Parva.Adhyaya 7.153

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

संप्रेक्ष्य समरे भीमं रक्षसा ग्रस्तमन्तिकात्वासुदेवोऽब्रवीद्वाक्यं घटोत्कचमिदं तदा

saṃprekṣya samare bhīmaṃ rakṣasā grastamantikātvāsudevo'bravīdvākyaṃ ghaṭotkacamidaṃ tadā

पश्य भीमं महाबाहो रक्षसा ग्रस्तमन्तिकात्पश्यतां सर्वसैन्यानां तव चैव महाद्युते

paśya bhīmaṃ mahābāho rakṣasā grastamantikātpaśyatāṃ sarvasainyānāṃ tava caiva mahādyute

स कर्णं त्वं समुत्सृज्य राक्षसेन्द्रमलायुधम्जहि क्षिप्रं महाबाहो पश्चात्कर्णं वधिष्यसि

sa karṇaṃ tvaṃ samutsṛjya rākṣasendramalāyudhamjahi kṣipraṃ mahābāho paścātkarṇaṃ vadhiṣyasi

स वार्ष्णेयवचः श्रुत्वा कर्णमुत्सृज्य वीर्यवान्युयुधे राक्षसेन्द्रेण बकभ्रात्रा घटोत्कचःतयोः सुतुमुलं युद्धं बभूव निशि रक्षसोः

sa vārṣṇeyavacaḥ śrutvā karṇamutsṛjya vīryavānyuyudhe rākṣasendreṇa bakabhrātrā ghaṭotkacaḥtayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva niśi rakṣasoḥ

अलायुधस्य योधांस्तु राक्षसान्भीमदर्शनान्वेगेनापततः शूरान्प्रगृहीतशरासनान्

alāyudhasya yodhāṃstu rākṣasānbhīmadarśanānvegenāpatataḥ śūrānpragṛhītaśarāsanān

आत्तायुधः सुसंक्रुद्धो युयुधानो महारथःनकुलः सहदेवश्च चिच्छिदुर्निशितैः शरैः

āttāyudhaḥ susaṃkruddho yuyudhāno mahārathaḥnakulaḥ sahadevaśca cicchidurniśitaiḥ śaraiḥ

सर्वांश्च समरे राजन्किरीटी क्षत्रियर्षभान्परिचिक्षेप बीभत्सुः सर्वतः प्रक्षिपञ्शरान्

sarvāṃśca samare rājankirīṭī kṣatriyarṣabhānparicikṣepa bībhatsuḥ sarvataḥ prakṣipañśarān

कर्णश्च समरे राजन्व्यद्रावयत पार्थिवान्धृष्टद्युम्नशिखण्ड्यादीन्पाञ्चालानां महारथान्

karṇaśca samare rājanvyadrāvayata pārthivāndhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍyādīnpāñcālānāṃ mahārathān

तान्वध्यमानान्दृष्ट्वा तु भीमो भीमपराक्रमःअभ्ययात्त्वरितः कर्णं विशिखान्विकिरन्रणे

tānvadhyamānāndṛṣṭvā tu bhīmo bhīmaparākramaḥabhyayāttvaritaḥ karṇaṃ viśikhānvikiranraṇe

ततस्तेऽप्याययुर्हत्वा राक्षसान्यत्र सूतजःनकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथःते कर्णं योधयामासुः पाञ्चाला द्रोणमेव च

tataste'pyāyayurhatvā rākṣasānyatra sūtajaḥnakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥte karṇaṃ yodhayāmāsuḥ pāñcālā droṇameva ca

अलायुधस्तु संक्रुद्धो घटोत्कचमरिंदमम्परिघेणातिकायेन ताडयामास मूर्धनि

alāyudhastu saṃkruddho ghaṭotkacamariṃdamamparigheṇātikāyena tāḍayāmāsa mūrdhani

स तु तेन प्रहारेण भैमसेनिर्महाबलःईषन्मूर्छान्वितोऽऽत्मानं संस्तम्भयत वीर्यवान्

sa tu tena prahāreṇa bhaimasenirmahābalaḥīṣanmūrchānvito''tmānaṃ saṃstambhayata vīryavān

ततो दीप्ताग्निसंकाशां शतघण्टामलंकृताम्चिक्षेप समरे तस्मै गदां काञ्चनभूषणाम्

tato dīptāgnisaṃkāśāṃ śataghaṇṭāmalaṃkṛtāmcikṣepa samare tasmai gadāṃ kāñcanabhūṣaṇām

सा हयान्सारथिं चैव रथं चास्य महास्वनाचूर्णयामास वेगेन विसृष्टा भीमकर्मणा

sā hayānsārathiṃ caiva rathaṃ cāsya mahāsvanācūrṇayāmāsa vegena visṛṣṭā bhīmakarmaṇā

स भग्नहयचक्राक्षो विशीर्णध्वजकूबरःउत्पपात रथात्तूर्णं मायामास्थाय राक्षसीम्

sa bhagnahayacakrākṣo viśīrṇadhvajakūbaraḥutpapāta rathāttūrṇaṃ māyāmāsthāya rākṣasīm

स समास्थाय मायां तु ववर्ष रुधिरं बहुविद्युद्विभ्राजितं चासीत्तिमिराभ्राकुलं नभः

sa samāsthāya māyāṃ tu vavarṣa rudhiraṃ bahuvidyudvibhrājitaṃ cāsīttimirābhrākulaṃ nabhaḥ

ततो वज्रनिपाताश्च साशनिस्तनयित्नवःमहांश्चटचटाशब्दस्तत्रासीद्धि महाहवे

tato vajranipātāśca sāśanistanayitnavaḥmahāṃścaṭacaṭāśabdastatrāsīddhi mahāhave

तां प्रेक्ष्य विहितां मायां राक्षसो राक्षसेन तुऊर्ध्वमुत्पत्य हैडिम्बस्तां मायां माययावधीत्

tāṃ prekṣya vihitāṃ māyāṃ rākṣaso rākṣasena tuūrdhvamutpatya haiḍimbastāṃ māyāṃ māyayāvadhīt

सोऽभिवीक्ष्य हतां मायां मायावी माययैव हिअश्मवर्षं सुतुमुलं विससर्ज घटोत्कचे

so'bhivīkṣya hatāṃ māyāṃ māyāvī māyayaiva hiaśmavarṣaṃ sutumulaṃ visasarja ghaṭotkace

अश्मवर्षं स तद्घोरं शरवर्षेण वीर्यवान्दिशो विध्वंसयामास तदद्भुतमिवाभवत्

aśmavarṣaṃ sa tadghoraṃ śaravarṣeṇa vīryavāndiśo vidhvaṃsayāmāsa tadadbhutamivābhavat

ततो नानाप्रहरणैरन्योन्यमभिवर्षताम्आयसैः परिघैः शूलैर्गदामुसलमुद्गरैः

tato nānāpraharaṇairanyonyamabhivarṣatāmāyasaiḥ parighaiḥ śūlairgadāmusalamudgaraiḥ

पिनाकैः करवालैश्च तोमरप्रासकम्पनैःनाराचैर्निशितैर्भल्लैः शरैश्चक्रैः परश्वधैः

pinākaiḥ karavālaiśca tomaraprāsakampanaiḥnārācairniśitairbhallaiḥ śaraiścakraiḥ paraśvadhaiḥ

अयोगुडैर्भिण्डिपालैर्गोशीर्षोलूखलैरपिउत्पाट्य च महाशाखैर्विविधैर्जगतीरुहैः

ayoguḍairbhiṇḍipālairgośīrṣolūkhalairapiutpāṭya ca mahāśākhairvividhairjagatīruhaiḥ

शमीपीलुकरीरैश्च शम्याकैश्चैव भारतइङ्गुदैर्बदरीभिश्च कोविदारैश्च पुष्पितैः

śamīpīlukarīraiśca śamyākaiścaiva bhārataiṅgudairbadarībhiśca kovidāraiśca puṣpitaiḥ

पलाशैररिमेदैश्च प्लक्षन्यग्रोधपिप्पलैःमहद्भिः समरे तस्मिन्नन्योन्यमभिजघ्नतुः

palāśairarimedaiśca plakṣanyagrodhapippalaiḥmahadbhiḥ samare tasminnanyonyamabhijaghnatuḥ

विविधैः पर्वताग्रैश्च नानाधातुभिराचितैःतेषां शब्दो महानासीद्वज्राणां भिद्यतामिव

vividhaiḥ parvatāgraiśca nānādhātubhirācitaiḥteṣāṃ śabdo mahānāsīdvajrāṇāṃ bhidyatāmiva

युद्धं तदभवद्घोरं भैम्यलायुधयोर्नृपहरीन्द्रयोर्यथा राजन्वालिसुग्रीवयोः पुरा

yuddhaṃ tadabhavadghoraṃ bhaimyalāyudhayornṛpaharīndrayoryathā rājanvālisugrīvayoḥ purā

तौ युद्ध्वा विविधैर्घोरैरायुधैर्विशिखैस्तथाप्रगृह्य निशितौ खड्गावन्योन्यमभिजघ्नतुः

tau yuddhvā vividhairghorairāyudhairviśikhaistathāpragṛhya niśitau khaḍgāvanyonyamabhijaghnatuḥ

तावन्योन्यमभिद्रुत्य केशेषु सुमहाबलौभुजाभ्यां पर्यगृह्णीतां महाकायौ महाबलौ

tāvanyonyamabhidrutya keśeṣu sumahābalaubhujābhyāṃ paryagṛhṇītāṃ mahākāyau mahābalau

तौ भिन्नगात्रौ प्रस्वेदं सुस्रुवाते जनाधिपरुधिरं च महाकायावभिवृष्टाविवाचलौ

tau bhinnagātrau prasvedaṃ susruvāte janādhiparudhiraṃ ca mahākāyāvabhivṛṣṭāvivācalau

अथाभिपत्य वेगेन समुद्भ्राम्य च राक्षसम्बलेनाक्षिप्य हैडिम्बश्चकर्तास्य शिरो महत्

athābhipatya vegena samudbhrāmya ca rākṣasambalenākṣipya haiḍimbaścakartāsya śiro mahat

सोऽपहृत्य शिरस्तस्य कुण्डलाभ्यां विभूषितम्तदा सुतुमुलं नादं ननाद सुमहाबलः

so'pahṛtya śirastasya kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitamtadā sutumulaṃ nādaṃ nanāda sumahābalaḥ

हतं दृष्ट्वा महाकायं बकज्ञातिमरिंदमम्पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव सिंहनादान्विनेदिरे

hataṃ dṛṣṭvā mahākāyaṃ bakajñātimariṃdamampāñcālāḥ pāṇḍavāścaiva siṃhanādānvinedire

ततो भेरीसहस्राणि शङ्खानामयुतानि चअवादयन्पाण्डवेयास्तस्मिन्रक्षसि पातिते

tato bherīsahasrāṇi śaṅkhānāmayutāni caavādayanpāṇḍaveyāstasminrakṣasi pātite

अतीव सा निशा तेषां बभूव विजयावहाविद्योतमाना विबभौ समन्ताद्दीपमालिनी

atīva sā niśā teṣāṃ babhūva vijayāvahāvidyotamānā vibabhau samantāddīpamālinī

अलायुधस्य तु शिरो भैमसेनिर्महाबलःदुर्योधनस्य प्रमुखे चिक्षेप गतचेतनम्

alāyudhasya tu śiro bhaimasenirmahābalaḥduryodhanasya pramukhe cikṣepa gatacetanam

अथ दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा हतमलायुधम्बभूव परमोद्विग्नः सह सैन्येन भारत

atha duryodhano rājā dṛṣṭvā hatamalāyudhambabhūva paramodvignaḥ saha sainyena bhārata

तेन ह्यस्य प्रतिज्ञातं भीमसेनमहं युधिहन्तेति स्वयमागम्य स्मरता वैरमुत्तमम्

tena hyasya pratijñātaṃ bhīmasenamahaṃ yudhihanteti svayamāgamya smaratā vairamuttamam

ध्रुवं स तेन हन्तव्य इत्यमन्यत पार्थिवःजीवितं चिरकालाय भ्रातॄणां चाप्यमन्यत

dhruvaṃ sa tena hantavya ityamanyata pārthivaḥjīvitaṃ cirakālāya bhrātṝṇāṃ cāpyamanyata

स तं दृष्ट्वा विनिहतं भीमसेनात्मजेन वैप्रतिज्ञां भीमसेनस्य पूर्णामेवाभ्यमन्यत

sa taṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhīmasenātmajena vaipratijñāṃ bhīmasenasya pūrṇāmevābhyamanyata