddhadurmadāttejovīryabalairbhūyāñśikhaṇḍī drupadātmajaḥ

यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशास्त्रविशारदम्परमास्त्रविदं वीरं जघान भरतर्षभम्

yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśāstraviśāradamparamāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bharatarṣabham

के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शत्रुसंसदिशंस मे तद्यथा वृत्तं युद्धं भीष्मस्य पाण्डवैः

ke vīrāstamamitraghnamanvayuḥ śatrusaṃsadiśaṃsa me tadyathā vṛttaṃ yuddhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ

योषेव हतवीरा मे सेना पुत्रस्य संजयअगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद्बलं मम

yoṣeva hatavīrā me senā putrasya saṃjayaagopamiva codbhrāntaṃ gokulaṃ tadbalaṃ mama

पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्य महाहवेपरासिक्ते च वस्तस्मिन्कथमासीन्मनस्तदा

pauruṣaṃ sarvalokasya paraṃ yasya mahāhaveparāsikte ca vastasminkathamāsīnmanastadā

जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु संजयघातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम्

jīvite'pyadya sāmarthyaṃ kimivāsmāsu saṃjayaghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam

अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाःभीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥbhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhānmanye śocanti putrakāḥ

अद्रिसारमयं नूनं सुदृढं हृदयं ममयच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते

adrisāramayaṃ nūnaṃ sudṛḍhaṃ hṛdayaṃ mamayacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate

यस्मिन्नस्त्रं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभेअप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि

yasminnastraṃ ca medhā ca nītiśca bharatarṣabheaprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi

न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न चन धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते

na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na cana dhṛtyā na punastyāgānmṛtyoḥ kaścidvimucyate

कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययःयत्र शांतनवं भीष्मं हतं शंससि संजय

kālo nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥyatra śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi saṃjaya

पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद्दुःखमचिन्तयन्आशंसेऽहं पुरा त्राणं भीष्माच्छंतनुनन्दनात्

putraśokābhisaṃtapto mahadduḥkhamacintayanāśaṃse'haṃ purā trāṇaṃ bhīṣmācchaṃtanunandanāt

यदादित्यमिवापश्यत्पतितं भुवि संजयदुर्योधनः शांतनवं किं तदा प्रत्यपद्यत

yadādityamivāpaśyatpatitaṃ bhuvi saṃjayaduryodhanaḥ śāṃtanavaṃ kiṃ tadā pratyapadyata

नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या संजय चिन्तयन्शेषं किंचित्प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम्

nāhaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā saṃjaya cintayanśeṣaṃ kiṃcitprapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām

दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः संप्रदर्शितःयत्र शांतनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः

dāruṇaḥ kṣatradharmo'yamṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥyatra śāṃtanavaṃ hatvā rājyamicchanti pāṇḍavāḥ

वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा पितामहम्क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः

vayaṃ vā rājyamicchāmo ghātayitvā pitāmahamkṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ

एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजयपराक्रमः परं शक्त्या तच्च तस्मिन्प्रतिष्ठितम्

etadāryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsvāpatsu saṃjayaparākramaḥ paraṃ śaktyā tacca tasminpratiṣṭhitam

अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम्कथं शांतनवं तात पाण्डुपुत्रा न्यपातयन्

anīkāni vinighnantaṃ hrīmantamaparājitamkathaṃ śāṃtanavaṃ tāta pāṇḍuputrā nyapātayan

कथं युक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिःकथं वा निहतो भीष्मः पिता संजय मे परैः

kathaṃ yuktānyanīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥkathaṃ vā nihato bhīṣmaḥ pitā saṃjaya me paraiḥ

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलःदुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन्

duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥduḥśāsanaśca kitavo hate bhīṣme kimabruvan

यच्छरीरैरुपस्तीर्णां नरवारणवाजिनाम्शरशक्तिगदाखड्गतोमराक्षां भयावहाम्

yaccharīrairupastīrṇāṃ naravāraṇavājināmśaraśaktigadākhaḍgatomarākṣāṃ bhayāvahām

प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युधि दुरासदाम्प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः

prāviśankitavā mandāḥ sabhāṃ yudhi durāsadāmprāṇadyūte pratibhaye ke'dīvyanta nararṣabhāḥ

केऽजयन्के जितास्तत्र हृतलक्षा निपातिताःअन्ये भीष्माच्छांतनवात्तन्ममाचक्ष्व संजय

ke'jayanke jitāstatra hṛtalakṣā nipātitāḥanye bhīṣmācchāṃtanavāttanmamācakṣva saṃjaya

न हि मे शान्तिरस्तीह युधि देवव्रतं हतम्पितरं भीमकर्माणं श्रुत्वा मे दुःखमाविशत्

na hi me śāntirastīha yudhi devavrataṃ hatampitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ śrutvā me duḥkhamāviśat

आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रकारिताम्त्वं सिञ्चन्सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि संजय

ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putrakāritāmtvaṃ siñcansarpiṣevāgnimuddīpayasi saṃjaya

महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम्दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

mahāntaṃ bhāramudyamya viśrutaṃ sārvalaukikamdṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śocanti putrakāḥ

श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम्तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र संजय

śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakṛtānyahamtasmānme sarvamācakṣva yadvṛttaṃ tatra saṃjaya

संग्रामे पृथिवीशानां मन्दस्याबुद्धिसंभवम्अपनीतं सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय

saṃgrāme pṛthivīśānāṃ mandasyābuddhisaṃbhavamapanītaṃ sunītaṃ vā tanmamācakṣva saṃjaya

यत्कृतं तत्र भीष्मेण संग्रामे जयमिच्छतातेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः

yatkṛtaṃ tatra bhīṣmeṇa saṃgrāme jayamicchatātejoyuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa taccāpyaśeṣataḥ

यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोःक्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथा च तत्

yathā tadabhavadyuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥkrameṇa yena yasmiṃśca kāle yacca yathā ca tat