Parva.Adhyaya 7.141

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

भूरिस्तु समरे राजञ्शैनेयं रथिनां वरम्आपतन्तमपासेधत्प्रपानादिव कुञ्जरम्

bhūristu samare rājañśaineyaṃ rathināṃ varamāpatantamapāsedhatprapānādiva kuñjaram

अथैनं सात्यकिः क्रुद्धः पञ्चभिर्निशितैः शरैःविव्याध हृदये तूर्णं प्रास्रवत्तस्य शोणितम्

athainaṃ sātyakiḥ kruddhaḥ pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥvivyādha hṛdaye tūrṇaṃ prāsravattasya śoṇitam

तथैव कौरवो युद्धे शैनेयं युद्धदुर्मदम्दशभिर्विशिखैस्तीक्ष्णैरविध्यत भुजान्तरे

tathaiva kauravo yuddhe śaineyaṃ yuddhadurmadamdaśabhirviśikhaistīkṣṇairavidhyata bhujāntare

तावन्योन्यं महाराज ततक्षाते शरैर्भृशम्क्रोधसंरक्तनयनौ क्रोधाद्विस्फार्य कार्मुके

tāvanyonyaṃ mahārāja tatakṣāte śarairbhṛśamkrodhasaṃraktanayanau krodhādvisphārya kārmuke

तयोरासीन्महाराज शस्त्रवृष्टिः सुदारुणाक्रुद्धयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः

tayorāsīnmahārāja śastravṛṣṭiḥ sudāruṇākruddhayoḥ sāyakamucoryamāntakanikāśayoḥ

तावन्योन्यं शरै राजन्प्रच्छाद्य समरे स्थितौमुहूर्तं चैव तद्युद्धं समरूपमिवाभवत्

tāvanyonyaṃ śarai rājanpracchādya samare sthitaumuhūrtaṃ caiva tadyuddhaṃ samarūpamivābhavat

ततः क्रुद्धो महाराज शैनेयः प्रहसन्निवधनुश्चिच्छेद समरे कौरव्यस्य महात्मनः

tataḥ kruddho mahārāja śaineyaḥ prahasannivadhanuściccheda samare kauravyasya mahātmanaḥ

अथैनं छिन्नधन्वानं नवभिर्निशितैः शरैःविव्याध हृदये तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ navabhirniśitaiḥ śaraiḥvivyādha hṛdaye tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनःधनुरन्यत्समादाय सात्वतं प्रत्यविध्यत

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥdhanuranyatsamādāya sātvataṃ pratyavidhyata

स विद्ध्वा सात्वतं बाणैस्त्रिभिरेव विशां पतेधनुश्चिच्छेद भल्लेन सुतीक्ष्णेन हसन्निव

sa viddhvā sātvataṃ bāṇaistribhireva viśāṃ patedhanuściccheda bhallena sutīkṣṇena hasanniva

छिन्नधन्वा महाराज सात्यकिः क्रोधमूर्छितःप्रजहार महावेगां शक्तिं तस्य महोरसि

chinnadhanvā mahārāja sātyakiḥ krodhamūrchitaḥprajahāra mahāvegāṃ śaktiṃ tasya mahorasi

स तु शक्त्या विभिन्नाङ्गो निपपात रथोत्तमात्लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया

sa tu śaktyā vibhinnāṅgo nipapāta rathottamātlohitāṅga ivākāśāddīptaraśmiryadṛcchayā

तं तु दृष्ट्वा हतं शूरमश्वत्थामा महारथःअभ्यधावत वेगेन शैनेयं प्रति संयुगेअभ्यवर्षच्छरौघेण मेरुं वृष्ट्या यथाम्बुदः

taṃ tu dṛṣṭvā hataṃ śūramaśvatthāmā mahārathaḥabhyadhāvata vegena śaineyaṃ prati saṃyugeabhyavarṣaccharaugheṇa meruṃ vṛṣṭyā yathāmbudaḥ

तमापतन्तं संरब्धं शैनेयस्य रथं प्रतिघटोत्कचोऽब्रवीद्राजन्नादं मुक्त्वा महारथः

tamāpatantaṃ saṃrabdhaṃ śaineyasya rathaṃ pratighaṭotkaco'bravīdrājannādaṃ muktvā mahārathaḥ

तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसिएष त्वाद्य हनिष्यामि महिषं स्कन्दराडिवयुद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे

tiṣṭha tiṣṭha na me jīvandroṇaputra gamiṣyasieṣa tvādya haniṣyāmi mahiṣaṃ skandarāḍivayuddhaśraddhāmahaṃ te'dya vineṣyāmi raṇājire

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो राक्षसः परवीरहाद्रौणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी

ityuktvā roṣatāmrākṣo rākṣasaḥ paravīrahādrauṇimabhyadravatkruddho gajendramiva kesarī

रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्घटोत्कचःरथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः

rathākṣamātrairiṣubhirabhyavarṣadghaṭotkacaḥrathināmṛṣabhaṃ drauṇiṃ dhārābhiriva toyadaḥ

शरवृष्टिं तु तां प्राप्तां शरैराशीविषोपमैःशातयामास समरे तरसा द्रौणिरुत्स्मयन्

śaravṛṣṭiṃ tu tāṃ prāptāṃ śarairāśīviṣopamaiḥśātayāmāsa samare tarasā drauṇirutsmayan

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मर्मभेदिभिराशुगैःसमाचिनोद्राक्षसेन्द्रं घटोत्कचमरिंदम

tataḥ śaraśataistīkṣṇairmarmabhedibhirāśugaiḥsamācinodrākṣasendraṃ ghaṭotkacamariṃdama

स शरैराचितस्तेन राक्षसो रणमूर्धनिव्यकाशत महाराज श्वाविच्छललितो यथा

sa śarairācitastena rākṣaso raṇamūrdhanivyakāśata mahārāja śvāvicchalalito yathā

ततः क्रोधसमाविष्टो भैमसेनिः प्रतापवान्शरैरवचकर्तोग्रैर्द्रौणिं वज्राशनिस्वनैः

tataḥ krodhasamāviṣṭo bhaimaseniḥ pratāpavānśarairavacakartograirdrauṇiṃ vajrāśanisvanaiḥ

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च नाराचैः सशिलीमुखैःवराहकर्णैर्नालीकैस्तीक्ष्णैश्चापि विकर्णिभिः

kṣuraprairardhacandraiśca nārācaiḥ saśilīmukhaiḥvarāhakarṇairnālīkaistīkṣṇaiścāpi vikarṇibhiḥ

तां शस्त्रवृष्टिमतुलां वज्राशनिसमस्वनाम्पतन्तीमुपरि क्रुद्धो द्रौणिरव्यथितेन्द्रियः

tāṃ śastravṛṣṭimatulāṃ vajrāśanisamasvanāmpatantīmupari kruddho drauṇiravyathitendriyaḥ

सुदुःसहां शरैर्घोरैर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैःव्यधमत्स महातेजा महाभ्राणीव मारुतः

suduḥsahāṃ śarairghorairdivyāstrapratimantritaiḥvyadhamatsa mahātejā mahābhrāṇīva mārutaḥ

ततोऽन्तरिक्षे बाणानां संग्रामोऽन्य इवाभवत्घोररूपो महाराज योधानां हर्षवर्धनः

tato'ntarikṣe bāṇānāṃ saṃgrāmo'nya ivābhavatghorarūpo mahārāja yodhānāṃ harṣavardhanaḥ

ततोऽस्त्रसंघर्षकृतैर्विस्फुलिङ्गैः समन्ततःबभौ निशामुखे व्योम खद्योतैरिव संवृतम्

tato'strasaṃgharṣakṛtairvisphuliṅgaiḥ samantataḥbabhau niśāmukhe vyoma khadyotairiva saṃvṛtam

स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वतःप्रियार्थं तव पुत्राणां राक्षसं समवाकिरत्

sa mārgaṇagaṇairdrauṇirdiśaḥ pracchādya sarvataḥpriyārthaṃ tava putrāṇāṃ rākṣasaṃ samavākirat

ततः प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधेविगाढे रजनीमध्ये शक्रप्रह्रादयोरिव

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ drauṇirākṣasayormṛdhevigāḍhe rajanīmadhye śakraprahrādayoriva

ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्द्रौणिमाहवेजघानोरसि संक्रुद्धः कालज्वलनसंनिभैः

tato ghaṭotkaco bāṇairdaśabhirdrauṇimāhavejaghānorasi saṃkruddhaḥ kālajvalanasaṃnibhaiḥ

स तैरभ्यायतैर्विद्धो राक्षसेन महाबलःचचाल समरे द्रौणिर्वातनुन्न इव द्रुमःस मोहमनुसंप्राप्तो ध्वजयष्टिं समाश्रितः

sa tairabhyāyatairviddho rākṣasena mahābalaḥcacāla samare drauṇirvātanunna iva drumaḥsa mohamanusaṃprāpto dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ

ततो हाहाकृतं सैन्यं तव सर्वं जनाधिपहतं स्म मेनिरे सर्वे तावकास्तं विशां पते

tato hāhākṛtaṃ sainyaṃ tava sarvaṃ janādhipahataṃ sma menire sarve tāvakāstaṃ viśāṃ pate

तं तु दृष्ट्वा तथावस्थमश्वत्थामानमाहवेपाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे

taṃ tu dṛṣṭvā tathāvasthamaśvatthāmānamāhavepāñcālāḥ sṛñjayāścaiva siṃhanādaṃ pracakrire

प्रतिलभ्य ततः संज्ञामश्वत्थामा महाबलःधनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः

pratilabhya tataḥ saṃjñāmaśvatthāmā mahābalaḥdhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ

मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम्यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम्

mumocākarṇapūrṇena dhanuṣā śaramuttamamyamadaṇḍopamaṃ ghoramuddiśyāśu ghaṭotkacam

स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य शरोत्तमःविवेश वसुधामुग्रः सुपुङ्खः पृथिवीपते

sa bhittvā hṛdayaṃ tasya rākṣasasya śarottamaḥviveśa vasudhāmugraḥ supuṅkhaḥ pṛthivīpate

सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्राक्षसेन्द्रः सुबलवान्द्रौणिना रणमानिना

so'tividdho mahārāja rathopastha upāviśatrākṣasendraḥ subalavāndrauṇinā raṇamāninā

दृष्ट्वा विमूढं हैडिम्बं सारथिस्तं रणाजिरात्द्रौणेः सकाशात्संभ्रान्तस्त्वपनिन्ये त्वरान्वितः

dṛṣṭvā vimūḍhaṃ haiḍimbaṃ sārathistaṃ raṇājirātdrauṇeḥ sakāśātsaṃbhrāntastvapaninye tvarānvitaḥ

तथा तु समरे विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम्ननाद सुमहानादं द्रोणपुत्रो महाबलः

tathā tu samare viddhvā rākṣasendraṃ ghaṭotkacamnanāda sumahānādaṃ droṇaputro mahābalaḥ

पूजितस्तव पुत्रैश्च सर्वयोधैश्च भारतवपुषा प्रतिजज्वाल मध्याह्न इव भास्करः

pūjitastava putraiśca sarvayodhaiśca bhāratavapuṣā pratijajvāla madhyāhna iva bhāskaraḥ

भीमसेनं तु युध्यन्तं भारद्वाजरथं प्रतिस्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः

bhīmasenaṃ tu yudhyantaṃ bhāradvājarathaṃ pratisvayaṃ duryodhano rājā pratyavidhyacchitaiḥ śaraiḥ

तं भीमसेनो नवभिः शरैर्विव्याध मारिषदुर्योधनोऽपि विंशत्या शराणां प्रत्यविध्यत

taṃ bhīmaseno navabhiḥ śarairvivyādha māriṣaduryodhano'pi viṃśatyā śarāṇāṃ pratyavidhyata

तौ सायकैरवच्छन्नावदृश्येतां रणाजिरेमेघजालसमाच्छन्नौ नभसीवेन्दुभास्करौ

tau sāyakairavacchannāvadṛśyetāṃ raṇājiremeghajālasamācchannau nabhasīvendubhāskarau

अथ दुर्योधनो राजा भीमं विव्याध पत्रिभिःपञ्चभिर्भरतश्रेष्ठ तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

atha duryodhano rājā bhīmaṃ vivyādha patribhiḥpañcabhirbharataśreṣṭha tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

तस्य भीमो धनुश्छित्त्वा ध्वजं च नवभिः शरैःविव्याध कौरवश्रेष्ठं नवत्या नतपर्वणाम्

tasya bhīmo dhanuśchittvā dhvajaṃ ca navabhiḥ śaraiḥvivyādha kauravaśreṣṭhaṃ navatyā nataparvaṇām

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो भीमसेनस्य मारिषचिक्षेप स शरान्राजन्पश्यतां सर्वधन्विनाम्

tato duryodhanaḥ kruddho bhīmasenasya māriṣacikṣepa sa śarānrājanpaśyatāṃ sarvadhanvinām

तान्निहत्य शरान्भीमो दुर्योधनधनुश्च्युतान्कौरवं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्

tānnihatya śarānbhīmo duryodhanadhanuścyutānkauravaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो भीमसेनस्य मारिषक्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा दशभिः प्रत्यविध्यत

duryodhanastu saṃkruddho bhīmasenasya māriṣakṣurapreṇa dhanuśchittvā daśabhiḥ pratyavidhyata

अथान्यद्धनुरादाय भीमसेनो महाबलःविव्याध नृपतिं तूर्णं सप्तभिर्निशितैः शरैः

athānyaddhanurādāya bhīmaseno mahābalaḥvivyādha nṛpatiṃ tūrṇaṃ saptabhirniśitaiḥ śaraiḥ

तदप्यस्य धनुः क्षिप्रं चिच्छेद लघुहस्तवत्द्वितीयं च तृतीयं च चतुर्थं पञ्चमं तथा

tadapyasya dhanuḥ kṣipraṃ ciccheda laghuhastavatdvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca caturthaṃ pañcamaṃ tathā

आत्तमात्तं महाराज भीमस्य धनुराच्छिनत्तव पुत्रो महाराज जितकाशी मदोत्कटः

āttamāttaṃ mahārāja bhīmasya dhanurācchinattava putro mahārāja jitakāśī madotkaṭaḥ

स तदा छिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनःशक्तिं चिक्षेप समरे सर्वपारशवीं शुभाम्

sa tadā chidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥśaktiṃ cikṣepa samare sarvapāraśavīṃ śubhām

अप्राप्तामेव तां शक्तिं त्रिधा चिच्छेद कौरवःपश्यतः सर्वलोकस्य भीमस्य च महात्मनः

aprāptāmeva tāṃ śaktiṃ tridhā ciccheda kauravaḥpaśyataḥ sarvalokasya bhīmasya ca mahātmanaḥ

ततो भीमो महाराज गदां गुर्वीं महाप्रभाम्चिक्षेपाविध्य वेगेन दुर्योधनरथं प्रति

tato bhīmo mahārāja gadāṃ gurvīṃ mahāprabhāmcikṣepāvidhya vegena duryodhanarathaṃ prati

ततः सा सहसा वाहांस्तव पुत्रस्य संयुगेसारथिं च गदा गुर्वी ममर्द भरतर्षभ

tataḥ sā sahasā vāhāṃstava putrasya saṃyugesārathiṃ ca gadā gurvī mamarda bharatarṣabha

पुत्रस्तु तव राजेन्द्र रथाद्धेमपरिष्कृतात्आप्लुतः सहसा यानं नन्दकस्य महात्मनः

putrastu tava rājendra rathāddhemapariṣkṛtātāplutaḥ sahasā yānaṃ nandakasya mahātmanaḥ

ततो भीमो हतं मत्वा तव पुत्रं महारथम्सिंहनादं महच्चक्रे तर्जयन्निव कौरवान्

tato bhīmo hataṃ matvā tava putraṃ mahārathamsiṃhanādaṃ mahaccakre tarjayanniva kauravān

तावकाः सैनिकाश्चापि मेनिरे निहतं नृपम्ततो विचुक्रुशुः सर्वे हा हेति च समन्ततः

tāvakāḥ sainikāścāpi menire nihataṃ nṛpamtato vicukruśuḥ sarve hā heti ca samantataḥ

तेषां तु निनदं श्रुत्वा त्रस्तानां सर्वयोधिनाम्भीमसेनस्य नादं च श्रुत्वा राजन्महात्मनः

teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā trastānāṃ sarvayodhināmbhīmasenasya nādaṃ ca śrutvā rājanmahātmanaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा सुयोधनम्अभ्यवर्तत वेगेन यत्र पार्थो वृकोदरः

tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā suyodhanamabhyavartata vegena yatra pārtho vṛkodaraḥ

पाञ्चालाः केकया मत्स्याः सृञ्जयाश्च विशां पतेसर्वोद्योगेनाभिजग्मुर्द्रोणमेव युयुत्सया

pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ sṛñjayāśca viśāṃ patesarvodyogenābhijagmurdroṇameva yuyutsayā

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं द्रोणस्याथ परैः सहघोरे तमसि मग्नानां निघ्नतामितरेतरम्

tatrāsītsumahadyuddhaṃ droṇasyātha paraiḥ sahaghore tamasi magnānāṃ nighnatāmitaretaram