Parva.Adhyaya 6.7

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विस्तरं ब्रूहि संजययावद्भूम्यवकाशोऽयं दृश्यते शशलक्षणेतस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्

ukto dvīpasya saṃkṣepo vistaraṃ brūhi saṃjayayāvadbhūmyavakāśo'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇetasya pramāṇaṃ prabrūhi tato vakṣyasi pippalam

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवमुक्तः स राज्ञा तु संजयो वाक्यमब्रवीत्प्रागायता महाराज षडेते रत्नपर्वताःअवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ

evamuktaḥ sa rājñā tu saṃjayo vākyamabravītprāgāyatā mahārāja ṣaḍete ratnaparvatāḥavagāḍhā hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau

हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमःनीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च रजतप्रभःसर्वधातुविनद्धश्च शृङ्गवान्नाम पर्वतः

himavānhemakūṭaśca niṣadhaśca nagottamaḥnīlaśca vaiḍūryamayaḥ śvetaśca rajataprabhaḥsarvadhātuvinaddhaśca śṛṅgavānnāma parvataḥ

एते वै पर्वता राजन्सिद्धचारणसेविताःतेषामन्तरविष्कम्भो योजनानि सहस्रशः

ete vai parvatā rājansiddhacāraṇasevitāḥteṣāmantaraviṣkambho yojanāni sahasraśaḥ

तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारतवसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः

tatra puṇyā janapadāstāni varṣāṇi bhāratavasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ

इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम्हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते

idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tato haimavataṃ paramhemakūṭātparaṃ caiva harivarṣaṃ pracakṣate

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण चप्रागायतो महाराज माल्यवान्नाम पर्वतः

dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa caprāgāyato mahārāja mālyavānnāma parvataḥ

ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनःपरिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः

tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvato gandhamādanaḥparimaṇḍalastayormadhye meruḥ kanakaparvataḥ

आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकःयोजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल स्मृतः

ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥyojanānāṃ sahasrāṇi ṣoḍaśādhaḥ kila smṛtaḥ

उच्चैश्च चतुराशीतिर्योजनानां महीपतेऊर्ध्वमन्तश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति

uccaiśca caturāśītiryojanānāṃ mahīpateūrdhvamantaśca tiryakca lokānāvṛtya tiṣṭhati

तस्य पार्श्वे त्विमे द्वीपाश्चत्वारः संस्थिताः प्रभोभद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारतउत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः

tasya pārśve tvime dvīpāścatvāraḥ saṃsthitāḥ prabhobhadrāśvaḥ ketumālaśca jambūdvīpaśca bhāratauttarāścaiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ

विहगः सुमुखो यत्र सुपर्णस्यात्मजः किलस वै विचिन्तयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान्

vihagaḥ sumukho yatra suparṇasyātmajaḥ kilasa vai vicintayāmāsa sauvarṇānprekṣya vāyasān

मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम्अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम्

meruruttamamadhyānāmadhamānāṃ ca pakṣiṇāmaviśeṣakaro yasmāttasmādenaṃ tyajāmyaham

तमादित्योऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां पतिःचन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणम्

tamādityo'nuparyeti satataṃ jyotiṣāṃ patiḥcandramāśca sanakṣatro vāyuścaiva pradakṣiṇam

स पर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितःभवनैरावृतः सर्वैर्जाम्बूनदमयैः शुभैः

sa parvato mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥbhavanairāvṛtaḥ sarvairjāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ

तत्र देवगणा राजन्गन्धर्वासुरराक्षसाःअप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति नित्यशः

tatra devagaṇā rājangandharvāsurarākṣasāḥapsarogaṇasaṃyuktāḥ śaile krīḍanti nityaśaḥ

तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरःसमेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्तेऽनेकदक्षिणैः

tatra brahmā ca rudraśca śakraścāpi sureśvaraḥsametya vividhairyajñairyajante'nekadakṣiṇaiḥ

तुम्बुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हहा हुहूःअभिगम्यामरश्रेष्ठाः स्तवै स्तुन्वन्ति चाभिभो

tumbururnāradaścaiva viśvāvasurhahā huhūḥabhigamyāmaraśreṣṭhāḥ stavai stunvanti cābhibho

सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिःतत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि

saptarṣayo mahātmānaḥ kaśyapaśca prajāpatiḥtatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi

तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर्महीपतेतस्य हीमानि रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः

tasyaiva mūrdhanyuśanāḥ kāvyo daityairmahīpatetasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ

तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुतेततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति

tasmātkubero bhagavāṃścaturthaṃ bhāgamaśnutetataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ prayacchati

पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमं शिवम्कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम्

pārśve tasyottare divyaṃ sarvartukusumaṃ śivamkarṇikāravanaṃ ramyaṃ śilājālasamudgatam

तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यैर्भूतैः समावृतःउमासहायो भगवान्रमते भूतभावनः

tatra sākṣātpaśupatirdivyairbhūtaiḥ samāvṛtaḥumāsahāyo bhagavānramate bhūtabhāvanaḥ

कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रत्पादावलम्बिनीम्त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः

karṇikāramayīṃ mālāṃ bibhratpādāvalambinīmtribhirnetraiḥ kṛtoddyotastribhiḥ sūryairivoditaiḥ

तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनःपश्यन्ति न हि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः

tamugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥpaśyanti na hi durvṛttaiḥ śakyo draṣṭuṃ maheśvaraḥ

तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा नरेश्वरत्रिंशद्बाहुपरिग्राह्या भीमनिर्घातनिस्वना

tasya śailasya śikharātkṣīradhārā nareśvaratriṃśadbāhuparigrāhyā bhīmanirghātanisvanā

पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभापतत्यजस्रवेगेन ह्रदे चान्द्रमसे शुभेतया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः

puṇyā puṇyatamairjuṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhāpatatyajasravegena hrade cāndramase śubhetayā hyutpāditaḥ puṇyaḥ sa hradaḥ sāgaropamaḥ

तां धारयामास पुरा दुर्धरां पर्वतैरपिशतं वर्षसहस्राणां शिरसा वै महेश्वरः

tāṃ dhārayāmāsa purā durdharāṃ parvatairapiśataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasā vai maheśvaraḥ

मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपतेजम्बूषण्डश्च तत्रैव सुमहान्नन्दनोपमः

merostu paścime pārśve ketumālo mahīpatejambūṣaṇḍaśca tatraiva sumahānnandanopamaḥ

आयुर्दश सहस्राणि वर्षाणां तत्र भारतसुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः

āyurdaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhāratasuvarṇavarṇāśca narāḥ striyaścāpsarasopamāḥ

अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाःजायन्ते मानवास्तत्र निष्टप्तकनकप्रभाः

anāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥjāyante mānavāstatra niṣṭaptakanakaprabhāḥ

गन्धमादनशृङ्गेषु कुबेरः सह राक्षसैःसंवृतोऽप्सरसां संघैर्मोदते गुह्यकाधिपः

gandhamādanaśṛṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥsaṃvṛto'psarasāṃ saṃghairmodate guhyakādhipaḥ

गन्धमादनपादेषु परेष्वपरगण्डिकाःएकादश सहस्राणि वर्षाणां परमायुषः

gandhamādanapādeṣu pareṣvaparagaṇḍikāḥekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ paramāyuṣaḥ

तत्र कृष्णा नरा राजंस्तेजोयुक्ता महाबलाःस्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः

tatra kṛṣṇā narā rājaṃstejoyuktā mahābalāḥstriyaścotpalapatrābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ

नीलात्परतरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं परम्वर्षमैरावतं नाम ततः शृङ्गवतः परम्

nīlātparataraṃ śvetaṃ śvetāddhairaṇyakaṃ paramvarṣamairāvataṃ nāma tataḥ śṛṅgavataḥ param

धनुःसंस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरेइलावृतं मध्यमं तु पञ्च वर्षाणि चैव ह

dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottareilāvṛtaṃ madhyamaṃ tu pañca varṣāṇi caiva ha

उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैःआयुष्प्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः

uttarottarametebhyo varṣamudricyate guṇaiḥāyuṣpramāṇamārogyaṃ dharmataḥ kāmato'rthataḥ

समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारतएवमेषा महाराज पर्वतैः पृथिवी चिता

samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārataevameṣā mahārāja parvataiḥ pṛthivī citā

हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतःयत्र वैश्रवणो राजा गुह्यकैः सह मोदते

hemakūṭastu sumahānkailāso nāma parvataḥyatra vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ saha modate

अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रतिहिरण्यशृङ्गः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः

astyuttareṇa kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ pratihiraṇyaśṛṅgaḥ sumahāndivyo maṇimayo giriḥ

तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम्रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथःदृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः

tasya pārśve mahaddivyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukamramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥdṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgāmuvāsa bahulāḥ samāḥ

यूपा मणिमयास्तत्र चित्याश्चापि हिरण्मयाःतत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः

yūpā maṇimayāstatra cityāścāpi hiraṇmayāḥtatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ sahasrākṣo mahāyaśāḥ

सृष्ट्वा भूतपतिर्यत्र सर्वलोकान्सनातनःउपास्यते तिग्मतेजा वृतो भूतैः समागतैःनरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पञ्चमः

sṛṣṭvā bhūtapatiryatra sarvalokānsanātanaḥupāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ samāgataiḥnaranārāyaṇau brahmā manuḥ sthāṇuśca pañcamaḥ

तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिताब्रह्मलोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते

tatra tripathagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitābrahmalokādapakrāntā saptadhā pratipadyate

वस्वोकसारा नलिनी पावना च सरस्वतीजम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिन्धुश्च सप्तमी

vasvokasārā nalinī pāvanā ca sarasvatījambūnadī ca sītā ca gaṅgā sindhuśca saptamī

अचिन्त्या दिव्यसंकल्पा प्रभोरेषैव संविधिःउपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये

acintyā divyasaṃkalpā prabhoreṣaiva saṃvidhiḥupāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye

दृश्यादृश्या च भवति तत्र तत्र सरस्वतीएता दिव्याः सप्त गङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः

dṛśyādṛśyā ca bhavati tatra tatra sarasvatīetā divyāḥ sapta gaṅgāstriṣu lokeṣu viśrutāḥ

रक्षांसि वै हिमवति हेमकूटे तु गुह्यकाःसर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णे च तपोधनाः

rakṣāṃsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥsarpā nāgāśca niṣadhe gokarṇe ca tapodhanāḥ

देवासुराणां च गृहं श्वेतः पर्वत उच्यतेगन्धर्वा निषधे शैले नीले ब्रह्मर्षयो नृपशृङ्गवांस्तु महाराज पितॄणां प्रतिसंचरः

devāsurāṇāṃ ca gṛhaṃ śvetaḥ parvata ucyategandharvā niṣadhe śaile nīle brahmarṣayo nṛpaśṛṅgavāṃstu mahārāja pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ

इत्येतानि महाराज सप्त वर्षाणि भागशःभूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च

ityetāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥbhūtānyupaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca

तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते दैवमानुषीअशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषता

teṣāmṛddhirbahuvidhā dṛśyate daivamānuṣīaśakyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatā

यां तु पृच्छसि मा राजन्दिव्यामेतां शशाकृतिम्पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उभये दक्षिणोत्तरेकर्णौ तु नागद्वीपं च कश्यपद्वीपमेव च

yāṃ tu pṛcchasi mā rājandivyāmetāṃ śaśākṛtimpārśve śaśasya dve varṣe ubhaye dakṣiṇottarekarṇau tu nāgadvīpaṃ ca kaśyapadvīpameva ca

ताम्रवर्णः शिरो राजञ्श्रीमान्मलयपर्वतःएतद्द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशसंस्थितम्

tāmravarṇaḥ śiro rājañśrīmānmalayaparvataḥetaddvitīyaṃ dvīpasya dṛśyate śaśasaṃsthitam