Parva.Adhyaya 6.80

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरेश्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य चोदयामास वाजिनः

tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākareśrutāyuṣamabhiprekṣya codayāmāsa vājinaḥ

अभ्यधावत्ततो राजा श्रुतायुषमरिंदमम्विनिघ्नन्सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिः

abhyadhāvattato rājā śrutāyuṣamariṃdamamvinighnansāyakaistīkṣṇairnavabhirnataparvabhiḥ

स संवार्य रणे राजा प्रेषितान्धर्मसूनुनाशरान्सप्त महेष्वासः कौन्तेयाय समर्पयत्

sa saṃvārya raṇe rājā preṣitāndharmasūnunāśarānsapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayat

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवेअसूनिव विचिन्वन्तो देहे तस्य महात्मनः

te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitamāhaveasūniva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ

पाण्डवस्तु भृशं विद्धस्तेन राज्ञा महात्मनारणे वराहकर्णेन राजानं हृदि विव्यधे

pāṇḍavastu bhṛśaṃ viddhastena rājñā mahātmanāraṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe

अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनःरथश्रेष्ठो रथात्तूर्णं भूमौ पार्थो न्यपातयत्

athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥrathaśreṣṭho rathāttūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat

केतुं निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायुः स तु पार्थिवःपाण्डवं विशिखैस्तीक्ष्णै राजन्विव्याध सप्तभिः

ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥpāṇḍavaṃ viśikhaistīkṣṇai rājanvivyādha saptabhiḥ

ततः क्रोधात्प्रजज्वाल धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःयथा युगान्ते भूतानि धक्ष्यन्निव हुताशनः

tataḥ krodhātprajajvāla dharmaputro yudhiṣṭhiraḥyathā yugānte bhūtāni dhakṣyanniva hutāśanaḥ

क्रुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसाःप्रविव्यथुर्महाराज व्याकुलं चाप्यभूज्जगत्

kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasāḥpravivyathurmahārāja vyākulaṃ cāpyabhūjjagat

सर्वेषां चैव भूतानामिदमासीन्मनोगतम्त्रीँल्लोकानद्य संक्रुद्धो नृपोऽयं धक्ष्यतीति वै

sarveṣāṃ caiva bhūtānāmidamāsīnmanogatamtrīm̐llokānadya saṃkruddho nṛpo'yaṃ dhakṣyatīti vai

ऋषयश्चैव देवाश्च चक्रुः स्वस्त्ययनं महत्लोकानां नृप शान्त्यर्थं क्रोधिते पाण्डवे तदा

ṛṣayaścaiva devāśca cakruḥ svastyayanaṃ mahatlokānāṃ nṛpa śāntyarthaṃ krodhite pāṇḍave tadā

स च क्रोधसमाविष्टः सृक्किणी परिलेलिहन्दधारात्मवपुर्घोरं युगान्तादित्यसंनिभम्

sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihandadhārātmavapurghoraṃ yugāntādityasaṃnibham

ततः सर्वाणि सैन्यानि तावकानि विशां पतेनिराशान्यभवंस्तत्र जीवितं प्रति भारत

tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ patenirāśānyabhavaṃstatra jīvitaṃ prati bhārata

स तु धैर्येण तं कोपं संनिवार्य महायशाःश्रुतायुषः प्रचिच्छेद मुष्टिदेशे महद्धनुः

sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥśrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahaddhanuḥ

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरेनिर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः

athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntarenirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ

सत्वरं चरणे राजंस्तस्य वाहान्महात्मनःनिजघान शरैः क्षिप्रं सूतं च सुमहाबलः

satvaraṃ caraṇe rājaṃstasya vāhānmahātmanaḥnijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञस्तु पौरुषम्विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायुः समरे तदा

hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājñastu pauruṣamvipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā

तस्मिञ्जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगेदुर्योधनबलं राजन्सर्वमासीत्पराङ्मुखम्

tasmiñjite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyugeduryodhanabalaṃ rājansarvamāsītparāṅmukham

एतत्कृत्वा महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःव्यात्ताननो यथा कालस्तव सैन्यं जघान ह

etatkṛtvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥvyāttānano yathā kālastava sainyaṃ jaghāna ha

चेकितानस्तु वार्ष्णेयो गौतमं रथिनां वरम्प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयामास सायकैः

cekitānastu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varamprekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ

संनिवार्य शरांस्तांस्तु कृपः शारद्वतो युधिचेकितानं रणे यत्तं राजन्विव्याध पत्रिभिः

saṃnivārya śarāṃstāṃstu kṛpaḥ śāradvato yudhicekitānaṃ raṇe yattaṃ rājanvivyādha patribhiḥ

अथापरेण भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिषसारथिं चास्य समरे क्षिप्रहस्तो न्यपातयत्हयांश्चास्यावधीद्राजन्नुभौ च पार्ष्णिसारथी

athāpareṇa bhallena dhanuściccheda māriṣasārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayathayāṃścāsyāvadhīdrājannubhau ca pārṣṇisārathī

सोऽवप्लुत्य रथात्तूर्णं गदां जग्राह सात्वतःस तया वीरघातिन्या गदया गदिनां वरःगौतमस्य हयान्हत्वा सारथिं च न्यपातयत्

so'vaplutya rathāttūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥsa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṃ varaḥgautamasya hayānhatvā sārathiṃ ca nyapātayat

भूमिष्ठो गौतमस्तस्य शरांश्चिक्षेप षोडशते शराः सात्वतं भित्त्वा प्राविशन्त धरातलम्

bhūmiṣṭho gautamastasya śarāṃścikṣepa ṣoḍaśate śarāḥ sātvataṃ bhittvā prāviśanta dharātalam

चेकितानस्ततः क्रुद्धः पुनश्चिक्षेप तां गदाम्गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरंदरः

cekitānastataḥ kruddhaḥ punaścikṣepa tāṃ gadāmgautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ

तामापतन्तीं विमलामश्मगर्भां महागदाम्शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास गौतमः

tāmāpatantīṃ vimalāmaśmagarbhāṃ mahāgadāmśarairanekasāhasrairvārayāmāsa gautamaḥ

चेकितानस्ततः खड्गं कोशादुद्धृत्य भारतलाघवं परमास्थाय गौतमं समुपाद्रवत्

cekitānastataḥ khaḍgaṃ kośāduddhṛtya bhāratalāghavaṃ paramāsthāya gautamaṃ samupādravat

गौतमोऽपि धनुस्त्यक्त्वा प्रगृह्यासिं सुसंशितम्वेगेन महता राजंश्चेकितानमुपाद्रवत्

gautamo'pi dhanustyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃśitamvegena mahatā rājaṃścekitānamupādravat

तावुभौ बलसंपन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौनिस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यामन्योन्यं संततक्षतुः

tāvubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇaunistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyāmanyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ

निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस्तौ पुरुषर्षभौधरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम्मूर्छयाभिपरीताङ्गौ व्यायामेन च मोहितौ

nistriṃśavegābhihatau tatastau puruṣarṣabhaudharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitāmmūrchayābhiparītāṅgau vyāyāmena ca mohitau

ततोऽभ्यधावद्वेगेन करकर्षः सुहृत्तयाचेकितानं तथाभूतं दृष्ट्वा समरदुर्मदम्रथमारोपयच्चैनं सर्वसैन्यस्य पश्यतः

tato'bhyadhāvadvegena karakarṣaḥ suhṛttayācekitānaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadamrathamāropayaccainaṃ sarvasainyasya paśyataḥ

तथैव शकुनिः शूरः स्यालस्तव विशां पतेआरोपयद्रथं तूर्णं गौतमं रथिनां वरम्

tathaiva śakuniḥ śūraḥ syālastava viśāṃ pateāropayadrathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varam

सौमदत्तिं तथा क्रुद्धो धृष्टकेतुर्महाबलःनवत्या सायकैः क्षिप्रं राजन्विव्याध वक्षसि

saumadattiṃ tathā kruddho dhṛṣṭaketurmahābalaḥnavatyā sāyakaiḥ kṣipraṃ rājanvivyādha vakṣasi

सौमदत्तिरुरःस्थैस्तैर्भृशं बाणैरशोभतमध्यंदिने महाराज रश्मिभिस्तपनो यथा

saumadattiruraḥsthaistairbhṛśaṃ bāṇairaśobhatamadhyaṃdine mahārāja raśmibhistapano yathā

भूरिश्रवास्तु समरे धृष्टकेतुं महारथम्हतसूतहयं चक्रे विरथं सायकोत्तमैः

bhūriśravāstu samare dhṛṣṭaketuṃ mahārathamhatasūtahayaṃ cakre virathaṃ sāyakottamaiḥ

विरथं चैनमालोक्य हताश्वं हतसारथिम्महता शरवर्षेण छादयामास संयुगे

virathaṃ cainamālokya hatāśvaṃ hatasārathimmahatā śaravarṣeṇa chādayāmāsa saṃyuge

स च तं रथमुत्सृज्य धृष्टकेतुर्महामनाःआरुरोह ततो यानं शतानीकस्य मारिष

sa ca taṃ rathamutsṛjya dhṛṣṭaketurmahāmanāḥāruroha tato yānaṃ śatānīkasya māriṣa

चित्रसेनो विकर्णश्च राजन्दुर्मर्षणस्तथारथिनो हेमसंनाहाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः

citraseno vikarṇaśca rājandurmarṣaṇastathārathino hemasaṃnāhāḥ saubhadramabhidudruvuḥ

अभिमन्योस्ततस्तैस्तु घोरं युद्धमवर्ततशरीरस्य यथा राजन्वातपित्तकफैस्त्रिभिः

abhimanyostatastaistu ghoraṃ yuddhamavartataśarīrasya yathā rājanvātapittakaphaistribhiḥ

विरथांस्तव पुत्रांस्तु कृत्वा राजन्महाहवेन जघान नरव्याघ्रः स्मरन्भीमवचस्तदा

virathāṃstava putrāṃstu kṛtvā rājanmahāhavena jaghāna naravyāghraḥ smaranbhīmavacastadā

ततो राज्ञां बहुशतैर्गजाश्वरथयायिभिःसंवृतं समरे भीष्मं देवैरपि दुरासदम्

tato rājñāṃ bahuśatairgajāśvarathayāyibhiḥsaṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devairapi durāsadam

प्रयान्तं शीघ्रमुद्वीक्ष्य परित्रातुं सुतांस्तवअभिमन्युं समुद्दिश्य बालमेकं महारथम्वासुदेवमुवाचेदं कौन्तेयः श्वेतवाहनः

prayāntaṃ śīghramudvīkṣya paritrātuṃ sutāṃstavaabhimanyuṃ samuddiśya bālamekaṃ mahārathamvāsudevamuvācedaṃ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ

चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्रैते बहुला रथाःएते हि बहवः शूराः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाःयथा न हन्युर्नः सेनां तथा माधव चोदय

codayāśvānhṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥete hi bahavaḥ śūrāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥyathā na hanyurnaḥ senāṃ tathā mādhava codaya

एवमुक्तः स वार्ष्णेयः कौन्तेयेनामितौजसारथं श्वेतहयैर्युक्तं प्रेषयामास संयुगे

evamuktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasārathaṃ śvetahayairyuktaṃ preṣayāmāsa saṃyuge

निष्टानको महानासीत्तव सैन्यस्य मारिषयदर्जुनो रणे क्रुद्धः संयातस्तावकान्प्रति

niṣṭānako mahānāsīttava sainyasya māriṣayadarjuno raṇe kruddhaḥ saṃyātastāvakānprati

समासाद्य तु कौन्तेयो राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणःसुशर्माणमथो राजन्निदं वचनमब्रवीत्

samāsādya tu kaunteyo rājñastānbhīṣmarakṣiṇaḥsuśarmāṇamatho rājannidaṃ vacanamabravīt

जानामि त्वां युधि श्रेष्ठमत्यन्तं पूर्ववैरिणम्पर्यायस्याद्य संप्राप्तं फलं पश्य सुदारुणम्अद्य ते दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान्

jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭhamatyantaṃ pūrvavairiṇamparyāyasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇamadya te darśayiṣyāmi pūrvapretānpitāmahān

एवं संजल्पतस्तस्य बीभत्सोः शत्रुघातिनःश्रुत्वापि परुषं वाक्यं सुशर्मा रथयूथपःन चैनमब्रवीत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम्

evaṃ saṃjalpatastasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥśrutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥna cainamabravītkiṃcicchubhaṃ vā yadi vāśubham

अभि गत्वार्जुनं वीरं राजभिर्बहुभिर्वृतःपुरस्तात्पृष्ठतश्चैव पार्श्वतश्चैव सर्वतः

abhi gatvārjunaṃ vīraṃ rājabhirbahubhirvṛtaḥpurastātpṛṣṭhataścaiva pārśvataścaiva sarvataḥ

परिवार्यार्जुनं संख्ये तव पुत्रैः सहानघशरैः संछादयामास मेघैरिव दिवाकरम्

parivāryārjunaṃ saṃkhye tava putraiḥ sahānaghaśaraiḥ saṃchādayāmāsa meghairiva divākaram

ततः प्रवृत्तः सुमहान्संग्रामः शोणितोदकःतावकानां च समरे पाण्डवानां च भारत

tataḥ pravṛttaḥ sumahānsaṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥtāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata