Parva.Adhyaya 6.53

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो व्यूढेष्वनीकेषु तावकेष्वितरेषु चधनंजयो रथानीकमवधीत्तव भारतशरैरतिरथो युद्धे पातयन्रथयूथपान्

tato vyūḍheṣvanīkeṣu tāvakeṣvitareṣu cadhanaṃjayo rathānīkamavadhīttava bhārataśarairatiratho yuddhe pātayanrathayūthapān

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षयेधार्तराष्ट्रा रणे यत्ताः पाण्डवान्प्रत्ययोधयन्प्रार्थयाना यशो दीप्तं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣayedhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavānpratyayodhayanprārthayānā yaśo dīptaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

एकाग्रमनसो भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम्बभञ्जुर्बहुशो राजंस्ते चाभज्यन्त संयुगे

ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīmbabhañjurbahuśo rājaṃste cābhajyanta saṃyuge

द्रवद्भिरथ भग्नैश्च परिवर्तद्भिरेव चपाण्डवैः कौरवैश्चैव न प्रज्ञायत किंचन

dravadbhiratha bhagnaiśca parivartadbhireva capāṇḍavaiḥ kauravaiścaiva na prajñāyata kiṃcana

उदतिष्ठद्रजो भौमं छादयानं दिवाकरम्दिशः प्रतिदिशो वापि तत्र जज्ञुः कथंचन

udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ chādayānaṃ divākaramdiśaḥ pratidiśo vāpi tatra jajñuḥ kathaṃcana

अनुमानेन संज्ञाभिर्नामगोत्रैश्च संयुगेवर्तते स्म तदा युद्धं तत्र तत्र विशां पते

anumānena saṃjñābhirnāmagotraiśca saṃyugevartate sma tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃ pate

न व्यूहो भिद्यते तत्र कौरवाणां कथंचनरक्षितः सत्यसंधेन भारद्वाजेन धीमता

na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathaṃcanarakṣitaḥ satyasaṃdhena bhāradvājena dhīmatā

तथैव पाण्डवेयानां रक्षितः सव्यसाचिनानाभिद्यत महाव्यूहो भीमेन च सुरक्षितः

tathaiva pāṇḍaveyānāṃ rakṣitaḥ savyasācinānābhidyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ

सेनाग्रादभिनिष्पत्य प्रायुध्यंस्तत्र मानवाःउभयोः सेनयो राजन्व्यतिषक्तरथद्विपाः

senāgrādabhiniṣpatya prāyudhyaṃstatra mānavāḥubhayoḥ senayo rājanvyatiṣaktarathadvipāḥ

हयारोहैर्हयारोहाः पात्यन्ते स्म महाहवेऋष्टिभिर्विमलाग्राभिः प्रासैरपि च संयुगे

hayārohairhayārohāḥ pātyante sma mahāhaveṛṣṭibhirvimalāgrābhiḥ prāsairapi ca saṃyuge

रथी रथिनमासाद्य शरैः कनकभूषणैःपातयामास समरे तस्मिन्नतिभयंकरे

rathī rathinamāsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥpātayāmāsa samare tasminnatibhayaṃkare

गजारोहा गजारोहान्नाराचशरतोमरैःसंसक्ताः पातयामासुस्तव तेषां च संघशः

gajārohā gajārohānnārācaśaratomaraiḥsaṃsaktāḥ pātayāmāsustava teṣāṃ ca saṃghaśaḥ

पत्तिसंघा रणे पत्तीन्भिण्डिपालपरश्वधैःन्यपातयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः

pattisaṃghā raṇe pattīnbhiṇḍipālaparaśvadhaiḥnyapātayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ

पदाती रथिनं संख्ये रथी चापि पदातिनम्न्यपातयच्छितैः शस्त्रैः सेनयोरुभयोरपि

padātī rathinaṃ saṃkhye rathī cāpi padātinamnyapātayacchitaiḥ śastraiḥ senayorubhayorapi

गजारोहा हयारोहान्पातयां चक्रिरे तदाहयारोहा गजस्थांश्च तदद्भुतमिवाभवत्

gajārohā hayārohānpātayāṃ cakrire tadāhayārohā gajasthāṃśca tadadbhutamivābhavat

गजारोहवरैश्चापि तत्र तत्र पदातयःपातिताः समदृश्यन्त तैश्चापि गजयोधिनः

gajārohavaraiścāpi tatra tatra padātayaḥpātitāḥ samadṛśyanta taiścāpi gajayodhinaḥ

पत्तिसंघा हयारोहैः सादिसंघाश्च पत्तिभिःपात्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः

pattisaṃghā hayārohaiḥ sādisaṃghāśca pattibhiḥpātyamānā vyadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ

ध्वजैस्तत्रापविद्धैश्च कार्मुकैस्तोमरैस्तथाप्रासैस्तथा गदाभिश्च परिघैः कम्पनैस्तथा

dhvajaistatrāpaviddhaiśca kārmukaistomaraistathāprāsaistathā gadābhiśca parighaiḥ kampanaistathā

शक्तिभिः कवचैश्चित्रैः कणपैरङ्कुशैरपिनिस्त्रिंशैर्विमलैश्चापि स्वर्णपुङ्खैः शरैस्तथा

śaktibhiḥ kavacaiścitraiḥ kaṇapairaṅkuśairapinistriṃśairvimalaiścāpi svarṇapuṅkhaiḥ śaraistathā

परिस्तोमैः कुथाभिश्च कम्बलैश्च महाधनैःभूर्भाति भरतश्रेष्ठ स्रग्दामैरिव चित्रिता

paristomaiḥ kuthābhiśca kambalaiśca mahādhanaiḥbhūrbhāti bharataśreṣṭha sragdāmairiva citritā

नराश्वकायैः पतितैर्दन्तिभिश्च महाहवेअगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा

narāśvakāyaiḥ patitairdantibhiśca mahāhaveagamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

प्रशशाम रजो भौमं व्युक्षितं रणशोणितैःदिशश्च विमलाः सर्वाः संबभूवुर्जनेश्वर

praśaśāma rajo bhaumaṃ vyukṣitaṃ raṇaśoṇitaiḥdiśaśca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvurjaneśvara

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततःचिह्नभूतानि जगतो विनाशार्थाय भारत

utthitānyagaṇeyāni kabandhāni samantataḥcihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata

तस्मिन्युद्धे महारौद्रे वर्तमाने सुदारुणेप्रत्यदृश्यन्त रथिनो धावमानाः समन्ततः

tasminyuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇepratyadṛśyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च सैन्धवश्च जयद्रथःपुरुमित्रो विकर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः

tato droṇaśca bhīṣmaśca saindhavaśca jayadrathaḥpurumitro vikarṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ

एते समरदुर्धर्षाः सिंहतुल्यपराक्रमाःपाण्डवानामनीकानि बभञ्जुः स्म पुनः पुनः

ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥpāṇḍavānāmanīkāni babhañjuḥ sma punaḥ punaḥ

तथैव भीमसेनोऽपि राक्षसश्च घटोत्कचःसात्यकिश्चेकितानश्च द्रौपदेयाश्च भारत

tathaiva bhīmaseno'pi rākṣasaśca ghaṭotkacaḥsātyakiścekitānaśca draupadeyāśca bhārata

तावकांस्तव पुत्रांश्च सहितान्सर्वराजभिःद्रावयामासुराजौ ते त्रिदशा दानवानिव

tāvakāṃstava putrāṃśca sahitānsarvarājabhiḥdrāvayāmāsurājau te tridaśā dānavāniva

तथा ते समरेऽन्योन्यं निघ्नन्तः क्षत्रियर्षभाःरक्तोक्षिता घोररूपा विरेजुर्दानवा इव

tathā te samare'nyonyaṃ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥraktokṣitā ghorarūpā virejurdānavā iva

विनिर्जित्य रिपून्वीराः सेनयोरुभयोरपिव्यदृश्यन्त महामात्रा ग्रहा इव नभस्तले

vinirjitya ripūnvīrāḥ senayorubhayorapivyadṛśyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale

ततो रथसहस्रेण पुत्रो दुर्योधनस्तवअभ्ययात्पाण्डवान्युद्धे राक्षसं च घटोत्कचम्

tato rathasahasreṇa putro duryodhanastavaabhyayātpāṇḍavānyuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam

तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सहद्रोणभीष्मौ रणे शूरौ प्रत्युद्ययुररिंदमौ

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā sahadroṇabhīṣmau raṇe śūrau pratyudyayurariṃdamau

किरीटी तु ययौ क्रुद्धः समर्थान्पार्थिवोत्तमान्आर्जुनिः सात्यकिश्चैव ययतुः सौबलं बलम्

kirīṭī tu yayau kruddhaḥ samarthānpārthivottamānārjuniḥ sātyakiścaiva yayatuḥ saubalaṃ balam

ततः प्रववृते भूयः संग्रामो लोमहर्षणःतावकानां परेषां च समरे विजिगीषताम्

tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥtāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijigīṣatām