Parva.Adhyaya 6.62

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

ततः स भगवान्देवो लोकानां परमेश्वरःब्रह्माणं प्रत्युवाचेदं स्निग्धगम्भीरया गिरा

tataḥ sa bhagavāndevo lokānāṃ parameśvaraḥbrahmāṇaṃ pratyuvācedaṃ snigdhagambhīrayā girā

विदितं तात योगान्मे सर्वमेतत्तवेप्सितम्तथा तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

viditaṃ tāta yogānme sarvametattavepsitamtathā tadbhavitetyuktvā tatraivāntaradhīyata

ततो देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताःकौतूहलपराः सर्वे पितामहमथाब्रुवन्

tato devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥkautūhalaparāḥ sarve pitāmahamathābruvan

को न्वयं यो भगवता प्रणम्य विनयाद्विभोवाग्भिः स्तुतो वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम्

ko nvayaṃ yo bhagavatā praṇamya vinayādvibhovāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotumicchāma taṃ vayam

एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाच पितामहःदेवब्रह्मर्षिगन्धर्वान्सर्वान्मधुरया गिरा

evamuktastu bhagavānpratyuvāca pitāmahaḥdevabrahmarṣigandharvānsarvānmadhurayā girā

यत्तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम्भूतात्मा यः प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम्

yattatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yatparambhūtātmā yaḥ prabhuścaiva brahma yacca paraṃ padam

तेनास्मि कृतसंवादः प्रसन्नेन सुरर्षभाःजगतोऽनुग्रहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः

tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ prasannena surarṣabhāḥjagato'nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ

मानुषं लोकमातिष्ठ वासुदेव इति श्रुतःअसुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले

mānuṣaṃ lokamātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥasurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale

संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाःत इमे नृषु संभूता घोररूपा महाबलाः

saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥta ime nṛṣu saṃbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ

तेषां वधार्थं भगवान्नरेण सहितो वशीमानुषीं योनिमास्थाय चरिष्यति महीतले

teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavānnareṇa sahito vaśīmānuṣīṃ yonimāsthāya cariṣyati mahītale

नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौसहितौ मानुषे लोके संभूतावमितद्युती

naranārāyaṇau yau tau purāṇāvṛṣisattamausahitau mānuṣe loke saṃbhūtāvamitadyutī

अजेयौ समरे यत्तौ सहितावमरैरपिमूढास्त्वेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी

ajeyau samare yattau sahitāvamarairapimūḍhāstvetau na jānanti naranārāyaṇāvṛṣī

तस्याहमात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिःवासुदेवोऽर्चनीयो वः सर्वलोकमहेश्वरः

tasyāhamātmajo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥvāsudevo'rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ

तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित्सुरसत्तमाःनावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः

tathā manuṣyo'yamiti kadācitsurasattamāḥnāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं पदम्एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः

etatparamakaṃ guhyametatparamakaṃ padametatparamakaṃ brahma etatparamakaṃ yaśaḥ

एतदक्षरमव्यक्तमेतत्तच्छाश्वतं महत्एतत्पुरुषसंज्ञं वै गीयते ज्ञायते न च

etadakṣaramavyaktametattacchāśvataṃ mahatetatpuruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jñāyate na ca

एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम्एतत्परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा

etatparamakaṃ teja etatparamakaṃ sukhametatparamakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā

तस्मात्सर्वैः सुरैः सेन्द्रैर्लोकैश्चामितविक्रमःनावज्ञेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः

tasmātsarvaiḥ suraiḥ sendrairlokaiścāmitavikramaḥnāvajñeyo vāsudevo mānuṣo'yamiti prabhuḥ

यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्सुमन्दधीःहृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम्

yaśca mānuṣamātro'yamiti brūyātsumandadhīḥhṛṣīkeśamavajñānāttamāhuḥ puruṣādhamam

योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम्अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तामसं जनाः

yoginaṃ taṃ mahātmānaṃ praviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanumavamanyedvāsudevaṃ tamāhustāmasaṃ janāḥ

देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम्पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं जनाः

devaṃ carācarātmānaṃ śrīvatsāṅkaṃ suvarcasampadmanābhaṃ na jānāti tamāhustāmasaṃ janāḥ

किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम्अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मज्जति

kirīṭakaustubhadharaṃ mitrāṇāmabhayaṃkaramavajānanmahātmānaṃ ghore tamasi majjati

एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरःवासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः

evaṃ viditvā tattvārthaṃ lokānāmīśvareśvaraḥvāsudevo namaskāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ

एवमुक्त्वा स भगवान्सर्वान्देवगणान्पुराविसृज्य सर्वलोकात्मा जगाम भवनं स्वकम्

evamuktvā sa bhagavānsarvāndevagaṇānpurāvisṛjya sarvalokātmā jagāma bhavanaṃ svakam

ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि चकथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः

tato devāḥ sagandharvā munayo'psaraso'pi cakathāṃ tāṃ brahmaṇā gītāṃ śrutvā prītā divaṃ yayuḥ

एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम्वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम्

etacchrutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāmvāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanam

जामदग्न्यस्य रामस्य मार्कण्डेयस्य धीमतःव्यासनारदयोश्चापि श्रुतं श्रुतविशारद

jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥvyāsanāradayoścāpi śrutaṃ śrutaviśārada

एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम्वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम्

etamarthaṃ ca vijñāya śrutvā ca prabhumavyayamvāsudevaṃ mahātmānaṃ lokānāmīśvareśvaram

यस्यासावात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिताकथं न वासुदेवोऽयमर्च्यश्चेज्यश्च मानवैः

yasyāsāvātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitākathaṃ na vāsudevo'yamarcyaścejyaśca mānavaiḥ

वारितोऽसि पुरा तात मुनिभिर्वेदपारगैःमा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धीमतामा पाण्डवैः सार्धमिति तच्च मोहान्न बुध्यसे

vārito'si purā tāta munibhirvedapāragaiḥmā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhīmatāmā pāṇḍavaiḥ sārdhamiti tacca mohānna budhyase

मन्ये त्वां राक्षसं क्रूरं तथा चासि तमोवृतःयस्माद्द्विषसि गोविन्दं पाण्डवं च धनंजयम्नरनारायणौ देवौ नान्यो द्विष्याद्धि मानवः

manye tvāṃ rākṣasaṃ krūraṃ tathā cāsi tamovṛtaḥyasmāddviṣasi govindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayamnaranārāyaṇau devau nānyo dviṣyāddhi mānavaḥ

तस्माद्ब्रवीमि ते राजन्नेष वै शाश्वतोऽव्ययःसर्वलोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः

tasmādbravīmi te rājanneṣa vai śāśvato'vyayaḥsarvalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ

लोकान्धारयते यस्त्रींश्चराचरगुरुः प्रभुःयोद्धा जयश्च जेता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः

lokāndhārayate yastrīṃścarācaraguruḥ prabhuḥyoddhā jayaśca jetā ca sarvaprakṛtirīśvaraḥ

राजन्सत्त्वमयो ह्येष तमोरागविवर्जितःयतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः

rājansattvamayo hyeṣa tamorāgavivarjitaḥyataḥ kṛṣṇastato dharmo yato dharmastato jayaḥ

तस्य माहात्म्ययोगेन योगेनात्मन एव चधृताः पाण्डुसुता राजञ्जयश्चैषां भविष्यति

tasya māhātmyayogena yogenātmana eva cadhṛtāḥ pāṇḍusutā rājañjayaścaiṣāṃ bhaviṣyati

श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्डवानां दधाति यःबलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति

śreyoyuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇḍavānāṃ dadhāti yaḥbalaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaścaiva rakṣati

स एष शाश्वतो देवः सर्वगुह्यमयः शिवःवासुदेव इति ज्ञेयो यन्मां पृच्छसि भारत

sa eṣa śāśvato devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥvāsudeva iti jñeyo yanmāṃ pṛcchasi bhārata

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैःसेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिः

brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiśca kṛtalakṣaṇaiḥsevyate'bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥ

द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य चसात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन यः

dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya casātvataṃ vidhimāsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ

स एष सर्वासुरमर्त्यलोकं; समुद्रकक्ष्यान्तरिताः पुरीश्चयुगे युगे मानुषं चैव वासं; पुनः पुनः सृजते वासुदेवः

sa eṣa sarvāsuramartyalokaṃ; samudrakakṣyāntaritāḥ purīścayuge yuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ; punaḥ punaḥ sṛjate vāsudevaḥ