Parva.Adhyaya 7.129

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

यत्तदा प्राविशत्पाण्डूनाचार्यः कुपितो वशीउक्त्वा दुर्योधनं सम्यङ्मम शास्त्रातिगं सुतम्

yattadā prāviśatpāṇḍūnācāryaḥ kupito vaśīuktvā duryodhanaṃ samyaṅmama śāstrātigaṃ sutam

प्रविश्य विचरन्तं च रणे शूरमवस्थितम्कथं द्रोणं महेष्वासं पाण्डवाः पर्यवारयन्

praviśya vicarantaṃ ca raṇe śūramavasthitamkathaṃ droṇaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रमाचार्यस्य महात्मनःके चोत्तरमरक्षन्त निघ्नतः शात्रवान्रणे

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakramācāryasya mahātmanaḥke cottaramarakṣanta nighnataḥ śātravānraṇe

नृत्यन्स रथमार्गेषु सर्वशस्त्रभृतां वरःधूमकेतुरिव क्रुद्धः कथं मृत्युमुपेयिवान्

nṛtyansa rathamārgeṣu sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥdhūmaketuriva kruddhaḥ kathaṃ mṛtyumupeyivān

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

सायाह्ने सैन्धवं हत्वा राज्ञा पार्थः समेत्य चसात्यकिश्च महेष्वासो द्रोणमेवाभ्यधावताम्

sāyāhne saindhavaṃ hatvā rājñā pārthaḥ sametya casātyakiśca maheṣvāso droṇamevābhyadhāvatām

तथा युधिष्ठिरस्तूर्णं भीमसेनश्च पाण्डवःपृथक्चमूभ्यां संसक्तौ द्रोणमेवाभ्यधावताम्

tathā yudhiṣṭhirastūrṇaṃ bhīmasenaśca pāṇḍavaḥpṛthakcamūbhyāṃ saṃsaktau droṇamevābhyadhāvatām

तथैव नकुलो धीमान्सहदेवश्च दुर्जयःधृष्टद्युम्नः शतानीको विराटश्च सकेकयःमत्स्याः शाल्वेयसेनाश्च द्रोणमेव ययुर्युधि

tathaiva nakulo dhīmānsahadevaśca durjayaḥdhṛṣṭadyumnaḥ śatānīko virāṭaśca sakekayaḥmatsyāḥ śālveyasenāśca droṇameva yayuryudhi

द्रुपदश्च तथा राजा पाञ्चालैरभिरक्षितःधृष्टद्युम्नपिता राजन्द्रोणमेवाभ्यवर्तत

drupadaśca tathā rājā pāñcālairabhirakṣitaḥdhṛṣṭadyumnapitā rājandroṇamevābhyavartata

द्रौपदेया महेष्वासा राक्षसश्च घटोत्कचःससेनास्तेऽभ्यवर्तन्त द्रोणमेव महाद्युतिम्

draupadeyā maheṣvāsā rākṣasaśca ghaṭotkacaḥsasenāste'bhyavartanta droṇameva mahādyutim

प्रभद्रकाश्च पाञ्चालाः षट्सहस्राः प्रहारिणःद्रोणमेवाभ्यवर्तन्त पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्

prabhadrakāśca pāñcālāḥ ṣaṭsahasrāḥ prahāriṇaḥdroṇamevābhyavartanta puraskṛtya śikhaṇḍinam

तथेतरे नरव्याघ्राः पाण्डवानां महारथाःसहिताः संन्यवर्तन्त द्रोणमेव द्विजर्षभम्

tathetare naravyāghrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥsahitāḥ saṃnyavartanta droṇameva dvijarṣabham

तेषु शूरेषु युद्धाय गतेषु भरतर्षभबभूव रजनी घोरा भीरूणां भयवर्धिनी

teṣu śūreṣu yuddhāya gateṣu bharatarṣabhababhūva rajanī ghorā bhīrūṇāṃ bhayavardhinī

योधानामशिवा रौद्रा राजन्नन्तकगामिनीकुञ्जराश्वमनुष्याणां प्राणान्तकरणी तदा

yodhānāmaśivā raudrā rājannantakagāminīkuñjarāśvamanuṣyāṇāṃ prāṇāntakaraṇī tadā

तस्यां रजन्यां घोरायां नदन्त्यः सर्वतः शिवाःन्यवेदयन्भयं घोरं सज्वालकवलैर्मुखैः

tasyāṃ rajanyāṃ ghorāyāṃ nadantyaḥ sarvataḥ śivāḥnyavedayanbhayaṃ ghoraṃ sajvālakavalairmukhaiḥ

उलूकाश्चाप्यदृश्यन्त शंसन्तो विपुलं भयम्विशेषतः कौरवाणां ध्वजिन्यामतिदारुणम्

ulūkāścāpyadṛśyanta śaṃsanto vipulaṃ bhayamviśeṣataḥ kauravāṇāṃ dhvajinyāmatidāruṇam

ततः सैन्येषु राजेन्द्र शब्दः समभवन्महान्भेरीशब्देन महता मृदङ्गानां स्वनेन च

tataḥ sainyeṣu rājendra śabdaḥ samabhavanmahānbherīśabdena mahatā mṛdaṅgānāṃ svanena ca

गजानां गर्जितैश्चापि तुरङ्गाणां च हेषितैःखुरशब्दनिपातैश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत्

gajānāṃ garjitaiścāpi turaṅgāṇāṃ ca heṣitaiḥkhuraśabdanipātaiśca tumulaḥ sarvato'bhavat

ततः समभवद्युद्धं संध्यायामतिदारुणम्द्रोणस्य च महाराज सृञ्जयानां च सर्वशः

tataḥ samabhavadyuddhaṃ saṃdhyāyāmatidāruṇamdroṇasya ca mahārāja sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ

तमसा चावृते लोके न प्राज्ञायत किंचनसैन्येन रजसा चैव समन्तादुत्थितेन ह

tamasā cāvṛte loke na prājñāyata kiṃcanasainyena rajasā caiva samantādutthitena ha

नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम्नापश्याम रजो भौमं कश्मलेनाभिसंवृताः

narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitamnāpaśyāma rajo bhaumaṃ kaśmalenābhisaṃvṛtāḥ

रात्रौ वंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वतेघोरश्चटचटाशब्दः शस्त्राणां पततामभूत्

rātrau vaṃśavanasyeva dahyamānasya parvateghoraścaṭacaṭāśabdaḥ śastrāṇāṃ patatāmabhūt

नैव स्वे न परे राजन्प्राज्ञायन्त तमोवृतेउन्मत्तमिव तत्सर्वं बभूव रजनीमुखे

naiva sve na pare rājanprājñāyanta tamovṛteunmattamiva tatsarvaṃ babhūva rajanīmukhe

भौमं रजोऽथ राजेन्द्र शोणितेन प्रशामितम्शातकौम्भैश्च कवचैर्भूषणैश्च तमोऽभ्यगात्

bhaumaṃ rajo'tha rājendra śoṇitena praśāmitamśātakaumbhaiśca kavacairbhūṣaṇaiśca tamo'bhyagāt

ततः सा भारती सेना मणिहेमविभूषिताद्यौरिवासीत्सनक्षत्रा रजन्यां भरतर्षभ

tataḥ sā bhāratī senā maṇihemavibhūṣitādyaurivāsītsanakṣatrā rajanyāṃ bharatarṣabha

गोमायुबडसंघुष्टा शक्तिध्वजसमाकुलादारुणाभिरुता घोरा क्ष्वेडितोत्क्रुष्टनादिता

gomāyubaḍasaṃghuṣṭā śaktidhvajasamākulādāruṇābhirutā ghorā kṣveḍitotkruṣṭanāditā

ततोऽभवन्महाशब्दस्तुमुलो लोमहर्षणःसमावृण्वन्दिशः सर्वा महेन्द्राशनिनिस्वनः

tato'bhavanmahāśabdastumulo lomaharṣaṇaḥsamāvṛṇvandiśaḥ sarvā mahendrāśaninisvanaḥ

सा निशीथे महाराज सेनादृश्यत भारतीअङ्गदैः कुण्डलैर्निष्कैः शस्त्रैश्चैवावभासिता

sā niśīthe mahārāja senādṛśyata bhāratīaṅgadaiḥ kuṇḍalairniṣkaiḥ śastraiścaivāvabhāsitā

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदविभूषिताःनिशायां प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः

tatra nāgā rathāścaiva jāmbūnadavibhūṣitāḥniśāyāṃ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ

ऋष्टिशक्तिगदाबाणमुसलप्रासपट्टिशाःसंपतन्तो व्यदृश्यन्त भ्राजमाना इवाग्नयः

ṛṣṭiśaktigadābāṇamusalaprāsapaṭṭiśāḥsaṃpatanto vyadṛśyanta bhrājamānā ivāgnayaḥ

दुर्योधनपुरोवातां रथनागबलाहकाम्वादित्रघोषस्तनितां चापविद्युद्ध्वजैर्वृताम्

duryodhanapurovātāṃ rathanāgabalāhakāmvāditraghoṣastanitāṃ cāpavidyuddhvajairvṛtām

द्रोणपाण्डवपर्जन्यां खड्गशक्तिगदाशनिम्शरधारास्त्रपवनां भृशं शीतोष्णसंकुलाम्

droṇapāṇḍavaparjanyāṃ khaḍgaśaktigadāśanimśaradhārāstrapavanāṃ bhṛśaṃ śītoṣṇasaṃkulām

घोरां विस्मापनीमुग्रां जीवितच्छिदमप्लवाम्तां प्राविशन्नतिभयां सेनां युद्धचिकीर्षवः

ghorāṃ vismāpanīmugrāṃ jīvitacchidamaplavāmtāṃ prāviśannatibhayāṃ senāṃ yuddhacikīrṣavaḥ

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे महाशब्दनिनादितेभीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने

tasminrātrimukhe ghore mahāśabdanināditebhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane

रात्रियुद्धे तदा घोरे वर्तमाने सुदारुणेद्रोणमभ्यद्रवन्क्रुद्धाः सहिताः पाण्डुसृञ्जयाः

rātriyuddhe tadā ghore vartamāne sudāruṇedroṇamabhyadravankruddhāḥ sahitāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ

ये ये प्रमुखतो राजन्न्यवर्तन्त महात्मनःतान्सर्वान्विमुखांश्चक्रे कांश्चिन्निन्ये यमक्षयम्

ye ye pramukhato rājannyavartanta mahātmanaḥtānsarvānvimukhāṃścakre kāṃścinninye yamakṣayam