Parva.Adhyaya 6.35

श्रीभगवानुवाचइदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयतेएतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः

śrībhagavānuvācaidaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyateetadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारतक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम

kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhāratakṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु

tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yatsa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः

ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthakbrahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव चइन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः

mahābhūtānyahaṃkāro buddhiravyaktameva caindriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिःएतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥetatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavamācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव चजन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṃkāra eva cajanmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषुनित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣunityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणीविविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇīviviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanametajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुतेअनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते

jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnuteanādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate

सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukhamsarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitamasaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव चसूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्

bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva casūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च

avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitambhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यतेज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyatejñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतःमद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते

iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥmadbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपिविकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapivikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यतेपुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते

kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyatepuruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇānkāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरःपरमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥparamātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सहसर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते

ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ sahasarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मनाअन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanāanye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासतेतेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः

anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsatete'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ

यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ

yāvatsaṃjāyate kiṃcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamamkṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaramvinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्

samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaramna hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशःयः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥyaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यतितत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyatitata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययःशरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते

anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥśarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यतेसर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते

yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyatesarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविःक्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥkṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषाभूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्

kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣābhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param