Parva.Adhyaya 7.152

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तमागतमभिप्रेक्ष्य भीमकर्माणमाहवेहर्षमाहारयां चक्रुः कुरवः सर्व एव ते

tamāgatamabhiprekṣya bhīmakarmāṇamāhaveharṣamāhārayāṃ cakruḥ kuravaḥ sarva eva te

तथैव तव पुत्रास्ते दुर्योधनपुरोगमाःअप्लवाः प्लवमासाद्य तर्तुकामा इवार्णवम्

tathaiva tava putrāste duryodhanapurogamāḥaplavāḥ plavamāsādya tartukāmā ivārṇavam

पुनर्जातमिवात्मानं मन्वानाः पार्थिवास्तदाअलायुधं राक्षसेन्द्रं स्वागतेनाभ्यपूजयन्

punarjātamivātmānaṃ manvānāḥ pārthivāstadāalāyudhaṃ rākṣasendraṃ svāgatenābhyapūjayan

तस्मिंस्त्वमानुषे युद्धे वर्तमाने भयावहेकर्णराक्षसयोर्नक्तं दारुणप्रतिदर्शने

tasmiṃstvamānuṣe yuddhe vartamāne bhayāvahekarṇarākṣasayornaktaṃ dāruṇapratidarśane

उपप्रैक्षन्त पाञ्चालाः स्मयमानाः सराजकाःतथैव तावका राजन्घूर्णमानास्ततस्ततः

upapraikṣanta pāñcālāḥ smayamānāḥ sarājakāḥtathaiva tāvakā rājanghūrṇamānāstatastataḥ

चुक्रुशुर्नेदमस्तीति द्रोणद्रौणिकृपादयःतत्कर्म दृष्ट्वा संभ्रान्ता हैडिम्बस्य रणाजिरे

cukruśurnedamastīti droṇadrauṇikṛpādayaḥtatkarma dṛṣṭvā saṃbhrāntā haiḍimbasya raṇājire

सर्वमाविग्नमभवद्धाहाभूतमचेतनम्तव सैन्यं महाराज निराशं कर्णजीविते

sarvamāvignamabhavaddhāhābhūtamacetanamtava sainyaṃ mahārāja nirāśaṃ karṇajīvite

दुर्योधनस्तु संप्रेक्ष्य कर्णमार्तिं परां गतम्अलायुधं राक्षसेन्द्रमाहूयेदमथाब्रवीत्

duryodhanastu saṃprekṣya karṇamārtiṃ parāṃ gatamalāyudhaṃ rākṣasendramāhūyedamathābravīt

एष वैकर्तनः कर्णो हैडिम्बेन समागतःकुरुते कर्म सुमहद्यदस्यौपयिकं मृधे

eṣa vaikartanaḥ karṇo haiḍimbena samāgataḥkurute karma sumahadyadasyaupayikaṃ mṛdhe

पश्यैतान्पार्थिवाञ्शूरान्निहतान्भैमसेनिनानानाशस्त्रैरभिहतान्पादपानिव दन्तिना

paśyaitānpārthivāñśūrānnihatānbhaimaseninānānāśastrairabhihatānpādapāniva dantinā

तवैष भागः समरे राजमध्ये मया कृतःतवैवानुमते वीर तं विक्रम्य निबर्हय

tavaiṣa bhāgaḥ samare rājamadhye mayā kṛtaḥtavaivānumate vīra taṃ vikramya nibarhaya

पुरा वैकर्तनं कर्णमेष पापो घटोत्कचःमायाबलमुपाश्रित्य कर्शयत्यरिकर्शनः

purā vaikartanaṃ karṇameṣa pāpo ghaṭotkacaḥmāyābalamupāśritya karśayatyarikarśanaḥ

एवमुक्तः स राज्ञा तु राक्षसस्तीव्रविक्रमःतथेत्युक्त्वा महाबाहुर्घटोत्कचमुपाद्रवत्

evamuktaḥ sa rājñā tu rākṣasastīvravikramaḥtathetyuktvā mahābāhurghaṭotkacamupādravat

ततः कर्णं समुत्सृज्य भैमसेनिरपि प्रभोप्रत्यमित्रमुपायान्तं मर्दयामास मार्गणैः

tataḥ karṇaṃ samutsṛjya bhaimasenirapi prabhopratyamitramupāyāntaṃ mardayāmāsa mārgaṇaiḥ

तयोः समभवद्युद्धं क्रुद्धयो राक्षसेन्द्रयोःमत्तयोर्वाशिताहेतोर्द्विपयोरिव कानने

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ kruddhayo rākṣasendrayoḥmattayorvāśitāhetordvipayoriva kānane

रक्षसा विप्रमुक्तस्तु कर्णोऽपि रथिनां वरःअभ्यद्रवद्भीमसेनं रथेनादित्यवर्चसा

rakṣasā vipramuktastu karṇo'pi rathināṃ varaḥabhyadravadbhīmasenaṃ rathenādityavarcasā

तमायान्तमनादृत्य दृष्ट्वा ग्रस्तं घटोत्कचम्अलायुधेन समरे सिंहेनेव गवां पतिम्

tamāyāntamanādṛtya dṛṣṭvā grastaṃ ghaṭotkacamalāyudhena samare siṃheneva gavāṃ patim

रथेनादित्यवपुषा भीमः प्रहरतां वरःकिरञ्शरौघान्प्रययावलायुधरथं प्रति

rathenādityavapuṣā bhīmaḥ praharatāṃ varaḥkirañśaraughānprayayāvalāyudharathaṃ prati

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य स तदालायुधः प्रभोघटोत्कचं समुत्सृज्य भीमसेनं समाह्वयत्

tamāyāntamabhiprekṣya sa tadālāyudhaḥ prabhoghaṭotkacaṃ samutsṛjya bhīmasenaṃ samāhvayat

तं भीमः सहसाभ्येत्य राक्षसान्तकरः प्रभोसगणं राक्षसेन्द्रं तं शरवर्षैरवाकिरत्

taṃ bhīmaḥ sahasābhyetya rākṣasāntakaraḥ prabhosagaṇaṃ rākṣasendraṃ taṃ śaravarṣairavākirat

तथैवालायुधो राजञ्शिलाधौतैरजिह्मगैःअभ्यवर्षत कौन्तेयं पुनः पुनररिंदमः

tathaivālāyudho rājañśilādhautairajihmagaiḥabhyavarṣata kaunteyaṃ punaḥ punarariṃdamaḥ

तथा ते राक्षसाः सर्वे भीमसेनमुपाद्रवन्नानाप्रहरणा भीमास्त्वत्सुतानां जयैषिणः

tathā te rākṣasāḥ sarve bhīmasenamupādravannānāpraharaṇā bhīmāstvatsutānāṃ jayaiṣiṇaḥ

स ताड्यमानो बलिभिर्भीमसेनो महाबलःपञ्चभिः पञ्चभिः सर्वांस्तानविध्यच्छितैः शरैः

sa tāḍyamāno balibhirbhīmaseno mahābalaḥpañcabhiḥ pañcabhiḥ sarvāṃstānavidhyacchitaiḥ śaraiḥ

ते वध्यमाना भीमेन राक्षसाः खरयोनयःविनेदुस्तुमुलान्नादान्दुद्रुवुश्च दिशो दश

te vadhyamānā bhīmena rākṣasāḥ kharayonayaḥvinedustumulānnādāndudruvuśca diśo daśa

तांस्त्रास्यमानान्भीमेन दृष्ट्वा रक्षो महाबलम्अभिदुद्राव वेगेन शरैश्चैनमवाकिरत्

tāṃstrāsyamānānbhīmena dṛṣṭvā rakṣo mahābalamabhidudrāva vegena śaraiścainamavākirat

तं भीमसेनः समरे तीक्ष्णाग्रैरक्षिणोच्छरैःअलायुधस्तु तानस्तान्भीमेन विशिखान्रणेचिच्छेद कांश्चित्समरे त्वरया कांश्चिदग्रहीत्

taṃ bhīmasenaḥ samare tīkṣṇāgrairakṣiṇoccharaiḥalāyudhastu tānastānbhīmena viśikhānraṇeciccheda kāṃścitsamare tvarayā kāṃścidagrahīt

स तं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं भीमो भीमपराक्रमःगदां चिक्षेप वेगेन वज्रपातोपमां तदा

sa taṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ bhīmo bhīmaparākramaḥgadāṃ cikṣepa vegena vajrapātopamāṃ tadā

तामापतन्तीं वेगेन गदां ज्वालाकुलां ततःगदया ताडयामास सा गदा भीममाव्रजत्

tāmāpatantīṃ vegena gadāṃ jvālākulāṃ tataḥgadayā tāḍayāmāsa sā gadā bhīmamāvrajat

स राक्षसेन्द्रं कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत्तानप्यस्याकरोन्मोघान्राक्षसो निशितैः शरैः

sa rākṣasendraṃ kaunteyaḥ śaravarṣairavākirattānapyasyākaronmoghānrākṣaso niśitaiḥ śaraiḥ

ते चापि राक्षसाः सर्वे सैनिका भीमरूपिणःशासनाद्राक्षसेन्द्रस्य निजघ्नू रथकुञ्जरान्

te cāpi rākṣasāḥ sarve sainikā bhīmarūpiṇaḥśāsanādrākṣasendrasya nijaghnū rathakuñjarān

पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव वाजिनः परमद्विपाःन शान्तिं लेभिरे तत्र रक्षसैर्भृशपीडिताः

pāñcālāḥ sṛñjayāścaiva vājinaḥ paramadvipāḥna śāntiṃ lebhire tatra rakṣasairbhṛśapīḍitāḥ

तं तु दृष्ट्वा महाघोरं वर्तमानं महाहवेअब्रवीत्पुरुषश्रेष्ठो धनंजयमिदं वचः

taṃ tu dṛṣṭvā mahāghoraṃ vartamānaṃ mahāhaveabravītpuruṣaśreṣṭho dhanaṃjayamidaṃ vacaḥ

पश्य भीमं महाबाहो राक्षसेन्द्रवशं गतम्पदवीमस्य गच्छ त्वं मा विचारय पाण्डव

paśya bhīmaṃ mahābāho rākṣasendravaśaṃ gatampadavīmasya gaccha tvaṃ mā vicāraya pāṇḍava

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च युधामन्यूत्तमौजसौसहिता द्रौपदेयाश्च कर्णं यान्तु महारथाः

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yudhāmanyūttamaujasausahitā draupadeyāśca karṇaṃ yāntu mahārathāḥ

नकुलः सहदेवश्च युयुधानश्च वीर्यवान्इतरान्राक्षसान्घ्नन्तु शासनात्तव पाण्डव

nakulaḥ sahadevaśca yuyudhānaśca vīryavānitarānrākṣasānghnantu śāsanāttava pāṇḍava

त्वमपीमां महाबाहो चमूं द्रोणपुरस्कृताम्वारयस्व नरव्याघ्र महद्धि भयमागतम्

tvamapīmāṃ mahābāho camūṃ droṇapuraskṛtāmvārayasva naravyāghra mahaddhi bhayamāgatam

एवमुक्ते तु कृष्णेन यथोद्दिष्टा महारथाःजग्मुर्वैकर्तनं कर्णं राक्षसांश्चेतरान्रणे

evamukte tu kṛṣṇena yathoddiṣṭā mahārathāḥjagmurvaikartanaṃ karṇaṃ rākṣasāṃścetarānraṇe

अथ पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैराशीविषोपमैःधनुश्चिच्छेद भीमस्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्

atha pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥdhanuściccheda bhīmasya rākṣasendraḥ pratāpavān

हयांश्चास्य शितैर्बाणैः सारथिं च महाबलःजघान मिषतः संख्ये भीमसेनस्य भारत

hayāṃścāsya śitairbāṇaiḥ sārathiṃ ca mahābalaḥjaghāna miṣataḥ saṃkhye bhīmasenasya bhārata

सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वो हतसारथिःतस्मै गुर्वीं गदां घोरां स विनद्योत्ससर्ज ह

so'vatīrya rathopasthāddhatāśvo hatasārathiḥtasmai gurvīṃ gadāṃ ghorāṃ sa vinadyotsasarja ha

ततस्तां भीमनिर्घोषामापतन्तीं महागदाम्गदया राक्षसो घोरो निजघान ननाद च

tatastāṃ bhīmanirghoṣāmāpatantīṃ mahāgadāmgadayā rākṣaso ghoro nijaghāna nanāda ca

तद्दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य घोरं कर्म भयावहम्भीमसेनः प्रहृष्टात्मा गदामाशु परामृशत्

taddṛṣṭvā rākṣasendrasya ghoraṃ karma bhayāvahambhīmasenaḥ prahṛṣṭātmā gadāmāśu parāmṛśat

तयोः समभवद्युद्धं तुमुलं नररक्षसोःगदानिपातसंह्रादैर्भुवं कम्पयतोर्भृशम्

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ nararakṣasoḥgadānipātasaṃhrādairbhuvaṃ kampayatorbhṛśam

गदाविमुक्तौ तौ भूयः समासाद्येतरेतरम्मुष्टिभिर्वज्रसंह्रादैरन्योन्यमभिजघ्नतुः

gadāvimuktau tau bhūyaḥ samāsādyetaretarammuṣṭibhirvajrasaṃhrādairanyonyamabhijaghnatuḥ

रथचक्रैर्युगैरक्षैरधिष्ठानैरुपस्करैःयथासन्नमुपादाय निजघ्नतुरमर्षणौ

rathacakrairyugairakṣairadhiṣṭhānairupaskaraiḥyathāsannamupādāya nijaghnaturamarṣaṇau

तौ विक्षरन्तौ रुधिरं समासाद्येतरेतरम्मत्ताविव महानागावकृष्येतां पुनः पुनः

tau vikṣarantau rudhiraṃ samāsādyetaretarammattāviva mahānāgāvakṛṣyetāṃ punaḥ punaḥ

तमपश्यद्धृषीकेशः पाण्डवानां हिते रतःस भीमसेनरक्षार्थं हैडिम्बं प्रत्यचोदयत्

tamapaśyaddhṛṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṃ hite rataḥsa bhīmasenarakṣārthaṃ haiḍimbaṃ pratyacodayat