Parva.Adhyaya 6.75

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करेसंग्रामरभसो भीमं हन्तुकामोऽभ्यधावत

tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskaresaṃgrāmarabhaso bhīmaṃ hantukāmo'bhyadhāvata

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य नृवीरं दृढवैरिणम्भीमसेनः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्

tamāyāntamabhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇambhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanamabravīt

अयं स कालः संप्राप्तो वर्षपूगाभिकाङ्क्षितःअद्य त्वां निहनिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम्

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto varṣapūgābhikāṅkṣitaḥadya tvāṃ nihaniṣyāmi yadi notsṛjase raṇam

अद्य कुन्त्याः परिक्लेशं वनवासं च कृत्स्नशःद्रौपद्याश्च परिक्लेशं प्रणोत्स्यामि हते त्वयि

adya kuntyāḥ parikleśaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥdraupadyāśca parikleśaṃ praṇotsyāmi hate tvayi

यत्त्वं दुरोदरो भूत्वा पाण्डवानवमन्यसेतस्य पापस्य गान्धारे पश्य व्यसनमागतम्

yattvaṃ durodaro bhūtvā pāṇḍavānavamanyasetasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanamāgatam

कर्णस्य मतमाज्ञाय सौबलस्य च यत्पुराअचिन्त्य पाण्डवान्कामाद्यथेष्टं कृतवानसि

karṇasya matamājñāya saubalasya ca yatpurāacintya pāṇḍavānkāmādyatheṣṭaṃ kṛtavānasi

याचमानं च यन्मोहाद्दाशार्हमवमन्यसेउलूकस्य समादेशं यद्ददासि च हृष्टवत्

yācamānaṃ ca yanmohāddāśārhamavamanyaseulūkasya samādeśaṃ yaddadāsi ca hṛṣṭavat

अद्य त्वा निहनिष्यामि सानुबन्धं सबान्धवम्समीकरिष्ये तत्पापं यत्पुरा कृतवानसि

adya tvā nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sabāndhavamsamīkariṣye tatpāpaṃ yatpurā kṛtavānasi

एवमुक्त्वा धनुर्घोरं विकृष्योद्भ्राम्य चासकृत्समादाय शरान्घोरान्महाशनिसमप्रभान्

evamuktvā dhanurghoraṃ vikṛṣyodbhrāmya cāsakṛtsamādāya śarānghorānmahāśanisamaprabhān

षड्विंशत्तरसा क्रुद्धो मुमोचाशु सुयोधनेज्वलिताग्निशिखाकारान्वज्रकल्पानजिह्मगान्

ṣaḍviṃśattarasā kruddho mumocāśu suyodhanejvalitāgniśikhākārānvajrakalpānajihmagān

ततोऽस्य कार्मुकं द्वाभ्यां सूतं द्वाभ्यां च विव्यधेचतुर्भिरश्वाञ्जवनाननयद्यमसादनम्

tato'sya kārmukaṃ dvābhyāṃ sūtaṃ dvābhyāṃ ca vivyadhecaturbhiraśvāñjavanānanayadyamasādanam

द्वाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां शराभ्यामरिमर्दनःछत्रं चिच्छेद समरे राज्ञस्तस्य रथोत्तमात्

dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyāmarimardanaḥchatraṃ ciccheda samare rājñastasya rathottamāt

त्रिभिश्च तस्य चिच्छेद ज्वलन्तं ध्वजमुत्तमम्छित्त्वा तं च ननादोच्चैस्तव पुत्रस्य पश्यतः

tribhiśca tasya ciccheda jvalantaṃ dhvajamuttamamchittvā taṃ ca nanādoccaistava putrasya paśyataḥ

रथाच्च स ध्वजः श्रीमान्नानारत्नविभूषितःपपात सहसा भूमिं विद्युज्जलधरादिव

rathācca sa dhvajaḥ śrīmānnānāratnavibhūṣitaḥpapāta sahasā bhūmiṃ vidyujjaladharādiva

ज्वलन्तं सूर्यसंकाशं नागं मणिमयं शुभम्ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः

jvalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubhamdhvajaṃ kurupateśchinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

अथैनं दशभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महागजम्आजघान रणे भीमः स्मयन्निव महारथः

athainaṃ daśabhirbāṇaistottrairiva mahāgajamājaghāna raṇe bhīmaḥ smayanniva mahārathaḥ

ततस्तु राजा सिन्धूनां रथश्रेष्ठो जयद्रथःदुर्योधनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम्

tatastu rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭho jayadrathaḥduryodhanasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām

कृपश्च रथिनां श्रेष्ठः कौरव्यममितौजसम्आरोपयद्रथं राजन्दुर्योधनममर्षणम्

kṛpaśca rathināṃ śreṣṭhaḥ kauravyamamitaujasamāropayadrathaṃ rājanduryodhanamamarṣaṇam

स गाढविद्धो व्यथितो भीमसेनेन संयुगेनिषसाद रथोपस्थे राजा दुर्योधनस्तदा

sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṃyugeniṣasāda rathopasthe rājā duryodhanastadā

परिवार्य ततो भीमं हन्तुकामो जयद्रथःरथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः

parivārya tato bhīmaṃ hantukāmo jayadrathaḥrathairanekasāhasrairbhīmasyāvārayaddiśaḥ

धृष्टकेतुस्ततो राजन्नभिमन्युश्च वीर्यवान्केकया द्रौपदेयाश्च तव पुत्रानयोधयन्

dhṛṣṭaketustato rājannabhimanyuśca vīryavānkekayā draupadeyāśca tava putrānayodhayan

चित्रसेनः सुचित्रश्च चित्राश्वश्चित्रदर्शनःचारुचित्रः सुचारुश्च तथा नन्दोपनन्दकौ

citrasenaḥ sucitraśca citrāśvaścitradarśanaḥcārucitraḥ sucāruśca tathā nandopanandakau

अष्टावेते महेष्वासाः सुकुमारा यशस्विनःअभिमन्युरथं राजन्समन्तात्पर्यवारयन्

aṣṭāvete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥabhimanyurathaṃ rājansamantātparyavārayan

आजघान ततस्तूर्णमभिमन्युर्महामनाःएकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिःवज्रमृत्युप्रतीकाशैर्विचित्रायुधनिःसृतैः

ājaghāna tatastūrṇamabhimanyurmahāmanāḥekaikaṃ pañcabhirviddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥvajramṛtyupratīkāśairvicitrāyudhaniḥsṛtaiḥ

अमृष्यमाणास्ते सर्वे सौभद्रं रथसत्तमम्ववर्षुर्मार्गणैस्तीक्ष्णैर्गिरिं मेरुमिवाम्बुदाः

amṛṣyamāṇāste sarve saubhadraṃ rathasattamamvavarṣurmārgaṇaistīkṣṇairgiriṃ merumivāmbudāḥ

स पीड्यमानः समरे कृतास्त्रो युद्धदुर्मदःअभिमन्युर्महाराज तावकान्समकम्पयत्यथा देवासुरे युद्धे वज्रपाणिर्महासुरान्

sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstro yuddhadurmadaḥabhimanyurmahārāja tāvakānsamakampayatyathā devāsure yuddhe vajrapāṇirmahāsurān

विकर्णस्य ततो भल्लान्प्रेषयामास भारतचतुर्दश रथश्रेष्ठो घोरानाशीविषोपमान्ध्वजं सूतं हयांश्चास्य छित्त्वा नृत्यन्निवाहवे

vikarṇasya tato bhallānpreṣayāmāsa bhāratacaturdaśa rathaśreṣṭho ghorānāśīviṣopamāndhvajaṃ sūtaṃ hayāṃścāsya chittvā nṛtyannivāhave

पुनश्चान्याञ्शरान्पीतानकुण्ठाग्राञ्शिलाशितान्प्रेषयामास सौभद्रो विकर्णाय महाबलः

punaścānyāñśarānpītānakuṇṭhāgrāñśilāśitānpreṣayāmāsa saubhadro vikarṇāya mahābalaḥ

ते विकर्णं समासाद्य कङ्कबर्हिणवाससःभित्त्वा देहं गता भूमिं ज्वलन्त इव पन्नगाः

te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇavāsasaḥbhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ jvalanta iva pannagāḥ

ते शरा हेमपुङ्खाग्रा व्यदृश्यन्त महीतलेविकर्णरुधिरक्लिन्ना वमन्त इव शोणितम्

te śarā hemapuṅkhāgrā vyadṛśyanta mahītalevikarṇarudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam

विकर्णं वीक्ष्य निर्भिन्नं तस्यैवान्ये सहोदराःअभ्यद्रवन्त समरे सौभद्रप्रमुखान्रथान्

vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahodarāḥabhyadravanta samare saubhadrapramukhānrathān

अभियात्वा तथैवाशु रथस्थान्सूर्यवर्चसःअविध्यन्समरेऽन्योन्यं संरब्धा युद्धदुर्मदाः

abhiyātvā tathaivāśu rathasthānsūryavarcasaḥavidhyansamare'nyonyaṃ saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ

दुर्मुखः श्रुतकर्माणं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैःध्वजमेकेन चिच्छेद सारथिं चास्य सप्तभिः

durmukhaḥ śrutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhirāśugaiḥdhvajamekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptabhiḥ

अश्वाञ्जाम्बूनदैर्जालैः प्रच्छन्नान्वातरंहसःजघान षड्भिरासाद्य सारथिं चाभ्यपातयत्

aśvāñjāmbūnadairjālaiḥ pracchannānvātaraṃhasaḥjaghāna ṣaḍbhirāsādya sārathiṃ cābhyapātayat

स हताश्वे रथे तिष्ठञ्श्रुतकर्मा महारथःशक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धो महोल्कां ज्वलितामिव

sa hatāśve rathe tiṣṭhañśrutakarmā mahārathaḥśaktiṃ cikṣepa saṃkruddho maholkāṃ jvalitāmiva

सा दुर्मुखस्य विपुलं वर्म भित्त्वा यशस्विनःविदार्य प्राविशद्भूमिं दीप्यमाना सुतेजना

sā durmukhasya vipulaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥvidārya prāviśadbhūmiṃ dīpyamānā sutejanā

तं दृष्ट्वा विरथं तत्र सुतसोमो महाबलःपश्यतां सर्वसैन्यानां रथमारोपयत्स्वकम्

taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra sutasomo mahābalaḥpaśyatāṃ sarvasainyānāṃ rathamāropayatsvakam

श्रुतकीर्तिस्तथा वीरो जयत्सेनं सुतं तवअभ्ययात्समरे राजन्हन्तुकामो यशस्विनम्

śrutakīrtistathā vīro jayatsenaṃ sutaṃ tavaabhyayātsamare rājanhantukāmo yaśasvinam

तस्य विक्षिपतश्चापं श्रुतकीर्तेर्महात्मनःचिच्छेद समरे राजञ्जयत्सेनः सुतस्तवक्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन प्रहसन्निव भारत

tasya vikṣipataścāpaṃ śrutakīrtermahātmanaḥciccheda samare rājañjayatsenaḥ sutastavakṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasanniva bhārata

तं दृष्ट्वा छिन्नधन्वानं शतानीकः सहोदरम्अभ्यपद्यत तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः

taṃ dṛṣṭvā chinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahodaramabhyapadyata tejasvī siṃhavadvinadanmuhuḥ

शतानीकस्तु समरे दृढं विस्फार्य कार्मुकम्विव्याध दशभिस्तूर्णं जयत्सेनं शिलीमुखैः

śatānīkastu samare dṛḍhaṃ visphārya kārmukamvivyādha daśabhistūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ

अथान्येन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिनाशतानीको जयत्सेनं विव्याध हृदये भृशम्

athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedināśatānīko jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśam

तथा तस्मिन्वर्तमाने दुष्कर्णो भ्रातुरन्तिकेचिच्छेद समरे चापं नाकुलेः क्रोधमूर्छितः

tathā tasminvartamāne duṣkarṇo bhrāturantikeciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ krodhamūrchitaḥ

अथान्यद्धनुरादाय भारसाधनमुत्तमम्समादत्त शितान्बाणाञ्शतानीको महाबलः

athānyaddhanurādāya bhārasādhanamuttamamsamādatta śitānbāṇāñśatānīko mahābalaḥ

तिष्ठ तिष्ठेति चामन्त्र्य दुष्कर्णं भ्रातुरग्रतःमुमोच निशितान्बाणाञ्ज्वलितान्पन्नगानिव

tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bhrāturagrataḥmumoca niśitānbāṇāñjvalitānpannagāniva

ततोऽस्य धनुरेकेन द्वाभ्यां सूतं च मारिषचिच्छेद समरे तूर्णं तं च विव्याध सप्तभिः

tato'sya dhanurekena dvābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣaciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ

अश्वान्मनोजवांश्चास्य कल्माषान्वीतकल्मषःजघान निशितैस्तूर्णं सर्वान्द्वादशभिः शरैः

aśvānmanojavāṃścāsya kalmāṣānvītakalmaṣaḥjaghāna niśitaistūrṇaṃ sarvāndvādaśabhiḥ śaraiḥ

अथापरेण भल्लेन सुमुक्तेन निपातिनादुष्कर्णं समरे क्रुद्धो विव्याध हृदये भृशम्

athāpareṇa bhallena sumuktena nipātināduṣkarṇaṃ samare kruddho vivyādha hṛdaye bhṛśam

दुष्कर्णं निहतं दृष्ट्वा पञ्च राजन्महारथाःजिघांसन्तः शतानीकं सर्वतः पर्यवारयन्

duṣkarṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā pañca rājanmahārathāḥjighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayan

छाद्यमानं शरव्रातैः शतानीकं यशस्विनम्अभ्यधावन्त संरब्धाः केकयाः पञ्च सोदराः

chādyamānaṃ śaravrātaiḥ śatānīkaṃ yaśasvinamabhyadhāvanta saṃrabdhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ

तानभ्यापततः प्रेक्ष्य तव पुत्रा महारथाःप्रत्युद्ययुर्महाराज गजा इव महागजान्

tānabhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥpratyudyayurmahārāja gajā iva mahāgajān

दुर्मुखो दुर्जयश्चैव तथा दुर्मर्षणो युवाशत्रुंजयः शत्रुसहः सर्वे क्रुद्धा यशस्विनःप्रत्युद्याता महाराज केकयान्भ्रातरः समम्

durmukho durjayaścaiva tathā durmarṣaṇo yuvāśatruṃjayaḥ śatrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥpratyudyātā mahārāja kekayānbhrātaraḥ samam

रथैर्नगरसंकाशैर्हयैर्युक्तैर्मनोजवैःनानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलंकृतैः

rathairnagarasaṃkāśairhayairyuktairmanojavaiḥnānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhiralaṃkṛtaiḥ

वरचापधरा वीरा विचित्रकवचध्वजाःविविशुस्ते परं सैन्यं सिंहा इव वनाद्वनम्

varacāpadharā vīrā vicitrakavacadhvajāḥviviśuste paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanādvanam

तेषां सुतुमुलं युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्अवर्तत महारौद्रं निघ्नतामितरेतरम्अन्योन्यागस्कृतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम्

teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipamavartata mahāraudraṃ nighnatāmitaretaramanyonyāgaskṛtāṃ rājanyamarāṣṭravivardhanam

मुहूर्तास्तमिते सूर्ये चक्रुर्युद्धं सुदारुणम्रथिनः सादिनश्चैव व्यकीर्यन्त सहस्रशः

muhūrtāstamite sūrye cakruryuddhaṃ sudāruṇamrathinaḥ sādinaścaiva vyakīryanta sahasraśaḥ

ततः शांतनवः क्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिःनाशयामास सेनां वै भीष्मस्तेषां महात्मनाम्पाञ्चालानां च सैन्यानि शरैर्निन्ये यमक्षयम्

tataḥ śāṃtanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥnāśayāmāsa senāṃ vai bhīṣmasteṣāṃ mahātmanāmpāñcālānāṃ ca sainyāni śarairninye yamakṣayam

एवं भित्त्वा महेष्वासः पाण्डवानामनीकिनीम्कृत्वावहारं सैन्यानां ययौ स्वशिबिरं नृप

evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāmanīkinīmkṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ yayau svaśibiraṃ nṛpa

धर्मराजोऽपि संप्रेक्ष्य धृष्टद्युम्नवृकोदरौमूर्ध्नि चैतावुपाघ्राय संहृष्टः शिबिरं ययौ

dharmarājo'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumnavṛkodaraumūrdhni caitāvupāghrāya saṃhṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau