Parva.Adhyaya 6.36

श्रीभगवानुवाचपरं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः

śrībhagavānuvācaparaṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamamyajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताःसर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च

idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥsarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca

मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत

mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyahamsaṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याःतासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता

sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥtāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाःनिबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥnibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ

tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayamsukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्

rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavamtannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत

tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehināmpramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारतज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत

sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhāratajñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारतरजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा

rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhāratarajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायतेज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत

sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyatejñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहारजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ

lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhārajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव चतमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन

aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva catamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते

yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛttadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायतेतथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते

rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyatetathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्

karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalamrajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam

सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव चप्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च

sattvātsaṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva capramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाःजघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः

ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥjaghanyaguṇavṛttasthā adho gacchanti tāmasāḥ

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यतिगुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति

nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyatiguṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते

guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavānjanmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभोकिमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते

kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabhokimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate

श्रीभगवानुवाचप्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डवन द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति

śrībhagavānuvācaprakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍavana dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यतेगुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते

udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyateguṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनःतुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः

samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥtulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ

मानावमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोःसर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते

mānāvamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥsarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवतेस गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते

māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevatesa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य चशाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च

brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya caśāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca