Parva.Adhyaya 7.159

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम्दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

ghaṭotkace tu nihate sūtaputreṇa tāṃ niśāmduḥkhāmarṣavaśaṃ prāpto dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

दृष्ट्व भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तवधृष्टद्युम्नमुवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय

dṛṣṭva bhīmena mahatīṃ vāryamāṇāṃ camūṃ tavadhṛṣṭadyumnamuvācedaṃ kumbhayoniṃ nivāraya

त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात्सशरः कवची खड्गी धन्वी च परतापनःअभिद्रव रणे हृष्टो न च ते भीः कथंचन

tvaṃ hi droṇavināśāya samutpanno hutāśanātsaśaraḥ kavacī khaḍgī dhanvī ca paratāpanaḥabhidrava raṇe hṛṣṭo na ca te bhīḥ kathaṃcana

जनमेजयः शिखण्डी च दौर्मुखिश्च यशोधनःअभिद्रवन्तु संहृष्टाः कुम्भयोनिं समन्ततः

janamejayaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhiśca yaśodhanaḥabhidravantu saṃhṛṣṭāḥ kumbhayoniṃ samantataḥ

नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाःद्रुपदश्च विराटश्च पुत्रभ्रातृसमन्वितौ

nakulaḥ sahadevaśca draupadeyāḥ prabhadrakāḥdrupadaśca virāṭaśca putrabhrātṛsamanvitau

सात्यकिः केकयाश्चैव पाण्डवश्च धनंजयःअभिद्रवन्तु वेगेन भारद्वाजवधेप्सया

sātyakiḥ kekayāścaiva pāṇḍavaśca dhanaṃjayaḥabhidravantu vegena bhāradvājavadhepsayā

तथैव रथिनः सर्वे हस्त्यश्वं यच्च किंचनपादाताश्च रणे द्रोणं प्रापयन्तु महारथम्

tathaiva rathinaḥ sarve hastyaśvaṃ yacca kiṃcanapādātāśca raṇe droṇaṃ prāpayantu mahāratham

तथाज्ञप्तास्तु ते सर्वे पाण्डवेन महात्मनाअभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिं युयुत्सया

tathājñaptāstu te sarve pāṇḍavena mahātmanāabhyadravanta vegena kumbhayoniṃ yuyutsayā

आगच्छतस्तान्सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्प्रतिजग्राह समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः

āgacchatastānsahasā sarvodyogena pāṇḍavānpratijagrāha samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्ध इच्छन्द्रोणस्य जीवितम्

tato duryodhano rājā sarvodyogena pāṇḍavānabhyadravatsusaṃkruddha icchandroṇasya jīvitam

ततः प्रववृते युद्धं श्रान्तवाहनसैनिकम्पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ śrāntavāhanasainikampāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca garjatāmitaretaram

निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्च संयुगेनाभ्यपद्यन्त समरे कांचिच्चेष्टां महारथाः

nidrāndhāste mahārāja pariśrāntāśca saṃyugenābhyapadyanta samare kāṃcicceṣṭāṃ mahārathāḥ

त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानकासहस्रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणीवध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषतः

triyāmā rajanī caiṣā ghorarūpā bhayānakāsahasrayāmapratimā babhūva prāṇahāriṇīvadhyatāṃ ca tathā teṣāṃ kṣatānāṃ ca viśeṣataḥ

अहो रात्रिः समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषतःसर्वे ह्यासन्निरुत्साहाः क्षत्रिया दीनचेतसःतव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषवः

aho rātriḥ samājajñe nidrāndhānāṃ viśeṣataḥsarve hyāsannirutsāhāḥ kṣatriyā dīnacetasaḥtava caiva pareṣāṃ ca gatāstrā vigateṣavaḥ

ते तथा पारयन्तश्च ह्रीमन्तश्च विशेषतःस्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहुः स्वामनीकिनीम्

te tathā pārayantaśca hrīmantaśca viśeṣataḥsvadharmamanupaśyanto na jahuḥ svāmanīkinīm

शस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धाः शेरते जनाःगजेष्वन्ये रथेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत

śastrāṇyanye samutsṛjya nidrāndhāḥ śerate janāḥgajeṣvanye ratheṣvanye hayeṣvanye ca bhārata

निद्रान्धा नो बुबुधिरे कांचिच्चेष्टां नराधिपाःतेऽन्योन्यं समरे योधाः प्रेषयन्त यमक्षयम्

nidrāndhā no bubudhire kāṃcicceṣṭāṃ narādhipāḥte'nyonyaṃ samare yodhāḥ preṣayanta yamakṣayam

स्वप्नायमानास्त्वपरे परानिति विचेतसःआत्मानं समरे जघ्नुः स्वानेव च परानपि

svapnāyamānāstvapare parāniti vicetasaḥātmānaṃ samare jaghnuḥ svāneva ca parānapi

नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणेयोद्धव्यमिति तिष्ठन्तो निद्रासंसक्तलोचनाः

nānāvāco vimuñcanto nidrāndhāste mahāraṇeyoddhavyamiti tiṣṭhanto nidrāsaṃsaktalocanāḥ

संमर्द्यान्ये रणे केचिन्निद्रान्धाश्च परस्परम्जघ्नुः शूरा रणे राजंस्तस्मिंस्तमसि दारुणे

saṃmardyānye raṇe kecinnidrāndhāśca parasparamjaghnuḥ śūrā raṇe rājaṃstasmiṃstamasi dāruṇe

हन्यमानं तथात्मानं परेभ्यो बहवो जनाःनाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृशम्

hanyamānaṃ tathātmānaṃ parebhyo bahavo janāḥnābhyajānanta samare nidrayā mohitā bhṛśam

तेषामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभःउवाच वाक्यं बीभत्सुरुच्चैः संनादयन्दिशः

teṣāmetādṛśīṃ ceṣṭāṃ vijñāya puruṣarṣabhaḥuvāca vākyaṃ bībhatsuruccaiḥ saṃnādayandiśaḥ

श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धाः सर्व एव सवाहनाःतमसा चावृते सैन्ये रजसा बहुलेन च

śrāntā bhavanto nidrāndhāḥ sarva eva savāhanāḥtamasā cāvṛte sainye rajasā bahulena ca

ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिकाःनिमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम्

te yūyaṃ yadi manyadhvamupāramata sainikāḥnimīlayata cātraiva raṇabhūmau muhūrtakam

ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्चन्द्रमस्युदिते पुनःसंसाधयिष्यथान्योन्यं स्वर्गाय कुरुपाण्डवाः

tato vinidrā viśrāntāścandramasyudite punaḥsaṃsādhayiṣyathānyonyaṃ svargāya kurupāṇḍavāḥ

तद्वचः सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य निशम्य तेअरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमब्रुवन्

tadvacaḥ sarvadharmajñā dhārmikasya niśamya tearocayanta sainyāni tathā cānyonyamabruvan

चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति राजन्दुर्योधनेति चउपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी

cukruśuḥ karṇa karṇeti rājanduryodhaneti caupāramata pāṇḍūnāṃ viratā hi varūthinī

तथा विक्रोशमानस्य फल्गुनस्य ततस्ततःउपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत

tathā vikrośamānasya phalgunasya tatastataḥupāramata pāṇḍūnāṃ senā tava ca bhārata

तामस्य वाचं देवाश्च ऋषयश्च महात्मनःसर्वसैन्यानि चाक्षुद्राः प्रहृष्टाः प्रत्यपूजयन्

tāmasya vācaṃ devāśca ṛṣayaśca mahātmanaḥsarvasainyāni cākṣudrāḥ prahṛṣṭāḥ pratyapūjayan

तत्संपूज्य वचोऽक्रूरं सर्वसैन्यानि भारतमुहूर्तमस्वपन्राजञ्श्रान्तानि भरतर्षभ

tatsaṃpūjya vaco'krūraṃ sarvasainyāni bhāratamuhūrtamasvapanrājañśrāntāni bharatarṣabha

सा तु संप्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारतसुखमाप्तवती वीरमर्जुनं प्रत्यपूजयत्

sā tu saṃprāpya viśrāmaṃ dhvajinī tava bhāratasukhamāptavatī vīramarjunaṃ pratyapūjayat

त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौधर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानघ

tvayi vedāstathāstrāṇi tvayi buddhiparākramaudharmastvayi mahābāho dayā bhūteṣu cānagha

यच्चाश्वस्तास्तवेच्छामः शर्म पार्थ तदस्तु तेमनसश्च प्रियानर्थान्वीर क्षिप्रमवाप्नुहि

yaccāśvastāstavecchāmaḥ śarma pārtha tadastu temanasaśca priyānarthānvīra kṣipramavāpnuhi

इति ते तं नरव्याघ्रं प्रशंसन्तो महारथाःनिद्रया समवाक्षिप्तास्तूष्णीमासन्विशां पते

iti te taṃ naravyāghraṃ praśaṃsanto mahārathāḥnidrayā samavākṣiptāstūṣṇīmāsanviśāṃ pate

अश्वपृष्ठेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरेगजस्कन्धगताश्चान्ये शेरते चापरे क्षितौ

aśvapṛṣṭheṣu cāpyanye rathanīḍeṣu cāparegajaskandhagatāścānye śerate cāpare kṣitau

सायुधाः सगदाश्चैव सखड्गाः सपरश्वधाःसप्रासकवचाश्चान्ये नराः सुप्ताः पृथक्पृथक्

sāyudhāḥ sagadāścaiva sakhaḍgāḥ saparaśvadhāḥsaprāsakavacāścānye narāḥ suptāḥ pṛthakpṛthak

गजास्ते पन्नगाभोगैर्हस्तैर्भूरेणुरूषितैःनिद्रान्धा वसुधां चक्रुर्घ्राणनिःश्वासशीतलाम्

gajāste pannagābhogairhastairbhūreṇurūṣitaiḥnidrāndhā vasudhāṃ cakrurghrāṇaniḥśvāsaśītalām

गजाः शुशुभिरे तत्र निःश्वसन्तो महीतलेविशीर्णा गिरयो यद्वन्निःश्वसद्भिर्महोरगैः

gajāḥ śuśubhire tatra niḥśvasanto mahītaleviśīrṇā girayo yadvanniḥśvasadbhirmahoragaiḥ

समां च विषमां चक्रुः खुराग्रैर्विक्षतां महीम्हयाः काञ्चनयोक्त्राश्च केसरालम्बिभिर्युगैःसुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वशः

samāṃ ca viṣamāṃ cakruḥ khurāgrairvikṣatāṃ mahīmhayāḥ kāñcanayoktrāśca kesarālambibhiryugaiḥsuṣupustatra rājendra yuktā vāheṣu sarvaśaḥ

तत्तथा निद्रया भग्नमवाचमस्वपद्बलम्कुशलैरिव विन्यस्तं पटे चित्रमिवाद्भुतम्

tattathā nidrayā bhagnamavācamasvapadbalamkuśalairiva vinyastaṃ paṭe citramivādbhutam

ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः; परस्परं सायकविक्षताङ्गाःकुम्भेषु लीनाः सुषुपुर्गजानां; कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम्

te kṣatriyāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ; parasparaṃ sāyakavikṣatāṅgāḥkumbheṣu līnāḥ suṣupurgajānāṃ; kuceṣu lagnā iva kāminīnām

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुनानेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता

tataḥ kumudanāthena kāminīgaṇḍapāṇḍunānetrānandena candreṇa māhendrī digalaṃkṛtā

ततो मुहूर्ताद्भगवान्पुरस्ताच्छशलक्षणःअरुणं दर्शयामास ग्रसञ्ज्योतिःप्रभं प्रभुः

tato muhūrtādbhagavānpurastācchaśalakṣaṇaḥaruṇaṃ darśayāmāsa grasañjyotiḥprabhaṃ prabhuḥ

अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम्रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्दं मन्दमवासृजत्

aruṇasya tu tasyānu jātarūpasamaprabhamraśmijālaṃ mahaccandro mandaṃ mandamavāsṛjat

उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मयःपर्यगच्छञ्शनैः सर्वा दिशः खं च क्षितिं तथा

utsārayantaḥ prabhayā tamaste candraraśmayaḥparyagacchañśanaiḥ sarvā diśaḥ khaṃ ca kṣitiṃ tathā

ततो मुहूर्ताद्भुवनं ज्योतिर्भूतमिवाभवत्अप्रख्यमप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा

tato muhūrtādbhuvanaṃ jyotirbhūtamivābhavataprakhyamaprakāśaṃ ca jagāmāśu tamastathā

प्रतिप्रकाशिते लोके दिवाभूते निशाकरेविचेरुर्न विचेरुश्च राजन्नक्तंचरास्ततः

pratiprakāśite loke divābhūte niśākarevicerurna viceruśca rājannaktaṃcarāstataḥ

बोध्यमानं तु तत्सैन्यं राजंश्चन्द्रस्य रश्मिभिःबुबुधे शतपत्राणां वनं महदिवाम्भसि

bodhyamānaṃ tu tatsainyaṃ rājaṃścandrasya raśmibhiḥbubudhe śatapatrāṇāṃ vanaṃ mahadivāmbhasi

यथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितः सागरो भवेत्तथा चन्द्रोदयोद्धूतः स बभूव बलार्णवः

yathā candrodayoddhūtaḥ kṣubhitaḥ sāgaro bhavettathā candrodayoddhūtaḥ sa babhūva balārṇavaḥ

ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव विशां पतेलोके लोकविनाशाय परं लोकमभीप्सताम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punareva viśāṃ pateloke lokavināśāya paraṃ lokamabhīpsatām