पर्व.अध्याय 7.166

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

अधर्मेण हतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संजयब्राह्मणं पितरं वृद्धमश्वत्थामा किमब्रवीत्

adharmeṇa hataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃjayabrāhmaṇaṃ pitaraṃ vṛddhamaśvatthāmā kimabravīt

मानुषं वारुणाग्नेयं ब्राह्ममस्त्रं च वीर्यवान्ऐन्द्रं नारायणं चैव यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितम्

mānuṣaṃ vāruṇāgneyaṃ brāhmamastraṃ ca vīryavānaindraṃ nārāyaṇaṃ caiva yasminnityaṃ pratiṣṭhitam

तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संजयश्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत्

tamadharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃjayaśrutvā nihatamācāryamaśvatthāmā kimabravīt

येन रामादवाप्येह धनुर्वेदं महात्मनाप्रोक्तान्यस्त्राणि दिव्यानि पुत्राय गुरुकाङ्क्षिणे

yena rāmādavāpyeha dhanurvedaṃ mahātmanāproktānyastrāṇi divyāni putrāya gurukāṅkṣiṇe

एकमेव हि लोकेऽस्मिन्नात्मनो गुणवत्तरम्इच्छन्ति पुत्रं पुरुषा लोके नान्यं कथंचन

ekameva hi loke'sminnātmano guṇavattaramicchanti putraṃ puruṣā loke nānyaṃ kathaṃcana

आचार्याणां भवन्त्येव रहस्यानि महात्मनाम्तानि पुत्राय वा दद्युः शिष्यायानुगताय वा

ācāryāṇāṃ bhavantyeva rahasyāni mahātmanāmtāni putrāya vā dadyuḥ śiṣyāyānugatāya vā

स शिल्पं प्राप्य तत्सर्वं सविशेषं च संजयशूरः शारद्वतीपुत्रः संख्ये द्रोणादनन्तरः

sa śilpaṃ prāpya tatsarvaṃ saviśeṣaṃ ca saṃjayaśūraḥ śāradvatīputraḥ saṃkhye droṇādanantaraḥ

रामस्यानुमतः शास्त्रे पुरंदरसमो युधिकार्तवीर्यसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ

rāmasyānumataḥ śāstre puraṃdarasamo yudhikārtavīryasamo vīrye bṛhaspatisamo matau

महीधरसमो धृत्या तेजसाग्निसमो युवासमुद्र इव गाम्भीर्ये क्रोधे सर्पविषोपमः

mahīdharasamo dhṛtyā tejasāgnisamo yuvāsamudra iva gāmbhīrye krodhe sarpaviṣopamaḥ

स रथी प्रथमो लोके दृढधन्वा जितक्लमःशीघ्रोऽनिल इवाक्रन्दे चरन्क्रुद्ध इवान्तकः

sa rathī prathamo loke dṛḍhadhanvā jitaklamaḥśīghro'nila ivākrande carankruddha ivāntakaḥ

अस्यता येन संग्रामे धरण्यभिनिपीडितायो न व्यथति संग्रामे वीरः सत्यपराक्रमः

asyatā yena saṃgrāme dharaṇyabhinipīḍitāyo na vyathati saṃgrāme vīraḥ satyaparākramaḥ

वेदस्नातो व्रतस्नातो धनुर्वेदे च पारगःमहोदधिरिवाक्षोभ्यो रामो दाशरथिर्यथा

vedasnāto vratasnāto dhanurvede ca pāragaḥmahodadhirivākṣobhyo rāmo dāśarathiryathā

तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगेश्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत्

tamadharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃyugeśrutvā nihatamācāryamaśvatthāmā kimabravīt

धृष्टद्युम्नस्य यो मृत्युः सृष्टस्तेन महात्मनायथा द्रोणस्य पाञ्चाल्यो यज्ञसेनसुतोऽभवत्

dhṛṣṭadyumnasya yo mṛtyuḥ sṛṣṭastena mahātmanāyathā droṇasya pāñcālyo yajñasenasuto'bhavat

तं नृशंसेन पापेन क्रूरेणात्यल्पदर्शिनाश्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत्

taṃ nṛśaṃsena pāpena krūreṇātyalpadarśināśrutvā nihatamācāryamaśvatthāmā kimabravīt

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

छद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणाबाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ

chadmanā nihataṃ śrutvā pitaraṃ pāpakarmaṇābāṣpeṇāpūryata drauṇī roṣeṇa ca nararṣabha

तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर्दिव्यमदृश्यतअन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षोः कालपर्यये

tasya kruddhasya rājendra vapurdivyamadṛśyataantakasyeva bhūtāni jihīrṣoḥ kālaparyaye

अश्रुपूर्णे ततो नेत्रे अपमृज्य पुनः पुनःउवाच कोपान्निःश्वस्य दुर्योधनमिदं वचः

aśrupūrṇe tato netre apamṛjya punaḥ punaḥuvāca kopānniḥśvasya duryodhanamidaṃ vacaḥ

पिता मम यथा क्षुद्रैर्न्यस्तशस्त्रो निपातितःधर्मध्वजवता पापं कृतं तद्विदितं ममअनार्यं सुनृशंसस्य धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम्

pitā mama yathā kṣudrairnyastaśastro nipātitaḥdharmadhvajavatā pāpaṃ kṛtaṃ tadviditaṃ mamaanāryaṃ sunṛśaṃsasya dharmaputrasya me śrutam

युद्धेष्वपि प्रवृत्तानां ध्रुवौ जयपराजयौद्वयमेतद्भवेद्राजन्वधस्तत्र प्रशस्यते

yuddheṣvapi pravṛttānāṃ dhruvau jayaparājayaudvayametadbhavedrājanvadhastatra praśasyate

न्यायवृत्तो वधो यस्तु संग्रामे युध्यतो भवेत्न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजः

nyāyavṛtto vadho yastu saṃgrāme yudhyato bhavetna sa duḥkhāya bhavati tathā dṛṣṭo hi sa dvijaḥ

गतः स वीरलोकाय पिता मम न संशयःन शोच्यः पुरुषव्याघ्रस्तथा स निधनं गतः

gataḥ sa vīralokāya pitā mama na saṃśayaḥna śocyaḥ puruṣavyāghrastathā sa nidhanaṃ gataḥ

यत्तु धर्मप्रवृत्तः सन्केशग्रहणमाप्तवान्पश्यतां सर्वसैन्यानां तन्मे मर्माणि कृन्तति

yattu dharmapravṛttaḥ sankeśagrahaṇamāptavānpaśyatāṃ sarvasainyānāṃ tanme marmāṇi kṛntati

कामात्क्रोधादवज्ञानाद्दर्पाद्बाल्येन वा पुनःवैधर्मिकानि कुर्वन्ति तथा परिभवेन च

kāmātkrodhādavajñānāddarpādbālyena vā punaḥvaidharmikāni kurvanti tathā paribhavena ca

तदिदं पार्षतेनेह महदाधर्मिकं कृतम्अवज्ञाय च मां नूनं नृशंसेन दुरात्मना

tadidaṃ pārṣateneha mahadādharmikaṃ kṛtamavajñāya ca māṃ nūnaṃ nṛśaṃsena durātmanā

तस्यानुबन्धं स द्रष्टा धृष्टद्युम्नः सुदारुणम्अनार्यं परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डवः

tasyānubandhaṃ sa draṣṭā dhṛṣṭadyumnaḥ sudāruṇamanāryaṃ paramaṃ kṛtvā mithyāvādī ca pāṇḍavaḥ

यो ह्यसौ छद्मनाचार्यं शस्त्रं संन्यासयत्तदातस्याद्य धर्मराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम्

yo hyasau chadmanācāryaṃ śastraṃ saṃnyāsayattadātasyādya dharmarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

सर्वोपायैर्यतिष्यामि पाञ्चालानामहं वधेधृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताहं पापकारिणम्

sarvopāyairyatiṣyāmi pāñcālānāmahaṃ vadhedhṛṣṭadyumnaṃ ca samare hantāhaṃ pāpakāriṇam

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वापाञ्चालानां वधं कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव

karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vāpāñcālānāṃ vadhaṃ kṛtvā śāntiṃ labdhāsmi kaurava

यदर्थं पुरुषव्याघ्र पुत्रमिच्छन्ति मानवाःप्रेत्य चेह च संप्राप्तं त्राणाय महतो भयात्

yadarthaṃ puruṣavyāghra putramicchanti mānavāḥpretya ceha ca saṃprāptaṃ trāṇāya mahato bhayāt

पित्रा तु मम सावस्था प्राप्ता निर्बन्धुना यथामयि शैलप्रतीकाशे पुत्रे शिष्ये च जीवति

pitrā tu mama sāvasthā prāptā nirbandhunā yathāmayi śailapratīkāśe putre śiṣye ca jīvati

धिङ्ममास्त्राणि दिव्यानि धिग्बाहू धिक्पराक्रमम्यन्मां द्रोणः सुतं प्राप्य केशग्रहणमाप्तवान्

dhiṅmamāstrāṇi divyāni dhigbāhū dhikparākramamyanmāṃ droṇaḥ sutaṃ prāpya keśagrahaṇamāptavān

स तथाहं करिष्यामि यथा भरतसत्तमपरलोकगतस्यापि गमिष्याम्यनृणः पितुः

sa tathāhaṃ kariṣyāmi yathā bharatasattamaparalokagatasyāpi gamiṣyāmyanṛṇaḥ pituḥ

आर्येण तु न वक्तव्या कदाचित्स्तुतिरात्मनःपितुर्वधममृष्यंस्तु वक्ष्याम्यद्येह पौरुषम्

āryeṇa tu na vaktavyā kadācitstutirātmanaḥpiturvadhamamṛṣyaṃstu vakṣyāmyadyeha pauruṣam

अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं पाण्डवाः सजनार्दनाःमृद्नतः सर्वसैन्यानि युगान्तमिव कुर्वतः

adya paśyantu me vīryaṃ pāṇḍavāḥ sajanārdanāḥmṛdnataḥ sarvasainyāni yugāntamiva kurvataḥ

न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाःअद्य शक्ता रणे जेतुं रथस्थं मां नरर्षभ

na hi devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥadya śaktā raṇe jetuṃ rathasthaṃ māṃ nararṣabha

मदन्यो नास्ति लोकेऽस्मिन्नर्जुनाद्वास्त्रवित्तमःअहं हि ज्वलतां मध्ये मयूखानामिवांशुमान्प्रयोक्ता देवसृष्टानामस्त्राणां पृतनागतः

madanyo nāsti loke'sminnarjunādvāstravittamaḥahaṃ hi jvalatāṃ madhye mayūkhānāmivāṃśumānprayoktā devasṛṣṭānāmastrāṇāṃ pṛtanāgataḥ

कृशाश्वतनया ह्यद्य मत्प्रयुक्ता महामृधेदर्शयन्तोऽऽत्मनो वीर्यं प्रमथिष्यन्ति पाण्डवान्

kṛśāśvatanayā hyadya matprayuktā mahāmṛdhedarśayanto''tmano vīryaṃ pramathiṣyanti pāṇḍavān

अद्य सर्वा दिशो राजन्धाराभिरिव संकुलाःआवृताः पत्रिभिस्तीक्ष्णैर्द्रष्टारो मामकैरिह

adya sarvā diśo rājandhārābhiriva saṃkulāḥāvṛtāḥ patribhistīkṣṇairdraṣṭāro māmakairiha

किरन्हि शरजालानि सर्वतो भैरवस्वरम्शत्रून्निपातयिष्यामि महावात इव द्रुमान्

kiranhi śarajālāni sarvato bhairavasvaramśatrūnnipātayiṣyāmi mahāvāta iva drumān

न च जानाति बीभत्सुस्तदस्त्रं न जनार्दनःन भीमसेनो न यमौ न च राजा युधिष्ठिरः

na ca jānāti bībhatsustadastraṃ na janārdanaḥna bhīmaseno na yamau na ca rājā yudhiṣṭhiraḥ

न पार्षतो दुरात्मासौ न शिखण्डी न सात्यकिःयदिदं मयि कौरव्य सकल्यं सनिवर्तनम्

na pārṣato durātmāsau na śikhaṇḍī na sātyakiḥyadidaṃ mayi kauravya sakalyaṃ sanivartanam

नारायणाय मे पित्रा प्रणम्य विधिपूर्वकम्उपहारः पुरा दत्तो ब्रह्मरूप उपस्थिते

nārāyaṇāya me pitrā praṇamya vidhipūrvakamupahāraḥ purā datto brahmarūpa upasthite

तं स्वयं प्रतिगृह्याथ भगवान्स वरं ददौवव्रे पिता मे परममस्त्रं नारायणं ततः

taṃ svayaṃ pratigṛhyātha bhagavānsa varaṃ dadauvavre pitā me paramamastraṃ nārāyaṇaṃ tataḥ

अथैनमब्रवीद्राजन्भगवान्देवसत्तमःभविता त्वत्समो नान्यः कश्चिद्युधि नरः क्वचित्

athainamabravīdrājanbhagavāndevasattamaḥbhavitā tvatsamo nānyaḥ kaścidyudhi naraḥ kvacit

न त्विदं सहसा ब्रह्मन्प्रयोक्तव्यं कथंचनन ह्येतदस्त्रमन्यत्र वधाच्छत्रोर्निवर्तते

na tvidaṃ sahasā brahmanprayoktavyaṃ kathaṃcanana hyetadastramanyatra vadhācchatrornivartate

न चैतच्छक्यते ज्ञातुं को न वध्येदिति प्रभोअवध्यमपि हन्याद्धि तस्मान्नैतत्प्रयोजयेत्

na caitacchakyate jñātuṃ ko na vadhyediti prabhoavadhyamapi hanyāddhi tasmānnaitatprayojayet

वधः संख्ये द्रवश्चैव शस्त्राणां च विसर्जनम्प्रयाचनं च शत्रूणां गमनं शरणस्य च

vadhaḥ saṃkhye dravaścaiva śastrāṇāṃ ca visarjanamprayācanaṃ ca śatrūṇāṃ gamanaṃ śaraṇasya ca

एते प्रशमने योगा महास्त्रस्य परंतपसर्वथा पीडितो हि स्यादवध्यान्पीडयन्रणे

ete praśamane yogā mahāstrasya paraṃtapasarvathā pīḍito hi syādavadhyānpīḍayanraṇe

तज्जग्राह पिता मह्यमब्रवीच्चैव स प्रभुःत्वं वर्षिष्यसि दिव्यानि शस्त्रवर्षाण्यनेकशःअनेनास्त्रेण संग्रामे तेजसा च ज्वलिष्यसि

tajjagrāha pitā mahyamabravīccaiva sa prabhuḥtvaṃ varṣiṣyasi divyāni śastravarṣāṇyanekaśaḥanenāstreṇa saṃgrāme tejasā ca jvaliṣyasi

एवमुक्त्वा स भगवान्दिवमाचक्रमे प्रभुःएतन्नारायणादस्त्रं तत्प्राप्तं मम बन्धुना

evamuktvā sa bhagavāndivamācakrame prabhuḥetannārāyaṇādastraṃ tatprāptaṃ mama bandhunā

तेनाहं पाण्डवांश्चैव पाञ्चालान्मत्स्यकेकयान्विद्रावयिष्यामि रणे शचीपतिरिवासुरान्

tenāhaṃ pāṇḍavāṃścaiva pāñcālānmatsyakekayānvidrāvayiṣyāmi raṇe śacīpatirivāsurān

यथा यथाहमिच्छेयं तथा भूत्वा शरा ममनिपतेयुः सपत्नेषु विक्रमत्स्वपि भारत

yathā yathāhamiccheyaṃ tathā bhūtvā śarā mamanipateyuḥ sapatneṣu vikramatsvapi bhārata

यथेष्टमश्मवर्षेण प्रवर्षिष्ये रणे स्थितःअयोमुखैश्च विहगैर्द्रावयिष्ये महारथान्परश्वधांश्च विविधान्प्रसक्ष्येऽहमसंशयम्

yatheṣṭamaśmavarṣeṇa pravarṣiṣye raṇe sthitaḥayomukhaiśca vihagairdrāvayiṣye mahārathānparaśvadhāṃśca vividhānprasakṣye'hamasaṃśayam

सोऽहं नारायणास्त्रेण महता शत्रुतापनशत्रून्विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान्

so'haṃ nārāyaṇāstreṇa mahatā śatrutāpanaśatrūnvidhvaṃsayiṣyāmi kadarthīkṛtya pāṇḍavān

मित्रब्रह्मगुरुद्वेषी जाल्मकः सुविगर्हितःपाञ्चालापसदश्चाद्य न मे जीवन्विमोक्ष्यते

mitrabrahmagurudveṣī jālmakaḥ suvigarhitaḥpāñcālāpasadaścādya na me jīvanvimokṣyate

तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य पर्यवर्तत वाहिनीततः सर्वे महाशङ्खान्दध्मुः पुरुषसत्तमाः

tacchrutvā droṇaputrasya paryavartata vāhinītataḥ sarve mahāśaṅkhāndadhmuḥ puruṣasattamāḥ

भेरीश्चाभ्यहनन्हृष्टा डिण्डिमांश्च सहस्रशःतथा ननाद वसुधा खुरनेमिप्रपीडितास शब्दस्तुमुलः खं द्यां पृथिवीं च व्यनादयत्

bherīścābhyahananhṛṣṭā ḍiṇḍimāṃśca sahasraśaḥtathā nanāda vasudhā khuranemiprapīḍitāsa śabdastumulaḥ khaṃ dyāṃ pṛthivīṃ ca vyanādayat

तं शब्दं पाण्डवाः श्रुत्वा पर्जन्यनिनदोपमम्समेत्य रथिनां श्रेष्ठाः सहिताः संन्यमन्त्रयन्

taṃ śabdaṃ pāṇḍavāḥ śrutvā parjanyaninadopamamsametya rathināṃ śreṣṭhāḥ sahitāḥ saṃnyamantrayan

तथोक्त्वा द्रोणपुत्रोऽपि तदोपस्पृश्य भारतप्रादुश्चकार तद्दिव्यमस्त्रं नारायणं तदा

tathoktvā droṇaputro'pi tadopaspṛśya bhārataprāduścakāra taddivyamastraṃ nārāyaṇaṃ tadā