Mahabharata · Parva.Adhyaya 6.89

6.89.1

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

विमुखीकृत्य तान्सर्वांस्तावकान्युधि राक्षसःजिघांसुर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनमुपाद्रवत्

vimukhīkṛtya tānsarvāṃstāvakānyudhi rākṣasaḥjighāṃsurbharataśreṣṭha duryodhanamupādravat

6.89.2

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राजानं प्रति वेगितम्अभ्यधावञ्जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदाः

tamāpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ prati vegitamabhyadhāvañjighāṃsantastāvakā yuddhadurmadāḥ

6.89.3

तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाःतमेकमभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसंघवत्

tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥtamekamabhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavat

6.89.4

अथैनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन्पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकाः

athainaṃ śaravarṣeṇa samantātparyavārayanparvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ

6.89.5

स गाढविद्धो व्यथितस्तोत्त्रार्दित इव द्विपःउत्पपात तदाकाशं समन्ताद्वैनतेयवत्

sa gāḍhaviddho vyathitastottrārdita iva dvipaḥutpapāta tadākāśaṃ samantādvainateyavat

6.89.6

व्यनदत्सुमहानादं जीमूत इव शारदःदिशः खं प्रदिशश्चैव नादयन्भैरवस्वनः

vyanadatsumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥdiśaḥ khaṃ pradiśaścaiva nādayanbhairavasvanaḥ

6.89.7

राक्षसस्य तु तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरःउवाच भरतश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः

rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥuvāca bharataśreṣṭho bhīmasenamidaṃ vacaḥ

6.89.8

युध्यते राक्षसो नूनं धार्तराष्ट्रैर्महारथैःयथास्य श्रूयते शब्दो नदतो भैरवं स्वनम्अतिभारं च पश्यामि तत्र तात समाहितम्

yudhyate rākṣaso nūnaṃ dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥyathāsya śrūyate śabdo nadato bhairavaṃ svanamatibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitam

6.89.9

पितामहश्च संक्रुद्धः पाञ्चालान्हन्तुमुद्यतःतेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः

pitāmahaśca saṃkruddhaḥ pāñcālānhantumudyataḥteṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ

6.89.10

एतच्छ्रुत्वा महाबाहो कार्यद्वयमुपस्थितम्गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं संशयं परमं गतम्

etacchrutvā mahābāho kāryadvayamupasthitamgaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatam

6.89.11

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणो वृकोदरःप्रययौ सिंहनादेन त्रासयन्सर्वपार्थिवान्वेगेन महता राजन्पर्वकाले यथोदधिः

bhrāturvacanamājñāya tvaramāṇo vṛkodaraḥprayayau siṃhanādena trāsayansarvapārthivānvegena mahatā rājanparvakāle yathodadhiḥ

6.89.12

तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदःश्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः

tamanvayātsatyadhṛtiḥ saucittiryuddhadurmadaḥśreṇimānvasudānaśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ

6.89.13

अभिमन्युमुखाश्चैव द्रौपदेया महारथाःक्षत्रदेवश्च विक्रान्तः क्षत्रधर्मा तथैव च

abhimanyumukhāścaiva draupadeyā mahārathāḥkṣatradevaśca vikrāntaḥ kṣatradharmā tathaiva ca

6.89.14

अनूपाधिपतिश्चैव नीलः स्वबलमास्थितःमहता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन्

anūpādhipatiścaiva nīlaḥ svabalamāsthitaḥmahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayan

6.89.15

कुञ्जरैश्च सदा मत्तैः षट्सहस्रैः प्रहारिभिःअभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम्

kuñjaraiśca sadā mattaiḥ ṣaṭsahasraiḥ prahāribhiḥabhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam

6.89.16

सिंहनादेन महता नेमिघोषेण चैव हिखुरशब्दनिनादैश्च कम्पयन्तो वसुंधराम्

siṃhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva hikhuraśabdaninādaiśca kampayanto vasuṃdharām

6.89.17

तेषामापततां श्रुत्वा शब्दं तं तावकं बलम्भीमसेनभयोद्विग्नं विवर्णवदनं तथापरिवृत्तं महाराज परित्यज्य घटोत्कचम्

teṣāmāpatatāṃ śrutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balambhīmasenabhayodvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathāparivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭotkacam

6.89.18

ततः प्रववृते युद्धं तत्र तत्र महात्मनाम्तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanāmtāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣvanivartinām

6.89.19

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाःअन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरेव्यतिषक्तं महारौद्रं युद्धं भीरुभयावहम्

nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥanyonyamabhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrirevyatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīrubhayāvaham

6.89.20

हया गजैः समाजग्मुः पादाता रथिभिः सहअन्योन्यं समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः

hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ sahaanyonyaṃ samare rājanprārthayānā mahadyaśaḥ

6.89.21

सहसा चाभवत्तीव्रं संनिपातान्महद्रजःरथाश्वगजपत्तीनां पदनेमिसमुद्धतम्

sahasā cābhavattīvraṃ saṃnipātānmahadrajaḥrathāśvagajapattīnāṃ padanemisamuddhatam

6.89.22

धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत्नैव स्वे न परे राजन्समजानन्परस्परम्

dhūmrāruṇaṃ rajastīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇotnaiva sve na pare rājansamajānanparasparam

6.89.23

पिता पुत्रं न जानीते पुत्रो वा पितरं तथानिर्मर्यादे तथा भूते वैशसे लोमहर्षणे

pitā putraṃ na jānīte putro vā pitaraṃ tathānirmaryāde tathā bhūte vaiśase lomaharṣaṇe

6.89.24

शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च गर्जताम्सुमहानभवच्छब्दो वंशानामिव दह्यताम्

śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatāmsumahānabhavacchabdo vaṃśānāmiva dahyatām

6.89.25

गजवाजिमनुष्याणां शोणितान्त्रतरङ्गिणीप्रावर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला

gajavājimanuṣyāṇāṃ śoṇitāntrataraṅgiṇīprāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā

6.89.26

नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणेशुश्रुवे सुमहाञ्शब्दः पततामश्मनामिव

narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇeśuśruve sumahāñśabdaḥ patatāmaśmanāmiva

6.89.27

विशिरस्कैर्मनुष्यैश्च छिन्नगात्रैश्च वारणैःअश्वैः संभिन्नदेहैश्च संकीर्णाभूद्वसुंधरा

viśiraskairmanuṣyaiśca chinnagātraiśca vāraṇaiḥaśvaiḥ saṃbhinnadehaiśca saṃkīrṇābhūdvasuṃdharā

6.89.28

नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाःअन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे

nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥanyonyamabhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire

6.89.29

हया हयान्समासाद्य प्रेषिता हयसादिभिःसमाहत्य रणेऽन्योन्यं निपेतुर्गतजीविताः

hayā hayānsamāsādya preṣitā hayasādibhiḥsamāhatya raṇe'nyonyaṃ nipeturgatajīvitāḥ

6.89.30

नरा नरान्समासाद्य क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्उरांस्युरोभिरन्योन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे

narā narānsamāsādya krodharaktekṣaṇā bhṛśamurāṃsyurobhiranyonyaṃ samāśliṣya nijaghnire

6.89.31

प्रेषिताश्च महामात्रैर्वारणाः परवारणाःअभिघ्नन्ति विषाणाग्रैर्वारणानेव संयुगे

preṣitāśca mahāmātrairvāraṇāḥ paravāraṇāḥabhighnanti viṣāṇāgrairvāraṇāneva saṃyuge

6.89.32

ते जातरुधिरापीडाः पताकाभिरलंकृताःसंसक्ताः प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः

te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhiralaṃkṛtāḥsaṃsaktāḥ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ

6.89.33

केचिद्भिन्ना विषाणाग्रैर्भिन्नकुम्भाश्च तोमरैःविनदन्तोऽभ्यधावन्त गर्जन्तो जलदा इव

kecidbhinnā viṣāṇāgrairbhinnakumbhāśca tomaraiḥvinadanto'bhyadhāvanta garjanto jaladā iva

6.89.34

केचिद्धस्तैर्द्विधा छिन्नैश्छिन्नगात्रास्तथापरेनिपेतुस्तुमुले तस्मिंश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः

keciddhastairdvidhā chinnaiśchinnagātrāstathāparenipetustumule tasmiṃśchinnapakṣā ivādrayaḥ

6.89.35

पार्श्वैस्तु दारितैरन्ये वारणैर्वरवारणाःमुमुचुः शोणितं भूरि धातूनिव महीधराः

pārśvaistu dāritairanye vāraṇairvaravāraṇāḥmumucuḥ śoṇitaṃ bhūri dhātūniva mahīdharāḥ

6.89.36

नाराचाभिहतास्त्वन्ये तथा विद्धाश्च तोमरैःहतारोहा व्यदृश्यन्त विशृङ्गा इव पर्वताः

nārācābhihatāstvanye tathā viddhāśca tomaraiḥhatārohā vyadṛśyanta viśṛṅgā iva parvatāḥ

6.89.37

केचित्क्रोधसमाविष्टा मदान्धा निरवग्रहाःरथान्हयान्पदातांश्च ममृदुः शतशो रणे

kecitkrodhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥrathānhayānpadātāṃśca mamṛduḥ śataśo raṇe

6.89.38

तथा हया हयारोहैस्ताडिताः प्रासतोमरैःतेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्तो व्याकुला दिशः

tathā hayā hayārohaistāḍitāḥ prāsatomaraiḥtena tenābhyavartanta kurvanto vyākulā diśaḥ

6.89.39

रथिनो रथिभिः सार्धं कुलपुत्रास्तनुत्यजःपरां शक्तिं समास्थाय चक्रुः कर्माण्यभीतवत्

rathino rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrāstanutyajaḥparāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇyabhītavat

6.89.40

स्वयंवर इवामर्दे प्रजह्रुरितरेतरम्प्रार्थयाना यशो राजन्स्वर्गं वा युद्धशालिनः

svayaṃvara ivāmarde prajahruritaretaramprārthayānā yaśo rājansvargaṃ vā yuddhaśālinaḥ

6.89.41

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणेधार्तराष्ट्रं महत्सैन्यं प्रायशो विमुखीकृतम्

tasmiṃstathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇedhārtarāṣṭraṃ mahatsainyaṃ prāyaśo vimukhīkṛtam