Parva.Adhyaya 6.6

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजयतथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः

nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjayatathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmimāśritāḥ

प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या अपि सर्वशःनिखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय

pramāṇaṃ ca pramāṇajña pṛthivyā api sarvaśaḥnikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात्जगत्स्थितानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः

pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahātjagatsthitāni sarvāṇi samānyāhurmanīṣiṇaḥ

भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव चगुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः

bhūmirāpastathā vāyuragnirākāśameva caguṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ pradhānataḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमःभूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥbhūmerete guṇāḥ proktā ṛṣibhistattvavedibhiḥ

चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यतेशब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयःशब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च

catvāro'psu guṇā rājangandhastatra na vidyateśabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso'tha guṇāstrayaḥśabdaḥ sparśaśca vāyostu ākāśe śabda eva ca

एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसुवर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

ete pañca guṇā rājanmahābhūteṣu pañcasuvartante sarvalokeṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदायदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम्तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा

anyonyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadāyadā tu viṣamībhāvamāviśanti parasparamtadā dehairdehavanto vyatirohanti nānyathā

आनुपूर्व्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशःसर्वाण्यपरिमेयानि तदेषां रूपमैश्वरम्

ānupūrvyādvinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥsarvāṇyaparimeyāni tadeṣāṃ rūpamaiśvaram

तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाःतेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते

tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥteṣāṃ manuṣyāstarkeṇa pramāṇāni pracakṣate

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत्प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम्

acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayetprakṛtibhyaḥ paraṃ yattu tadacintyasya lakṣaṇam

सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं ते कुरुनन्दनपरिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः

sudarśanaṃ pravakṣyāmi dvīpaṃ te kurunandanaparimaṇḍalo mahārāja dvīpo'sau cakrasaṃsthitaḥ

नदीजलप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसंनिभैःपुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा

nadījalapraticchannaḥ parvataiścābhrasaṃnibhaiḥpuraiśca vividhākārai ramyairjanapadaistathā

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान्लावणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः

vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ saṃpannadhanadhānyavānlāvaṇena samudreṇa samantātparivāritaḥ

यथा च पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनःएवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले

yathā ca puruṣaḥ paśyedādarśe mukhamātmanaḥevaṃ sudarśanadvīpo dṛśyate candramaṇḍale

द्विरंशे पिप्पलस्तत्र द्विरंशे च शशो महान्सर्वौषधिसमावापैः सर्वतः परिबृंहितःआपस्ततोऽन्या विज्ञेया एष संक्षेप उच्यते

dviraṃśe pippalastatra dviraṃśe ca śaśo mahānsarvauṣadhisamāvāpaiḥ sarvataḥ paribṛṃhitaḥāpastato'nyā vijñeyā eṣa saṃkṣepa ucyate