Parva.Adhyaya 6.88

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततस्तद्बाणवर्षं तु दुःसहं दानवैरपिदधार युधि राजेन्द्रो यथा वर्षं महाद्विपः

tatastadbāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavairapidadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ

ततः क्रोधसमाविष्टो निःश्वसन्निव पन्नगःसंशयं परमं प्राप्तः पुत्रस्ते भरतर्षभ

tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasanniva pannagaḥsaṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putraste bharatarṣabha

मुमोच निशितांस्तीक्ष्णान्नाराचान्पञ्चविंशतिम्तेऽपतन्सहसा राजंस्तस्मिन्राक्षसपुंगवेआशीविषा इव क्रुद्धाः पर्वते गन्धमादने

mumoca niśitāṃstīkṣṇānnārācānpañcaviṃśatimte'patansahasā rājaṃstasminrākṣasapuṃgaveāśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane

स तैर्विद्धः स्रवन्रक्तं प्रभिन्न इव कुञ्जरःदध्रे मतिं विनाशाय राज्ञः स पिशिताशनःजग्राह च महाशक्तिं गिरीणामपि दारणीम्

sa tairviddhaḥ sravanraktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥdadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥjagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇāmapi dāraṇīm

संप्रदीप्तां महोल्काभामशनीं मघवानिवसमुद्यच्छन्महाबाहुर्जिघांसुस्तनयं तव

saṃpradīptāṃ maholkābhāmaśanīṃ maghavānivasamudyacchanmahābāhurjighāṃsustanayaṃ tava

तामुद्यतामभिप्रेक्ष्य वङ्गानामधिपस्त्वरन्कुञ्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं प्रत्यचोदयत्

tāmudyatāmabhiprekṣya vaṅgānāmadhipastvarankuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat

स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिनायतो दुर्योधनरथस्तं मार्गं प्रत्यपद्यतरथं च वारयामास कुञ्जरेण सुतस्य ते

sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāmināyato duryodhanarathastaṃ mārgaṃ pratyapadyatarathaṃ ca vārayāmāsa kuñjareṇa sutasya te

मार्गमावारितं दृष्ट्वा राज्ञा वङ्गेन धीमताघटोत्कचो महाराज क्रोधसंरक्तलोचनःउद्यतां तां महाशक्तिं तस्मिंश्चिक्षेप वारणे

mārgamāvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatāghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥudyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃścikṣepa vāraṇe

स तयाभिहतो राजंस्तेन बाहुविमुक्तयासंजातरुधिरोत्पीडः पपात च ममार च

sa tayābhihato rājaṃstena bāhuvimuktayāsaṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca

पतत्यथ गजे चापि वङ्गानामीश्वरो बलीजवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम्

patatyatha gaje cāpi vaṅgānāmīśvaro balījavena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam

दुर्योधनोऽपि संप्रेक्ष्य पातितं वरवारणम्प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा जगाम परमां व्यथाम्

duryodhano'pi saṃprekṣya pātitaṃ varavāraṇamprabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām

क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश्चाभिमानिताम्प्राप्तेऽपक्रमणे राजा तस्थौ गिरिरिवाचलः

kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaścābhimānitāmprāpte'pakramaṇe rājā tasthau giririvācalaḥ

संधाय च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम्मुमोच परमक्रुद्धस्तस्मिन्घोरे निशाचरे

saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasammumoca paramakruddhastasminghore niśācare

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य बाणमिन्द्राशनिप्रभम्लाघवाद्वञ्चयामास महाकायो घटोत्कचः

tamāpatantaṃ saṃprekṣya bāṇamindrāśaniprabhamlāghavādvañcayāmāsa mahākāyo ghaṭotkacaḥ

भूय एव ननादोग्रः क्रोधसंरक्तलोचनःत्रासयन्सर्वभूतानि युगान्ते जलदो यथा

bhūya eva nanādograḥ krodhasaṃraktalocanaḥtrāsayansarvabhūtāni yugānte jalado yathā

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तस्य भीष्मस्य रक्षसःआचार्यमुपसंगम्य भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत्

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥācāryamupasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavo'bravīt

यथैष निनदो घोरः श्रूयते राक्षसेरितःहैडिम्बो युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन ह

yathaiṣa ninado ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥhaiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ha

नैष शक्यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित्तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत

naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kenacittatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata

अभिद्रुतं महाभागं राक्षसेन दुरात्मनाएतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपाः

abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣasena durātmanāetaddhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapāḥ

पितामहवचः श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाःउत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरवः

pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥuttamaṃ javamāsthāya prayayuryatra kauravaḥ

द्रोणश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकश्च जयद्रथःकृपो भूरिश्रवाः शल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः

droṇaśca somadattaśca bāhlikaśca jayadrathaḥkṛpo bhūriśravāḥ śalyaścitraseno viviṃśatiḥ

अश्वत्थामा विकर्णश्च आवन्त्यश्च बृहद्बलःरथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषामनुयायिनःअभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्योधनं तव

aśvatthāmā vikarṇaśca āvantyaśca bṛhadbalaḥrathāścānekasāhasrā ye teṣāmanuyāyinaḥabhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava

तदनीकमनाधृष्यं पालितं लोकसत्तमैःआततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तमःनाकम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः

tadanīkamanādhṛṣyaṃ pālitaṃ lokasattamaiḥātatāyinamāyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥnākampata mahābāhurmaināka iva parvataḥ

प्रगृह्य विपुलं चापं ज्ञातिभिः परिवारितःशूलमुद्गरहस्तैश्च नानाप्रहरणैरपि

pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥśūlamudgarahastaiśca nānāpraharaṇairapi

ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च

tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇamrākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca

धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस्तुमुलोऽभवत्अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यतामिव

dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatastumulo'bhavataśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatāmiva

शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम्शब्दः समभवद्राजन्नद्रीणामिव दीर्यताम्

śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇāmśabdaḥ samabhavadrājannadrīṇāmiva dīryatām

वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशां पतेरूपमासीद्वियत्स्थानां सर्पाणां सर्पतामिव

vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃ paterūpamāsīdviyatsthānāṃ sarpāṇāṃ sarpatāmiva

ततः परमसंक्रुद्धो विस्फार्य सुमहद्धनुःराक्षसेन्द्रो महाबाहुर्विनदन्भैरवं रवम्

tataḥ paramasaṃkruddho visphārya sumahaddhanuḥrākṣasendro mahābāhurvinadanbhairavaṃ ravam

आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम्सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजमुन्मथ्य चानदत्

ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaściccheda kārmukamsomadattasya bhallena dhvajamunmathya cānadat

बाह्लिकं च त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरेकृपमेकेन विव्याध चित्रसेनं त्रिभिः शरैः

bāhlikaṃ ca tribhirbāṇairabhyavidhyatstanāntarekṛpamekena vivyādha citrasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन चजत्रुदेशे समासाद्य विकर्णं समताडयत्न्यषीदत्स रथोपस्थे शोणितेन परिप्लुतः

pūrṇāyatavisṛṣṭena samyakpraṇihitena cajatrudeśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayatnyaṣīdatsa rathopasthe śoṇitena pariplutaḥ

ततः पुनरमेयात्मा नाराचान्दश पञ्च चभूरिश्रवसि संक्रुद्धः प्राहिणोद्भरतर्षभते वर्म भित्त्वा तस्याशु प्राविशन्मेदिनीतलम्

tataḥ punarameyātmā nārācāndaśa pañca cabhūriśravasi saṃkruddhaḥ prāhiṇodbharatarṣabhate varma bhittvā tasyāśu prāviśanmedinītalam

विविंशतेश्च द्रौणेश्च यन्तारौ समताडयत्तौ पेततू रथोपस्थे रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्

viviṃśateśca drauṇeśca yantārau samatāḍayattau petatū rathopasthe raśmīnutsṛjya vājinām

सिन्धुराज्ञोऽर्धचन्द्रेण वाराहं स्वर्णभूषितम्उन्ममाथ महाराज द्वितीयेनाच्छिनद्धनुः

sindhurājño'rdhacandreṇa vārāhaṃ svarṇabhūṣitamunmamātha mahārāja dvitīyenācchinaddhanuḥ

चतुर्भिरथ नाराचैरावन्त्यस्य महात्मनःजघान चतुरो वाहान्क्रोधसंरक्तलोचनः

caturbhiratha nārācairāvantyasya mahātmanaḥjaghāna caturo vāhānkrodhasaṃraktalocanaḥ

पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन चनिर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहद्बलम्स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्

pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena canirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalamsa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat

भृशं क्रोधेन चाविष्टो रथस्थो राक्षसाधिपःचिक्षेप निशितांस्तीक्ष्णाञ्शरानाशीविषोपमान्बिभिदुस्ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम्

bhṛśaṃ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥcikṣepa niśitāṃstīkṣṇāñśarānāśīviṣopamānbibhiduste mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradam