Parva.Adhyaya 6.77

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अथात्मजं तव पुनर्गाङ्गेयो ध्यानमास्थितम्अब्रवीद्भरतश्रेष्ठः संप्रहर्षकरं वचः

athātmajaṃ tava punargāṅgeyo dhyānamāsthitamabravīdbharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ

अहं द्रोणश्च शल्यश्च कृतवर्मा च सात्वतःअश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ सैन्धवः

ahaṃ droṇaśca śalyaśca kṛtavarmā ca sātvataḥaśvatthāmā vikarṇaśca somadatto'tha saindhavaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैःत्रिगर्तराजश्च बली मागधश्च सुदुर्जयः

vindānuvindāvāvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥtrigartarājaśca balī māgadhaśca sudurjayaḥ

बृहद्बलश्च कौसल्यश्चित्रसेनो विविंशतिःरथाश्च बहुसाहस्राः शोभमाना महाध्वजाः

bṛhadbalaśca kausalyaścitraseno viviṃśatiḥrathāśca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ

देशजाश्च हया राजन्स्वारूढा हयसादिभिःगजेन्द्राश्च मदोद्वृत्ताः प्रभिन्नकरटामुखाः

deśajāśca hayā rājansvārūḍhā hayasādibhiḥgajendrāśca madodvṛttāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ

पदाताश्च तथा शूरा नानाप्रहरणायुधाःनानादेशसमुत्पन्नास्त्वदर्थे योद्धुमुद्यताः

padātāśca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥnānādeśasamutpannāstvadarthe yoddhumudyatāḥ

एते चान्ये च बहवस्त्वदर्थे त्यक्तजीविताःदेवानपि रणे जेतुं समर्था इति मे मतिः

ete cānye ca bahavastvadarthe tyaktajīvitāḥdevānapi raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ

अवश्यं तु मया राजंस्तव वाच्यं हितं सदाअशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैःवासुदेवसहायाश्च महेन्द्रसमविक्रमाः

avaśyaṃ tu mayā rājaṃstava vācyaṃ hitaṃ sadāaśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devairapi savāsavaiḥvāsudevasahāyāśca mahendrasamavikramāḥ

सर्वथाहं तु राजेन्द्र करिष्ये वचनं तवपाण्डवान्वा रणे जेष्ये मां वा जेष्यन्ति पाण्डवाः

sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tavapāṇḍavānvā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ

एवमुक्त्वा ददौ चास्मै विशल्यकरणीं शुभाम्ओषधीं वीर्यसंपन्नां विशल्यश्चाभवत्तदा

evamuktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhāmoṣadhīṃ vīryasaṃpannāṃ viśalyaścābhavattadā

ततः प्रभाते विमले स्वेनानीकेन वीर्यवान्अव्यूहत स्वयं व्यूहं भीष्मो व्यूहविशारदः

tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavānavyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ

मण्डलं मनुजश्रेष्ठ नानाशस्त्रसमाकुलम्संपूर्णं योधमुख्यैश्च तथा दन्तिपदातिभिः

maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulamsaṃpūrṇaṃ yodhamukhyaiśca tathā dantipadātibhiḥ

रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्परिवारितम्अश्ववृन्दैर्महद्भिश्च ऋष्टितोमरधारिभिः

rathairanekasāhasraiḥ samantātparivāritamaśvavṛndairmahadbhiśca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ

नागे नागे रथाः सप्त सप्त चाश्वा रथे रथेअन्वश्वं दश धानुष्का धानुष्के सप्त चर्मिणः

nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe ratheanvaśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ

एवंव्यूहं महाराज तव सैन्यं महारथैःस्थितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम्

evaṃvyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥsthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam

दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव चरथानामयुतं चापि पुत्राश्च तव दंशिताःचित्रसेनादयः शूरा अभ्यरक्षन्पितामहम्

daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva carathānāmayutaṃ cāpi putrāśca tava daṃśitāḥcitrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣanpitāmaham

रक्ष्यमाणश्च तैः शूरैर्गोप्यमानाश्च तेन तेसंनद्धाः समदृश्यन्त राजानश्च महाबलाः

rakṣyamāṇaśca taiḥ śūrairgopyamānāśca tena tesaṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaśca mahābalāḥ

दुर्योधनस्तु समरे दंशितो रथमास्थितःव्यभ्राजत श्रिया जुष्टो यथा शक्रस्त्रिविष्टपे

duryodhanastu samare daṃśito rathamāsthitaḥvyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakrastriviṣṭape

ततः शब्दो महानासीत्पुत्राणां तव भारतरथघोषश्च तुमुलो वादित्राणां च निस्वनः

tataḥ śabdo mahānāsītputrāṇāṃ tava bhāratarathaghoṣaśca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ

भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो युधिमण्डलः सुमहाव्यूहो दुर्भेद्योऽमित्रघातिनाम्सर्वतः शुशुभे राजन्रणेऽरीणां दुरासदः

bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhimaṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo'mitraghātināmsarvataḥ śuśubhe rājanraṇe'rīṇāṃ durāsadaḥ

मण्डलं तु समालोक्य व्यूहं परमदारुणम्स्वयं युधिष्ठिरो राजा व्यूहं वज्रमथाकरोत्

maṇḍalaṃ tu samālokya vyūhaṃ paramadāruṇamsvayaṃ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṃ vajramathākarot

तथा व्यूढेष्वनीकेषु यथास्थानमवस्थिताःरथिनः सादिनश्चैव सिंहनादमथानदन्

tathā vyūḍheṣvanīkeṣu yathāsthānamavasthitāḥrathinaḥ sādinaścaiva siṃhanādamathānadan

बिभित्सवस्ततो व्यूहं निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणःइतरेतरतः शूराः सहसैन्याः प्रहारिणः

bibhitsavastato vyūhaṃ niryayuryuddhakāṅkṣiṇaḥitaretarataḥ śūrāḥ sahasainyāḥ prahāriṇaḥ

भारद्वाजो ययौ मत्स्यं द्रौणिश्चापि शिखण्डिनम्स्वयं दुर्योधनो राजा पार्षतं समुपाद्रवत्

bhāradvājo yayau matsyaṃ drauṇiścāpi śikhaṇḍinamsvayaṃ duryodhano rājā pārṣataṃ samupādravat

नकुलः सहदेवश्च राजन्मद्रेशमीयतुःविन्दानुविन्दावावन्त्याविरावन्तमभिद्रुतौ

nakulaḥ sahadevaśca rājanmadreśamīyatuḥvindānuvindāvāvantyāvirāvantamabhidrutau

सर्वे नृपास्तु समरे धनंजयमयोधयन्भीमसेनो रणे यत्तो हार्दिक्यं समवारयत्

sarve nṛpāstu samare dhanaṃjayamayodhayanbhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṃ samavārayat

चित्रसेनं विकर्णं च तथा दुर्मर्षणं विभोआर्जुनिः समरे राजंस्तव पुत्रानयोधयत्

citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibhoārjuniḥ samare rājaṃstava putrānayodhayat

प्राग्ज्योतिषं महेष्वासं हैडिम्बो राक्षसोत्तमःअभिदुद्राव वेगेन मत्तो मत्तमिव द्विपम्

prāgjyotiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbo rākṣasottamaḥabhidudrāva vegena matto mattamiva dvipam

अलम्बुसस्ततो राजन्सात्यकिं युद्धदुर्मदम्ससैन्यं समरे क्रुद्धो राक्षसः समभिद्रवत्

alambusastato rājansātyakiṃ yuddhadurmadamsasainyaṃ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat

भूरिश्रवा रणे यत्तो धृष्टकेतुमयोधयत्श्रुतायुषं तु राजानं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

bhūriśravā raṇe yatto dhṛṣṭaketumayodhayatśrutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

चेकितानस्तु समरे कृपमेवान्वयोधयत्शेषाः प्रतिययुर्यत्ता भीममेव महारथम्

cekitānastu samare kṛpamevānvayodhayatśeṣāḥ pratiyayuryattā bhīmameva mahāratham

ततो राजसहस्राणि परिवव्रुर्धनंजयम्शक्तितोमरनाराचगदापरिघपाणयः

tato rājasahasrāṇi parivavrurdhanaṃjayamśaktitomaranārācagadāparighapāṇayaḥ

अर्जुनोऽथ भृशं क्रुद्धो वार्ष्णेयमिदमब्रवीत्पश्य माधव सैन्यानि धार्तराष्ट्रस्य संयुगेव्यूढानि व्यूहविदुषा गाङ्गेयेन महात्मना

arjuno'tha bhṛśaṃ kruddho vārṣṇeyamidamabravītpaśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyugevyūḍhāni vyūhaviduṣā gāṅgeyena mahātmanā

युद्धाभिकामाञ्शूरांश्च पश्य माधव दंशितान्त्रिगर्तराजं सहितं भ्रातृभिः पश्य केशव

yuddhābhikāmāñśūrāṃśca paśya mādhava daṃśitāntrigartarājaṃ sahitaṃ bhrātṛbhiḥ paśya keśava

अद्यैतान्पातयिष्यामि पश्यतस्ते जनार्दनय इमे मां यदुश्रेष्ठ योद्धुकामा रणाजिरे

adyaitānpātayiṣyāmi paśyataste janārdanaya ime māṃ yaduśreṣṭha yoddhukāmā raṇājire

एवमुक्त्वा तु कौन्तेयो धनुर्ज्यामवमृज्य चववर्ष शरवर्षाणि नराधिपगणान्प्रति

evamuktvā tu kaunteyo dhanurjyāmavamṛjya cavavarṣa śaravarṣāṇi narādhipagaṇānprati

तेऽपि तं परमेष्वासाः शरवर्षैरपूरयन्तडागमिव धाराभिर्यथा प्रावृषि तोयदाः

te'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣairapūrayantaḍāgamiva dhārābhiryathā prāvṛṣi toyadāḥ

हाहाकारो महानासीत्तव सैन्ये विशां पतेछाद्यमानौ भृशं कृष्णौ शरैर्दृष्ट्वा महारणे

hāhākāro mahānāsīttava sainye viśāṃ patechādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śarairdṛṣṭvā mahāraṇe

देवा देवर्षयश्चैव गन्धर्वाश्च महोरगाःविस्मयं परमं जग्मुर्दृष्ट्वा कृष्णौ तथागतौ

devā devarṣayaścaiva gandharvāśca mahoragāḥvismayaṃ paramaṃ jagmurdṛṣṭvā kṛṣṇau tathāgatau

ततः क्रुद्धोऽर्जुनो राजन्नैन्द्रमस्त्रमुदीरयत्तत्राद्भुतमपश्याम विजयस्य पराक्रमम्

tataḥ kruddho'rjuno rājannaindramastramudīrayattatrādbhutamapaśyāma vijayasya parākramam

शस्त्रवृष्टिं परैर्मुक्तां शरौघैर्यदवारयत्न च तत्राप्यनिर्भिन्नः कश्चिदासीद्विशां पते

śastravṛṣṭiṃ parairmuktāṃ śaraughairyadavārayatna ca tatrāpyanirbhinnaḥ kaścidāsīdviśāṃ pate

तेषां राजसहस्राणां हयानां दन्तिनां तथाद्वाभ्यां त्रिभिः शरैश्चान्यान्पार्थो विव्याध मारिष

teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathādvābhyāṃ tribhiḥ śaraiścānyānpārtho vivyādha māriṣa

ते हन्यमानाः पार्थेन भीष्मं शांतनवं ययुःअगाधे मज्जमानानां भीष्मस्त्राताभवत्तदा

te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayuḥagādhe majjamānānāṃ bhīṣmastrātābhavattadā

आपतद्भिस्तु तैस्तत्र प्रभग्नं तावकं बलम्संचुक्षुभे महाराज वातैरिव महार्णवः

āpatadbhistu taistatra prabhagnaṃ tāvakaṃ balamsaṃcukṣubhe mahārāja vātairiva mahārṇavaḥ