Parva.Adhyaya 6.78

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तथा प्रवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणिप्रभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना

tathā pravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇiprabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā

क्षुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तवप्रत्युद्याते च गाङ्गेये त्वरितं विजयं प्रति

kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tavapratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati

दृष्ट्वा दुर्योधनो राजन्रणे पार्थस्य विक्रमम्त्वरमाणः समभ्येत्य सर्वांस्तानब्रवीन्नृपान्

dṛṣṭvā duryodhano rājanraṇe pārthasya vikramamtvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃstānabravīnnṛpān

तेषां च प्रमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम्मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन्वचः

teṣāṃ ca pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalammadhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayanvacaḥ

एष भीष्मः शांतनवो योद्धुकामो धनंजयम्सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः

eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo yoddhukāmo dhanaṃjayamsarvātmanā kuruśreṣṭhastyaktvā jīvitamātmanaḥ

तं प्रयान्तं परानीकं सर्वसैन्येन भारतम्संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम्

taṃ prayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratamsaṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham

बाढमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशःनरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम्

bāḍhamityevamuktvā tu tānyanīkāni sarvaśaḥnarendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham

ततः प्रयातः सहसा भीष्मः शांतनवोऽर्जुनम्रणे भारतमायान्तमाससाद महाबलम्

tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavo'rjunamraṇe bhāratamāyāntamāsasāda mahābalam

महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुनामहता मेघनादेन रथेनाति विराजत

mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunāmahatā meghanādena rathenāti virājata

समरे सर्वसैन्यानामुपयातं धनंजयम्अभवत्तुमुलो नादो भयाद्दृष्ट्वा किरीटिनम्

samare sarvasainyānāmupayātaṃ dhanaṃjayamabhavattumulo nādo bhayāddṛṣṭvā kirīṭinam

अभीशुहस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यमिवापरम्मध्यंदिनगतं संख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्

abhīśuhastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityamivāparammadhyaṃdinagataṃ saṃkhye na śekuḥ prativīkṣitum

तथा शांतनवं भीष्मं श्वेताश्वं श्वेतकार्मुकम्न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतग्रहमिवोदितम्

tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukamna śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetagrahamivoditam

स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्तैः सुमहात्मभिःभ्रातृभिस्तव पुत्रैश्च तथान्यैश्च महारथैः

sa sarvataḥ parivṛtastrigartaiḥ sumahātmabhiḥbhrātṛbhistava putraiśca tathānyaiśca mahārathaiḥ

भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणाध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्चैकेन चिच्छिदे

bhāradvājastu samare matsyaṃ vivyādha patriṇādhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuścaikena cicchide

तदपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिःअन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं दृढम्शरांश्चाशीविषाकाराञ्ज्वलितान्पन्नगानिव

tadapāsya dhanuśchinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥanyadādatta vegena dhanurbhārasahaṃ dṛḍhamśarāṃścāśīviṣākārāñjvalitānpannagāniva

द्रोणं त्रिभिः प्रविव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिनःध्वजमेकेन विव्याध सारथिं चास्य पञ्चभिःधनुरेकेषुणाविध्यत्तत्राक्रुध्यद्द्विजर्षभः

droṇaṃ tribhiḥ pravivyādha caturbhiścāsya vājinaḥdhvajamekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥdhanurekeṣuṇāvidhyattatrākrudhyaddvijarṣabhaḥ

तस्य द्रोणोऽवधीदश्वाञ्शरैः संनतपर्वभिःअष्टाभिर्भरतश्रेष्ठ सूतमेकेन पत्रिणा

tasya droṇo'vadhīdaśvāñśaraiḥ saṃnataparvabhiḥaṣṭābhirbharataśreṣṭha sūtamekena patriṇā

स हताश्वादवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथिःआरुरोह रथं तूर्णं शङ्खस्य रथिनां वरः

sa hatāśvādavaplutya syandanāddhatasārathiḥāruroha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ

ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौमहता शरवर्षेण वारयामासतुर्बलात्

tatastu tau pitāputrau bhāradvājaṃ rathe sthitaumahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsaturbalāt

भारद्वाजस्ततः क्रुद्धः शरमाशीविषोपमम्चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं प्रति जनेश्वर

bhāradvājastataḥ kruddhaḥ śaramāśīviṣopamamcikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvara

स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्वा शोणितमाहवेजगाम धरणिं बाणो लोहितार्द्रीकृतच्छविः

sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śoṇitamāhavejagāma dharaṇiṃ bāṇo lohitārdrīkṛtacchaviḥ

स पपात रथात्तूर्णं भारद्वाजशराहतःधनुस्त्यक्त्वा शरांश्चैव पितुरेव समीपतः

sa papāta rathāttūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥdhanustyaktvā śarāṃścaiva pitureva samīpataḥ

हतं स्वमात्मजं दृष्ट्वा विराटः प्राद्रवद्भयात्उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननमिवान्तकम्

hataṃ svamātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravadbhayātutsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanamivāntakam

भारद्वाजस्ततस्तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम्दारयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः

bhāradvājastatastūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūmdārayāmāsa samare śataśo'tha sahasraśaḥ

शिखण्ड्यपि महाराज द्रौणिमासाद्य संयुगेआजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचैस्त्रिभिराशुगैः

śikhaṇḍyapi mahārāja drauṇimāsādya saṃyugeājaghāna bhruvormadhye nārācaistribhirāśugaiḥ

स बभौ नरशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभिःशिखरैः काञ्चनमयैर्मेरुस्त्रिभिरिवोच्छ्रितैः

sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṃsthitaistribhiḥśikharaiḥ kāñcanamayairmerustribhirivocchritaiḥ

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिनःसूतं ध्वजमथो राजंस्तुरगानायुधं तथाशरैर्बहुभिरुद्दिश्य पातयामास संयुगे

aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhācchikhaṇḍinaḥsūtaṃ dhvajamatho rājaṃsturagānāyudhaṃ tathāśarairbahubhiruddiśya pātayāmāsa saṃyuge

स हताश्वादवप्लुत्य रथाद्वै रथिनां वरःखड्गमादाय निशितं विमलं च शरावरम्श्येनवद्व्यचरत्क्रुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः

sa hatāśvādavaplutya rathādvai rathināṃ varaḥkhaḍgamādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaramśyenavadvyacaratkruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ

सखड्गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगेनान्तरं ददृशे द्रौणिस्तदद्भुतमिवाभवत्

sakhaḍgasya mahārāja caratastasya saṃyugenāntaraṃ dadṛśe drauṇistadadbhutamivābhavat

ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभप्रेषयामास समरे द्रौणिः परमकोपनः

tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabhapreṣayāmāsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ

तामापतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम्असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेद बलिनां वरः

tāmāpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇāmasinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ

ततोऽस्य विमलं द्रौणिः शतचन्द्रं मनोरमम्चर्माच्छिनदसिं चास्य खण्डयामास संयुगेशितैः सुबहुशो राजंस्तं च विव्याध पत्रिभिः

tato'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramamcarmācchinadasiṃ cāsya khaṇḍayāmāsa saṃyugeśitaiḥ subahuśo rājaṃstaṃ ca vivyādha patribhiḥ

शिखण्डी तु ततः खड्गं खण्डितं तेन सायकैःआविध्य व्यसृजत्तूर्णं ज्वलन्तमिव पन्नगम्

śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥāvidhya vyasṛjattūrṇaṃ jvalantamiva pannagam

तमापतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम्चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्पाणिलाघवम्शिखण्डिनं च विव्याध शरैर्बहुभिरायसैः

tamāpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabhamciccheda samare drauṇirdarśayanpāṇilāghavamśikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarairbahubhirāyasaiḥ

शिखण्डी तु भृशं राजंस्ताड्यमानः शितैः शरैःआरुरोह रथं तूर्णं माधवस्य महात्मनः

śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃstāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥāruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो राक्षसं क्रूरमाहवेअलम्बुसं शरैर्घोरैर्विव्याध बलिनं बली

sātyakistu tataḥ kruddho rākṣasaṃ krūramāhavealambusaṃ śarairghorairvivyādha balinaṃ balī

राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद भारतअर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकैःमायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैरवाकिरत्

rākṣasendrastatastasya dhanuściccheda bhārataardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥmāyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣairavākirat

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम्नासंभ्रमद्यत्समरे वध्यमानः शितैः शरैः

tatrādbhutamapaśyāma śaineyasya parākramamnāsaṃbhramadyatsamare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ

ऐन्द्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो योजयामास भारतविजयाद्यदनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना

aindramastraṃ ca vārṣṇeyo yojayāmāsa bhāratavijayādyadanuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā

तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदाअलम्बुसं शरैर्घोरैरभ्याकिरत सर्वशःपर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः

tadastraṃ bhasmasātkṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadāalambusaṃ śarairghorairabhyākirata sarvaśaḥparvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

तत्तथा पीडितं तेन माधवेन महात्मनाप्रदुद्राव भयाद्रक्षो हित्वा सात्यकिमाहवे

tattathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanāpradudrāva bhayādrakṣo hitvā sātyakimāhave

तमजेयं राक्षसेन्द्रं संख्ये मघवता अपिशैनेयः प्राणदज्जित्वा योधानां तव पश्यताम्

tamajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā apiśaineyaḥ prāṇadajjitvā yodhānāṃ tava paśyatām

न्यहनत्तावकांश्चापि सात्यकिः सत्यविक्रमःनिशितैर्बहुभिर्बाणैस्तेऽद्रवन्त भयार्दिताः

nyahanattāvakāṃścāpi sātyakiḥ satyavikramaḥniśitairbahubhirbāṇaiste'dravanta bhayārditāḥ

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदस्यात्मजो बलीधृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रं जनेश्वरम्छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः

etasminneva kāle tu drupadasyātmajo balīdhṛṣṭadyumno mahārāja tava putraṃ janeśvaramchādayāmāsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

संछाद्यमानो विशिखैर्धृष्टद्युम्नेन भारतविव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रो जनेश्वरः

saṃchādyamāno viśikhairdhṛṣṭadyumnena bhāratavivyathe na ca rājendra tava putro janeśvaraḥ

धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध सायकैःषष्ट्या च त्रिंशता चैव तदद्भुतमिवाभवत्

dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tadadbhutamivābhavat

तस्य सेनापतिः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिषहयांश्च चतुरः शीघ्रं निजघान महारथःशरैश्चैनं सुनिशितैः क्षिप्रं विव्याध सप्तभिः

tasya senāpatiḥ kruddho dhanuściccheda māriṣahayāṃśca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥśaraiścainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ

स हताश्वान्महाबाहुरवप्लुत्य रथाद्बलीपदातिरसिमुद्यम्य प्राद्रवत्पार्षतं प्रति

sa hatāśvānmahābāhuravaplutya rathādbalīpadātirasimudyamya prādravatpārṣataṃ prati

शकुनिस्तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबलःराजानं सर्वलोकस्य रथमारोपयत्स्वकम्

śakunistaṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥrājānaṃ sarvalokasya rathamāropayatsvakam

ततो नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहान्यहनत्तावकं सैन्यं वज्रपाणिरिवासुरम्

tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahānyahanattāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇirivāsuram

कृतवर्मा रणे भीमं शरैरार्छन्महारथम्प्रच्छादयामास च तं महामेघो रविं यथा

kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarairārchanmahārathampracchādayāmāsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā

ततः प्रहस्य समरे भीमसेनः परंतपःप्रेषयामास संक्रुद्धः सायकान्कृतवर्मणे

tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥpreṣayāmāsa saṃkruddhaḥ sāyakānkṛtavarmaṇe

तैरर्द्यमानोऽतिरथः सात्वतः शस्त्रकोविदःनाकम्पत महाराज भीमं चार्छच्छितैः शरैः

tairardyamāno'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥnākampata mahārāja bhīmaṃ cārchacchitaiḥ śaraiḥ

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा भीमसेनो महाबलःसारथिं पातयामास ध्वजं च सुपरिष्कृतम्

tasyāśvāṃścaturo hatvā bhīmaseno mahābalaḥsārathiṃ pātayāmāsa dhvajaṃ ca supariṣkṛtam

शरैर्बहुविधैश्चैनमाचिनोत्परवीरहाशकलीकृतसर्वाङ्गः श्वाविद्वत्समदृश्यत

śarairbahuvidhaiścainamācinotparavīrahāśakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvidvatsamadṛśyata

हताश्वात्तु रथात्तूर्णं वृषकस्य रथं ययौस्यालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः

hatāśvāttu rathāttūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayausyālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ

भीमसेनोऽपि संक्रुद्धस्तव सैन्यमुपाद्रवत्निजघान च संक्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः

bhīmaseno'pi saṃkruddhastava sainyamupādravatnijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇirivāntakaḥ