Parva.Adhyaya 6.61

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

भयं मे सुमहज्जातं विस्मयश्चैव संजयश्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम्

bhayaṃ me sumahajjātaṃ vismayaścaiva saṃjayaśrutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkaram

पुत्राणां च पराभवं श्रुत्वा संजय सर्वशःचिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति

putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śrutvā saṃjaya sarvaśaḥcintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tviti

ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं ममयथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन संजय

dhruvaṃ viduravākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mamayathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayogena saṃjaya

यत्र भीष्ममुखाञ्शूरानस्त्रज्ञान्योधसत्तमान्पाण्डवानामनीकानि योधयन्ति प्रहारिणः

yatra bhīṣmamukhāñśūrānastrajñānyodhasattamānpāṇḍavānāmanīkāni yodhayanti prahāriṇaḥ

केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाःकेन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति तेयेन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव

kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥkena dattavarāstāta kiṃ vā jñānaṃ vidanti teyena kṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva

पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं स्म पाण्डवैःमय्येव दण्डः पतति दैवात्परमदारुणः

punaḥ punarna mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sma pāṇḍavaiḥmayyeva daṇḍaḥ patati daivātparamadāruṇaḥ

यथावध्याः पाण्डुसुता यथा वध्याश्च मे सुताःएतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथातत्त्वेन संजय

yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāśca me sutāḥetanme sarvamācakṣva yathātattvena saṃjaya

न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचनसमुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन्नरः

na hi pāraṃ prapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃcanasamudrasyeva mahato bhujābhyāṃ pratarannaraḥ

पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम्घातयिष्यति मे पुत्रान्सर्वान्भीमो न संशयः

putrāṇāṃ vyasanaṃ manye dhruvaṃ prāptaṃ sudāruṇamghātayiṣyati me putrānsarvānbhīmo na saṃśayaḥ

न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत्सुतान्रणेध्रुवं विनाशः समरे पुत्राणां मम संजय

na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yo me rakṣetsutānraṇedhruvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya

तस्मान्मे कारणं सूत युक्तिं चैव विशेषतःपृच्छतोऽद्य यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि

tasmānme kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥpṛcchato'dya yathātattvaṃ sarvamākhyātumarhasi

दुर्योधनोऽपि यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान्विमुखान्रणेभीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलेयो जयद्रथःद्रौणिर्वापि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः

duryodhano'pi yaccakre dṛṣṭvā svānvimukhānraṇebhīṣmadroṇau kṛpaścaiva saubaleyo jayadrathaḥdrauṇirvāpi maheṣvāso vikarṇo vā mahābalaḥ

निश्चयो वापि कस्तेषां तदा ह्यासीन्महात्मनाम्विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु संजय

niścayo vāpi kasteṣāṃ tadā hyāsīnmahātmanāmvimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

शृणु राजन्नवहितः श्रुत्वा चैवावधारयनैव मन्त्रकृतं किंचिन्नैव मायां तथाविधाम्न वै विभीषिकां कांचिद्राजन्कुर्वन्ति पाण्डवाः

śṛṇu rājannavahitaḥ śrutvā caivāvadhārayanaiva mantrakṛtaṃ kiṃcinnaiva māyāṃ tathāvidhāmna vai vibhīṣikāṃ kāṃcidrājankurvanti pāṇḍavāḥ

युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्च संयुगेधर्मेण सर्वकार्याणि कीर्तितानीति भारतआरभन्ते सदा पार्थाः प्रार्थयाना महद्यशः

yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaśca saṃyugedharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārataārabhante sadā pārthāḥ prārthayānā mahadyaśaḥ

न ते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबलाःश्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जयःतेनावध्या रणे पार्था जययुक्ताश्च पार्थिव

na te yuddhānnivartante dharmopetā mahābalāḥśriyā paramayā yuktā yato dharmastato jayaḥtenāvadhyā raṇe pārthā jayayuktāśca pārthiva

तव पुत्रा दुरात्मानः पापेष्वभिरताः सदानिष्ठुरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे

tava putrā durātmānaḥ pāpeṣvabhiratāḥ sadāniṣṭhurā hīnakarmāṇastena hīyanti saṃyuge

सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस्तव जनेश्वरनिकृतानीह पाण्डूनां नीचैरिव यथा नरैः

subahūni nṛśaṃsāni putraistava janeśvaranikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcairiva yathā naraiḥ

सर्वं च तदनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम्सापह्नवाः सदैवासन्पाण्डवाः पाण्डुपूर्वजन चैनान्बहु मन्यन्ते पुत्रास्तव विशां पते

sarvaṃ ca tadanādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣamsāpahnavāḥ sadaivāsanpāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvajana cainānbahu manyante putrāstava viśāṃ pate

तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मणःसंप्राप्तं सुमहद्घोरं फलं किंपाकसंनिभम्स तद्भुङ्क्ष्व महाराज सपुत्रः ससुहृज्जनः

tasya pāpasya satataṃ kriyamāṇasya karmaṇaḥsaṃprāptaṃ sumahadghoraṃ phalaṃ kiṃpākasaṃnibhamsa tadbhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sasuhṛjjanaḥ

नावबुध्यसि यद्राजन्वार्यमाणः सुहृज्जनैःविदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना

nāvabudhyasi yadrājanvāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥvidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā

तथा मया चाप्यसकृद्वार्यमाणो न गृह्णसिवाक्यं हितं च पथ्यं च मर्त्यः पथ्यमिवौषधम्पुत्राणां मतमास्थाय जितान्मन्यसि पाण्डवान्

tathā mayā cāpyasakṛdvāryamāṇo na gṛhṇasivākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyamivauṣadhamputrāṇāṃ matamāsthāya jitānmanyasi pāṇḍavān

शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसिकारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रतितत्तेऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिंदम

śṛṇu bhūyo yathātattvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasikāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ pratitatte'haṃ kathayiṣyāmi yathāśrutamariṃdama

दुर्योधनेन संपृष्ट एतमर्थं पितामहःदृष्ट्वा भ्रातॄन्रणे सर्वान्निर्जितान्सुमहारथान्

duryodhanena saṃpṛṣṭa etamarthaṃ pitāmahaḥdṛṣṭvā bhrātṝnraṇe sarvānnirjitānsumahārathān

शोकसंमूढहृदयो निशाकाले स्म कौरवःपितामहं महाप्राज्ञं विनयेनोपगम्य हयदब्रवीत्सुतस्तेऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर

śokasaṃmūḍhahṛdayo niśākāle sma kauravaḥpitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenopagamya hayadabravītsutaste'sau tanme śṛṇu janeśvara

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

त्वं च द्रोणश्च शल्यश्च कृपो द्रौणिस्तथैव चकृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः

tvaṃ ca droṇaśca śalyaśca kṛpo drauṇistathaiva cakṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ

भूरिश्रवा विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान्महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः

bhūriśravā vikarṇaśca bhagadattaśca vīryavānmahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāstanutyajaḥ

त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिःपाण्डवानां समस्ताश्च न तिष्ठन्ति पराक्रमे

trayāṇāmapi lokānāṃ paryāptā iti me matiḥpāṇḍavānāṃ samastāśca na tiṣṭhanti parākrame

तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतःयं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान्पदे पदे

tatra me saṃśayo jātastanmamācakṣva pṛcchataḥyaṃ samāśritya kaunteyā jayantyasmānpade pade

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

शृणु राजन्वचो मह्यं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरवबहुशश्च ममोक्तोऽसि न च मे तत्त्वया कृतम्

śṛṇu rājanvaco mahyaṃ yattvāṃ vakṣyāmi kauravabahuśaśca mamokto'si na ca me tattvayā kṛtam

क्रियतां पाण्डवैः सार्धं शमो भरतसत्तमएतत्क्षममहं मन्ये पृथिव्यास्तव चाभिभो

kriyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śamo bharatasattamaetatkṣamamahaṃ manye pṛthivyāstava cābhibho

भुञ्जेमां पृथिवीं राजन्भ्रातृभिः सहितः सुखीदुर्हृदस्तापयन्सर्वान्नन्दयंश्चापि बान्धवान्

bhuñjemāṃ pṛthivīṃ rājanbhrātṛbhiḥ sahitaḥ sukhīdurhṛdastāpayansarvānnandayaṃścāpi bāndhavān

न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवानसि वै पुरातदिदं समनुप्राप्तं यत्पाण्डूनवमन्यसे

na ca me krośatastāta śrutavānasi vai purātadidaṃ samanuprāptaṃ yatpāṇḍūnavamanyase

यश्च हेतुरवध्यत्वे तेषामक्लिष्टकर्मणाम्तं शृणुष्व महाराज मम कीर्तयतः प्रभो

yaśca heturavadhyatve teṣāmakliṣṭakarmaṇāmtaṃ śṛṇuṣva mahārāja mama kīrtayataḥ prabho

नास्ति लोकेषु तद्भूतं भविता नो भविष्यतियो जयेत्पाण्डवान्संख्ये पालिताञ्शार्ङ्गधन्वना

nāsti lokeṣu tadbhūtaṃ bhavitā no bhaviṣyatiyo jayetpāṇḍavānsaṃkhye pālitāñśārṅgadhanvanā

यत्तु मे कथितं तात मुनिभिर्भावितात्मभिःपुराणगीतं धर्मज्ञ तच्छृणुष्व यथातथम्

yattu me kathitaṃ tāta munibhirbhāvitātmabhiḥpurāṇagītaṃ dharmajña tacchṛṇuṣva yathātatham

पुरा किल सुराः सर्वे ऋषयश्च समागताःपितामहमुपासेदुः पर्वते गन्धमादने

purā kila surāḥ sarve ṛṣayaśca samāgatāḥpitāmahamupāseduḥ parvate gandhamādane

मध्ये तेषां समासीनः प्रजापतिरपश्यतविमानं जाज्वलद्भासा स्थितं प्रवरमम्बरे

madhye teṣāṃ samāsīnaḥ prajāpatirapaśyatavimānaṃ jājvaladbhāsā sthitaṃ pravaramambare

ध्यानेनावेद्य तं ब्रह्मा कृत्वा च नियतोऽञ्जलिम्नमश्चकार हृष्टात्मा परमं परमेश्वरम्

dhyānenāvedya taṃ brahmā kṛtvā ca niyato'ñjalimnamaścakāra hṛṣṭātmā paramaṃ parameśvaram

ऋषयस्त्वथ देवाश्च दृष्ट्वा ब्रह्माणमुत्थितम्स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पश्यन्तो महदद्भुतम्

ṛṣayastvatha devāśca dṛṣṭvā brahmāṇamutthitamsthitāḥ prāñjalayaḥ sarve paśyanto mahadadbhutam

यथावच्च तमभ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरःजगाद जगतः स्रष्टा परं परमधर्मवित्

yathāvacca tamabhyarcya brahmā brahmavidāṃ varaḥjagāda jagataḥ sraṣṭā paraṃ paramadharmavit

विश्वावसुर्विश्वमूर्तिर्विश्वेशो; विष्वक्सेनो विश्वकर्मा वशी चविश्वेश्वरो वासुदेवोऽसि तस्मा;द्योगात्मानं दैवतं त्वामुपैमि

viśvāvasurviśvamūrtirviśveśo; viṣvakseno viśvakarmā vaśī caviśveśvaro vāsudevo'si tasmā;dyogātmānaṃ daivataṃ tvāmupaimi

जय विश्व महादेव जय लोकहिते रतजय योगीश्वर विभो जय योगपरावर

jaya viśva mahādeva jaya lokahite ratajaya yogīśvara vibho jaya yogaparāvara

पद्मगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्वरेश्वरभूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज

padmagarbha viśālākṣa jaya lokeśvareśvarabhūtabhavyabhavannātha jaya saumyātmajātmaja

असंख्येयगुणाजेय जय सर्वपरायणनारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर

asaṃkhyeyaguṇājeya jaya sarvaparāyaṇanārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara

सर्वगुह्यगुणोपेत विश्वमूर्ते निरामयविश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर

sarvaguhyaguṇopeta viśvamūrte nirāmayaviśveśvara mahābāho jaya lokārthatatpara

महोरग वराहाद्य हरिकेश विभो जयहरिवास विशामीश विश्वावासामिताव्यय

mahoraga varāhādya harikeśa vibho jayaharivāsa viśāmīśa viśvāvāsāmitāvyaya

व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सेन्द्रियअसंख्येयात्मभावज्ञ जय गम्भीर कामद

vyaktāvyaktāmitasthāna niyatendriya sendriyaasaṃkhyeyātmabhāvajña jaya gambhīra kāmada

अनन्त विदितप्रज्ञ नित्यं भूतविभावनकृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयाजय

ananta viditaprajña nityaṃ bhūtavibhāvanakṛtakārya kṛtaprajña dharmajña vijayājaya

गुह्यात्मन्सर्वभूतात्मन्स्फुटसंभूतसंभवभूतार्थतत्त्व लोकेश जय भूतविभावन

guhyātmansarvabhūtātmansphuṭasaṃbhūtasaṃbhavabhūtārthatattva lokeśa jaya bhūtavibhāvana

आत्मयोने महाभाग कल्पसंक्षेपतत्परउद्भावन मनोद्भाव जय ब्रह्मजनप्रिय

ātmayone mahābhāga kalpasaṃkṣepatatparaudbhāvana manodbhāva jaya brahmajanapriya

निसर्गसर्गाभिरत कामेश परमेश्वरअमृतोद्भव सद्भाव युगाग्ने विजयप्रद

nisargasargābhirata kāmeśa parameśvaraamṛtodbhava sadbhāva yugāgne vijayaprada

प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबलआत्मभूत महाभूत कर्मात्मञ्जय कर्मद

prajāpatipate deva padmanābha mahābalaātmabhūta mahābhūta karmātmañjaya karmada

पादौ तव धरा देवी दिशो बाहुर्दिवं शिरःमूर्तिस्तेऽहं सुराः कायश्चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी

pādau tava dharā devī diśo bāhurdivaṃ śiraḥmūrtiste'haṃ surāḥ kāyaścandrādityau ca cakṣuṣī

बलं तपश्च सत्यं च धर्मः कामात्मजः प्रभोतेजोऽग्निः पवनः श्वास आपस्ते स्वेदसंभवाः

balaṃ tapaśca satyaṃ ca dharmaḥ kāmātmajaḥ prabhotejo'gniḥ pavanaḥ śvāsa āpaste svedasaṃbhavāḥ

अश्विनौ श्रवणौ नित्यं देवी जिह्वा सरस्वतीवेदाः संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगदाश्रितम्

aśvinau śravaṇau nityaṃ devī jihvā sarasvatīvedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tvayīdaṃ jagadāśritam

न संख्यां न परीमाणं न तेजो न पराक्रमम्न बलं योगयोगीश जानीमस्ते न संभवम्

na saṃkhyāṃ na parīmāṇaṃ na tejo na parākramamna balaṃ yogayogīśa jānīmaste na saṃbhavam

त्वद्भक्तिनिरता देव नियमैस्त्वा समाहिताःअर्चयामः सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम्

tvadbhaktiniratā deva niyamaistvā samāhitāḥarcayāmaḥ sadā viṣṇo parameśaṃ maheśvaram

ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाःपिशाचा मानुषाश्चैव मृगपक्षिसरीसृपाः

ṛṣayo devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥpiśācā mānuṣāścaiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ

एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत्प्रसादजम्पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दुःस्वप्ननाशन

evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tvatprasādajampadmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥsvapnanāśana

त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगन्मुखम्त्वत्प्रसादेन देवेश सुखिनो विबुधाः सदा

tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tvaṃ netā tvaṃ jaganmukhamtvatprasādena deveśa sukhino vibudhāḥ sadā

पृथिवी निर्भया देव त्वत्प्रसादात्सदाभवत्तस्माद्भव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धनः

pṛthivī nirbhayā deva tvatprasādātsadābhavattasmādbhava viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ

धर्मसंस्थापनार्थाय दैतेयानां वधाय चजगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे प्रभो

dharmasaṃsthāpanārthāya daiteyānāṃ vadhāya cajagato dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me prabho

यदेतत्परमं गुह्यं त्वत्प्रसादमयं विभोवासुदेव तदेतत्ते मयोद्गीतं यथातथम्

yadetatparamaṃ guhyaṃ tvatprasādamayaṃ vibhovāsudeva tadetatte mayodgītaṃ yathātatham

सृष्ट्वा संकर्षणं देवं स्वयमात्मानमात्मनाकृष्ण त्वमात्मनास्राक्षीः प्रद्युम्नं चात्मसंभवम्

sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ svayamātmānamātmanākṛṣṇa tvamātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṃ cātmasaṃbhavam

प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धं त्वं यं विदुर्विष्णुमव्ययम्अनिरुद्धोऽसृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम्

pradyumnāccāniruddhaṃ tvaṃ yaṃ vidurviṣṇumavyayamaniruddho'sṛjanmāṃ vai brahmāṇaṃ lokadhāriṇam

वासुदेवमयः सोऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितःविभज्य भागशोऽऽत्मानं व्रज मानुषतां विभो

vāsudevamayaḥ so'haṃ tvayaivāsmi vinirmitaḥvibhajya bhāgaśo''tmānaṃ vraja mānuṣatāṃ vibho

तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वैधर्मं स्थाप्य यशः प्राप्य योगं प्राप्स्यसि तत्त्वतः

tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalokasukhāya vaidharmaṃ sthāpya yaśaḥ prāpya yogaṃ prāpsyasi tattvataḥ

त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्चामितविक्रमतैस्तैश्च नामभिर्भक्ता गायन्ति परमात्मकम्

tvāṃ hi brahmarṣayo loke devāścāmitavikramataistaiśca nāmabhirbhaktā gāyanti paramātmakam

स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसंघाः; कृत्वाश्रयं त्वां वरदं सुबाहोअनादिमध्यान्तमपारयोगं; लोकस्य सेतुं प्रवदन्ति विप्राः

sthitāśca sarve tvayi bhūtasaṃghāḥ; kṛtvāśrayaṃ tvāṃ varadaṃ subāhoanādimadhyāntamapārayogaṃ; lokasya setuṃ pravadanti viprāḥ