Parva.Adhyaya 6.16

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथार्हसिन तु दुर्योधने दोषमिममासक्तुमर्हसि

tvadyukto'yamanupraśno mahārāja yathārhasina tu duryodhane doṣamimamāsaktumarhasi

य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरःएनसा तेन नान्यं स उपाशङ्कितुमर्हति

ya ātmano duścaritādaśubhaṃ prāpnuyānnaraḥenasā tena nānyaṃ sa upāśaṅkitumarhati

महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत्स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन्

mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvamācaretsa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran

निकारो निकृतिप्रज्ञैः पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षयाअनुभूतः सहामात्यैः क्षान्तं च सुचिरं वने

nikāro nikṛtiprajñaiḥ pāṇḍavaistvatpratīkṣayāanubhūtaḥ sahāmātyaiḥ kṣāntaṃ ca suciraṃ vane

हयानां च गजानां च शूराणां चामितौजसाम्प्रत्यक्षं यन्मया दृष्टं दृष्टं योगबलेन च

hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ cāmitaujasāmpratyakṣaṃ yanmayā dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ yogabalena ca

शृणु तत्पृथिवीपाल मा च शोके मनः कृथाःदिष्टमेतत्पुरा नूनमेवंभावि नराधिप

śṛṇu tatpṛthivīpāla mā ca śoke manaḥ kṛthāḥdiṣṭametatpurā nūnamevaṃbhāvi narādhipa

नमस्कृत्वा पितुस्तेऽहं पाराशर्याय धीमतेयस्य प्रसादाद्दिव्यं मे प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम्

namaskṛtvā pituste'haṃ pārāśaryāya dhīmateyasya prasādāddivyaṃ me prāptaṃ jñānamanuttamam

दृष्टिश्चातीन्द्रिया राजन्दूराच्छ्रवणमेव चपरचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च

dṛṣṭiścātīndriyā rājandūrācchravaṇameva caparacittasya vijñānamatītānāgatasya ca

व्युत्थितोत्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गतिः सदाशस्त्रैरसङ्गो युद्धेषु वरदानान्महात्मनः

vyutthitotpattivijñānamākāśe ca gatiḥ sadāśastrairasaṅgo yuddheṣu varadānānmahātmanaḥ

शृणु मे विस्तरेणेदं विचित्रं परमाद्भुतम्भारतानां महद्युद्धं यथाभूल्लोमहर्षणम्

śṛṇu me vistareṇedaṃ vicitraṃ paramādbhutambhāratānāṃ mahadyuddhaṃ yathābhūllomaharṣaṇam

तेष्वनीकेषु यत्तेषु व्यूढेषु च विधानतःदुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत्

teṣvanīkeṣu yatteṣu vyūḍheṣu ca vidhānataḥduryodhano mahārāja duḥśāsanamathābravīt

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणःअनीकानि च सर्वाणि शीघ्रं त्वमनुचोदय

duḥśāsana rathāstūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥanīkāni ca sarvāṇi śīghraṃ tvamanucodaya

अयं मा समनुप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितःपाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागमः

ayaṃ mā samanuprāpto varṣapūgābhicintitaḥpāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ kurūṇāṃ ca samāgamaḥ

नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात्हन्याद्गुप्तो ह्यसौ पार्थान्सोमकांश्च ससृञ्जयान्

nātaḥ kāryatamaṃ manye raṇe bhīṣmasya rakṣaṇāthanyādgupto hyasau pārthānsomakāṃśca sasṛñjayān

अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम्श्रूयते स्त्री ह्यसौ पूर्वं तस्माद्वर्ज्यो रणे मम

abravīcca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinamśrūyate strī hyasau pūrvaṃ tasmādvarjyo raṇe mama

तस्माद्भीष्मो रक्षितव्यो विशेषेणेति मे मतिःशिखण्डिनो वधे यत्ताः सर्वे तिष्ठन्तु मामकाः

tasmādbhīṣmo rakṣitavyo viśeṣeṇeti me matiḥśikhaṇḍino vadhe yattāḥ sarve tiṣṭhantu māmakāḥ

तथा प्राच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्योत्तरापथाःसर्वशस्त्रास्त्रकुशलास्ते रक्षन्तु पितामहम्

tathā prācyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyottarāpathāḥsarvaśastrāstrakuśalāste rakṣantu pitāmaham

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाबलम्मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयामः शिखण्डिना

arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyātsiṃhaṃ mahābalammā siṃhaṃ jambukeneva ghātayāmaḥ śikhaṇḍinā

वामं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्गोप्तारौ फल्गुनस्यैतौ फल्गुनोऽपि शिखण्डिनः

vāmaṃ cakraṃ yudhāmanyuruttamaujāśca dakṣiṇamgoptārau phalgunasyaitau phalguno'pi śikhaṇḍinaḥ

संरक्ष्यमाणः पार्थेन भीष्मेण च विवर्जितःयथा न हन्याद्गाङ्गेयं दुःशासन तथा कुरु

saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena bhīṣmeṇa ca vivarjitaḥyathā na hanyādgāṅgeyaṃ duḥśāsana tathā kuru

ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान्क्रोशतां भूमिपालानां युज्यतां युज्यतामिति

tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ śabdaḥ samabhavanmahānkrośatāṃ bhūmipālānāṃ yujyatāṃ yujyatāmiti

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सिंहनादैश्च भारतहयहेषितशब्दैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा

śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ siṃhanādaiśca bhāratahayaheṣitaśabdaiśca rathanemisvanaistathā

गजानां बृंहतां चैव योधानां चाभिगर्जताम्क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्

gajānāṃ bṛṃhatāṃ caiva yodhānāṃ cābhigarjatāmkṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaistumulaṃ sarvato'bhavat

उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतःसूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोःतव राजेन्द्र पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च

udatiṣṭhanmahārāja sarvaṃ yuktamaśeṣataḥsūryodaye mahatsainyaṃ kurupāṇḍavasenayoḥtava rājendra putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताःविभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः

tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥvibhrājamānā dṛśyante meghā iva savidyutaḥ

रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशःअतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत्

rathānīkānyadṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥatīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravat

धनुर्भिरृष्टिभिः खड्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैःयोधाः प्रहरणैः शुभ्रैः स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः

dhanurbhirṛṣṭibhiḥ khaḍgairgadābhiḥ śaktitomaraiḥyodhāḥ praharaṇaiḥ śubhraiḥ sveṣvanīkeṣvavasthitāḥ

गजा रथाः पदाताश्च तुरगाश्च विशां पतेव्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः

gajā rathāḥ padātāśca turagāśca viśāṃ patevyatiṣṭhanvāgurākārāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताःस्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः

dhvajā bahuvidhākārā vyadṛśyanta samucchritāḥsveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dyutimantaḥ sahasraśaḥ

काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाःअर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त ध्वजा राज्ञां सहस्रशः

kāñcanā maṇicitrāṅgā jvalanta iva pāvakāḥarciṣmanto vyarocanta dhvajā rājñāṃ sahasraśaḥ

महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विवसंनद्धास्तेषु ते वीरा ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः

mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣvivasaṃnaddhāsteṣu te vīrā dadṛśuryuddhakāṅkṣiṇaḥ

उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनःऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः

udyatairāyudhaiścitrāstalabaddhāḥ kalāpinaḥṛṣabhākṣā manuṣyendrāścamūmukhagatā babhuḥ

शकुनिः सौबलः शल्यः सैन्धवोऽथ जयद्रथःविन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः

śakuniḥ saubalaḥ śalyaḥ saindhavo'tha jayadrathaḥvindānuvindāvāvantyau kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ

श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवःबृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः

śrutāyudhaśca kāliṅgo jayatsenaśca pārthivaḥbṛhadbalaśca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ

दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवःअक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः

daśaite puruṣavyāghrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥakṣauhiṇīnāṃ patayo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ

एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाःराजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महाबलाः

ete cānye ca bahavo duryodhanavaśānugāḥrājāno rājaputrāśca nītimanto mahābalāḥ

संनद्धाः समदृश्यन्त स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताःबद्धकृष्णाजिनाः सर्वे ध्वजिनो मुञ्जमालिनः

saṃnaddhāḥ samadṛśyanta sveṣvanīkeṣvavasthitāḥbaddhakṛṣṇājināḥ sarve dhvajino muñjamālinaḥ

सृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताःसमृद्धा दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः

sṛṣṭā duryodhanasyārthe brahmalokāya dīkṣitāḥsamṛddhā daśa vāhinyaḥ parigṛhya vyavasthitāḥ

एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूःअग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शांतनवोऽग्रणीः

ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥagrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāṃtanavo'graṇīḥ

श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम्अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम्

śvetoṣṇīṣaṃ śvetahayaṃ śvetavarmāṇamacyutamapaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candramivoditam

हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दने स्थितम्श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः

hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate syandane sthitamśvetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ

दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाःसृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः

dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥsṛñjayāśca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथाधृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः

jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā yathādhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ

एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव भारतपाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः

ekādaśaitāḥ śrījuṣṭā vāhinyastava bhāratapāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ

उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौयुगान्ते समुपेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव

unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulauyugānte samupetau dvau dṛśyete sāgarāviva

नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतःअनीकानां समेतानां समवायस्तथाविधः

naiva nastādṛśo rājandṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥanīkānāṃ sametānāṃ samavāyastathāvidhaḥ